Όταν ο Γκόρντον Γκέκο αναφωνούσε στην ταινία Wall Street του 1987 «greed is good» («η απληστία είναι καλή»), εξέφραζε με τον πιο γλαφυρό τρόπο τον αμοραλισμό των χρηματιστηριακών αγορών και των επενδυτών. Και όμως, από την αλλαγή της χιλιετίας έως σήμερα παρατηρείται μια σαφής τάση για επενδύσεις με περιβαλλοντικά και κοινωνικά κριτήρια, καθώς αρκετοί επενδυτές στρέφονται στους πιο «ηθικούς» δείκτες ESG (Environmental, Social, Governance, δηλαδή Περιβάλλον, Κοινωνία, Εταιρική Διακυβέρνηση). 

Σκοπός των δεικτών ESG είναι να αποκλείουν προβληματικές εταιρείες τόσο με περιβαλλοντικά κριτήρια (όπως οι πετρελαιοβιομηχανίες) όσο και με κριτήρια που αφορούν κοινωνικά ευαίσθητα θέματα (όπως καπνοβιομηχανίες, εταιρείες όπλων ή τζόγου) ή θέματα διακυβέρνησης (όπως η έλλειψη διαφάνειας ή τα σκάνδαλα διαφθοράς).

Στην περίπτωση του Χρηματιστηρίου Αθηνών ο επίσημος δείκτης για το περιβάλλον, την κοινωνία και την εταιρική διακυβέρνηση είναι ο ATHEX ESG. Η ειρωνεία είναι ότι στην κορυφή αυτού του δείκτη βρίσκονται ένα διυλιστήριο πετρελαίου, μια τσιμεντοβιομηχανία και η ΔΕΗ, με διαφορά ο μεγαλύτερος ρυπαντής διοξειδίου του άνθρακα στην Ελλάδα. Συμπεριλαμβάνονται επίσης καταδικασμένες για καρτέλ συστημικές τράπεζες (Τράπεζα Πειραιώς, Alpha Bank, Eurobank, Εθνική Τράπεζα), αλλά και ο ΟΠΑΠ/Allwyn, το ιδιωτικό μονοπώλιο τζόγου της Ελλάδας. Το Reporters United δεν λαμβάνει χρηματοδότηση από καμία εταιρεία ενέργειας, τζόγου ή τράπεζα, γι’ αυτό μπορούμε να κάνουμε ρεπορτάζ σαν κι αυτό. Για να συνεχίσουμε, στήριξέ μας εδώ με μια μηνιαία συνδρομή.

Ο επίσημος δείκτης του Χρηματιστηρίου Αθηνών ATHEX ESG για το περιβάλλον είναι σχεδιασμένος για να βαθμολογεί όχι το πόσο “πράσινη” είναι μια εταιρεία, αλλά μόνο και μόνο το πόσο πλήρη είναι τα στοιχεία που δημοσιεύει.

Δεν πρόκειται για λάθος. Ο δείκτης είναι σχεδιασμένος για να βαθμολογεί όχι το πόσο πράσινη είναι μια εταιρεία, αλλά μόνο και μόνο το πόσο πλήρη είναι τα στοιχεία που δημοσιεύει. Το ίδιο το Χρηματιστήριο το παραδέχεται με μια φράση που δύσκολα επιδέχεται παρερμηνεία: η βαθμολογία «εξετάζει το ποσοστό διαφάνειας […] και όχι την επίδοσή τους επί των δεικτών αυτών». 

Γύρω από αυτόν τον δείκτη έχει χτιστεί μια ολόκληρη βιομηχανία για τη δημιουργία πράσινης εικόνας. Διυλιστήρια όπως η HELLENiQ ENERGY (πρώην ΕΛΠΕ) τον διαφημίζουν ως «θετικό αποτύπωμα για το περιβάλλον». H ΔΕΗ τον παρουσιάζει ως απόδειξη «των υψηλότερων επιδόσεων» σε θέματα ESG. Κι ένα ρεύμα δημόσιου χρήματος διοχετεύεται προς ιδιωτικές συμβουλευτικές: Σύμφωνα με τα μητρώα δημοσίων συμβάσεων (Διαύγεια και ΚΗΜΔΗΣ), τουλάχιστον 850.000 ευρώ ξοδεύτηκαν την πενταετία 2021-2026 από δημόσιους οργανισμούς για την παραγωγή εκθέσεων που τροφοδοτούν το ATHEX ESG Data Portal, την πλατφόρμα δεδομένων απ’ όπου προκύπτει η βαθμολογία του δείκτη, χωρίς να μειώνουν ούτε έναν τόνο CO2.

Τι είναι ο δείκτης ATHEX ESG

Ο Δείκτης ATHEX ESG ξεκίνησε να υπολογίζεται στις 2 Αυγούστου 2021, και σήμερα περιλαμβάνει 60 εισηγμένες εταιρείες. Σύμφωνα με τον κανονισμό του, το μοναδικό κριτήριο για την ένταξη και τη στάθμιση μιας εταιρείας είναι το ESG Transparency Score (Βαθμολογία Διαφάνειας ESG), ένα ποσοστό που μετρά την πληρότητα της δημοσιοποίησης στοιχείων όπως οι εκπομπές ρύπων ή το ποσοστό γυναικών σε διευθυντικές θέσεις. 

Συγκεκριμένα, μετράει πόσους από τους δείκτες του Οδηγού Δημοσιοποίησης του Χρηματιστηρίου (59 μετρικές, 113 επιμέρους στοιχεία) καταγράφει η κάθε εταιρεία στις εκθέσεις της. Το κατώφλι εισόδου είναι 30% και δεν υπάρχει κανένας αποκλεισμός με περιβαλλοντικά ή κοινωνικά κριτήρια. Καμία εταιρεία δεν υπάρχει περίπτωση να κοπεί για το τι κάνει, μόνο για το πόσα (δεν) δημοσιεύει.

Η ESG Transparency Methodology (Μεθοδολογία Διαφάνειας ESG), το επίσημο κείμενο της αξιολόγησης, το διατυπώνει ρητά: η μεθοδολογία «εξετάζει το ποσοστό (%) διαφάνειας που παρουσιάζουν οι εταιρείες ως προς τους δείκτες του Οδηγού Δημοσιοποίησης Πληροφοριών ESG του Χρηματιστηρίου Αθηνών, και όχι την επίδοσή τους επί των δεικτών αυτών διαχρονικά ή/και σε σύγκριση με άλλες εταιρείες». Με άλλα λόγια, μια εταιρεία μπορεί να αυξάνει τις εκπομπές της και ταυτόχρονα να βελτιώνει τη βαθμολογία της στον δείκτη, αρκεί να τις καταγράφει πληρέστερα.

Η επιφύλαξη αυτή, ωστόσο, υπάρχει μόνο μέσα στο τεχνικό έγγραφο. Στην επίσημη σελίδα της Euronext Athens, που λειτουργεί πλέον το Χρηματιστήριο Αθηνών, ο δείκτης περιγράφεται χωρίς κανέναν αντίστοιχο αστερίσκο. Η σελίδα διαφημίζει απλώς πως «μέσω αυτού του δείκτη, η Euronext Athens αναγνωρίζει και προωθεί τη δέσμευση των εταιρειών στις αρχές του ESG».

Σε σχεδόν πέντε χρόνια και εννέα αναθεωρήσεις έχουν διαγραφεί 10 εταιρείες, απλώς και μόνο λόγω «χαμηλής κατάταξης», δηλαδή επειδή οι εκθέσεις τους ήταν ελλιπείς (επίσημες ανακοινώσεις των αναθεωρήσεων: έναρξη 07/2021, 11/2021, 05/2022, 11/2022, 11/2023, 11/2024, 05/2025, 11/2025, 05/2026).

Βαθμολογία και πραγματικότητα

Η διαφορά της βαθμολογίας ESG από το πραγματικό οικολογικό αποτύπωμα φαίνεται στα στοιχεία του ευρωπαϊκού συστήματος εμπορίας ρύπων (EU-ETS) και στις εκθέσεις των ίδιων των εταιρειών με τις μεγαλύτερες εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα στην Ελλάδα, όπως προκύπτει από τον παρακάτω πίνακα.

Σύμφωνα με το Green Tank, ένα ελληνικό think tank (δεξαμενή σκέψης) που επικεντρώνεται σε περιβαλλοντικά ζητήματα, οι πιο ρυπογόνες δραστηριότητες στην Ελλάδα είναι ακριβώς οι κλάδοι των τεσσάρων εταιρειών του πίνακα, δηλαδή η ηλεκτροπαραγωγή από ορυκτό αέριο, η διύλιση και το τσιμέντο. Tα νούμερα αυτά αφορούν μόνο τις εγκαταστάσεις τους. Όταν προστεθεί η καύση των προϊόντων που πουλά κάθε εταιρεία, το αποτύπωμα των δύο διυλιστηρίων αυξάνεται σε πάνω από 50 εκατομμύρια τόνους έκαστο.

Απευθυνθήκαμε στη Euronext Athens, ώστε να μας εξηγήσει για ποιο λόγο ο δείκτης εξετάζει το ποσοστό διαφάνειας και όχι τις επιδόσεις ESG. Όπως μας είπε, «η επιλογή αυτής της μορφής δείκτη έγινε με επίκεντρο το disclosure (σ.σ.: τη διαφάνεια). Στόχος ήταν η ανάδειξη της σημαντικότητας της δημοσιοποίησης μη χρηματοοικονομικής πληροφόρησης από τις εισηγμένες και η κινητοποίηση αυτών προς αυτή την κατεύθυνση». 

Η ίδια συνέχισε: «Παγκοσμίως, δεν υπάρχει κάποιος “κανόνας” για το ποια χαρακτηριστικά ESG πρέπει να εξετάζει ένας δείκτης – αυτό συνήθως είναι συνάρτηση της ωριμότητας της αγοράς και των αναγκών των επενδυτών. Όταν δημιουργήθηκε ο ATHEX ESG Index δεν υπήρχε ωριμότητα στα δεδομένα των ελληνικών εταιρειών για να εξεταστεί η απόδοση».

Ως προς τη συμπερίληψη στον δείκτη ATHEX ESG των εταιρειών με τις μεγαλύτερες εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα στην Ελλάδα, η Euronext Athens σχολίασε πως «οι επενδυτές, αναλύοντας αυτά τα στοιχεία είναι σε θέση να κρίνουν ποιες εταιρίες εκπέμπουν πολύ και ποιες λίγο (σε absolute όρους ή intensity) και ανάλογα με την επενδυτική τους πολιτική να βάλουν και τα αντίστοιχα exclusions. Οι εκπομπές CO2 είναι κάτι υποκειμενικό για κάθε επενδυτή και έχει διαφορετικά επίπεδα inclusion/exclusion ανάλογα με τον κλάδο, το μέγεθος και άλλα χαρακτηριστικά της εταιρείας». Διαβάστε ολόκληρη την απάντηση της εταιρείας εδώ.

Ίσως το πιο ενδιαφέρον είναι το πώς αξιολογούνται οι ίδιες εταιρείες από τους οίκους στους οποίους στηρίζονται οι επενδυτές διεθνώς για να μετρήσουν πραγματική επίδοση και κίνδυνο ESG, όπως είναι οι Sustainalitics και MSCI. Σε σχέση με τον δείκτη ATHEX ESG η εικόνα είναι σαφώς ανεστραμμένη: Οι εταιρείες που βαθμολογούνται από τον δείκτη του Χρηματιστηρίου με 97-99% παίρνουν μέτριες έως κακές αξιολογήσεις από τους διεθνείς οίκους αξιολόγησης που μετράνε τις πραγματικές περιβαλλοντικές επιδόσεις.

Κι η ίδια η αγορά όμως έχει ήδη αποφανθεί. Το νορβηγικό κρατικό ταμείο (Norges Bank Investment Management), το μεγαλύτερο κρατικό επενδυτικό ταμείο του κόσμου, το οποίο παίρνει τις αποφάσεις του δίνοντας ιδιαίτερη βαρύτητα στις επιδόσεις ESG, είχε αποκλείσει τη ΔΕΗ από το 2016 βάσει του κριτηρίου για τον άνθρακα και διατήρησε τον αποκλεισμό μέχρι τον Οκτώβριο του 2024, όταν πλέον η ΔΕΗ είχε μειώσει τη χρήση λιγνίτη κάτω από το όριο που θέτει το ταμείο. 

Το νορβηγικό συνταξιοδοτικό KLP κράτησε τον δικό του αποκλεισμό ώς το 2026. Η νορβηγική επενδυτική εταιρεία Storebrand διατηρεί τη ΔΕΗ στη λίστα αποκλεισμών της ώς σήμερα. Πέντε σημερινά μέλη του δείκτη (ΔΕΗ, HELLENiQ ENERGY, Motor Oil, Metlen, ΓΕΚ ΤΕΡΝΑ) εμφανίζονται στις λίστες αναφοράς Global Coal Exit της γερμανικής urgewald, της ΜΚΟ που ερευνά εταιρείες που συμβάλλουν στην κλιματική αλλαγή και την οποία εκατοντάδες ευρωπαϊκοί θεσμικοί επενδυτές συμβουλεύονται για να αποφεύγουν τα ορυκτά καύσιμα. 

Greenwashing: Από τη «διαφάνεια» στην «επίδοση»

Αν το ρεπορτάζ σταματούσε εδώ, θα μιλούσαμε απλώς για έναν κακοσχεδιασμένο δείκτη. Ο τρόπος όμως που οι εταιρείες μεταφράζουν τη «διαφάνεια» σε «επίδοση» δημιουργεί μια κατάσταση greenwashing – πράσινου ξεπλύματος θα λέγαμε στα ελληνικά.

Οι ευρωπαϊκές εποπτικές αρχές (ESMA, EBA, EIOPA) ορίζουν το greenwashing ως ισχυρισμό βιωσιμότητας που «δεν αντανακλά με σαφήνεια και ακρίβεια το πραγματικό προφίλ βιωσιμότητας» και μπορεί να παραπλανήσει.

Τον Μάρτιο του 2026 η ΔΕΗ μάς πληροφορούσε σε δελτίο τύπου ότι ο δείκτης ESG «περιλαμβάνει τις 60 εισηγμένες εταιρείες με τις υψηλότερες επιδόσεις σε θέματα περιβάλλοντος, κοινωνίας και διακυβέρνησης» και ότι «η βαρύτητα κάθε εταιρείας στον δείκτη συνδέεται άμεσα με την επίδοσή της σε θέματα ESG, αναδεικνύοντας εκείνες που παρουσιάζουν τις πιο ισχυρές πρακτικές βιωσιμότητας». Είναι η ακριβώς αντίθετη διατύπωση από αυτήν της μεθοδολογίας του ίδιου του Χρηματιστηρίου.

Mια εταιρεία μπορεί να αυξάνει τις εκπομπές της και ταυτόχρονα να βελτιώνει τη βαθμολογία της στον δείκτη, αρκεί να τις καταγράφει πληρέστερα.

Η HELLENiQ ENERGY, σε δικό της δελτίο τύπου τον Δεκέμβριο του 2025, χαρακτηρίζει τη βαθμολογία «επίδοση» που «επιβεβαιώνει τη σταθερή και διαχρονική δέσμευση στη βιώσιμη ανάπτυξη» και τον «ηγετικό της ρόλο στη μετάβαση προς ένα υπεύθυνο και βιώσιμο επιχειρηματικό μοντέλο, με θετικό αποτύπωμα για την οικονομία, την κοινωνία και το περιβάλλον». Με άλλα λόγια, ένα διυλιστήριο με αποτύπωμα 51 εκατομμυρίων τόνων CO2 από τα καύσιμα που πουλάει παρουσιάζει το ποσοστό πληρότητας των εκθέσεών του ως «θετικό αποτύπωμα για το περιβάλλον».

Στο ερώτημα γιατί το δελτίο τύπου χρησιμοποίησε αυτές τις φράσεις, η HELLENiQ ENERGY μάς απάντησε: «Η αναφορά στον δείκτη ATHEX ESG που υπήρξε στο Δελτίο Τύπου της 17ης Δεκεμβρίου 2025, αποσκοπούσε στο να αναδείξει την αναγνώριση της συστηματικής προσπάθειας εκ μέρους της HELLENiQ ENERGY για υψηλής ποιότητας δημοσιοποιήσεις και για την υιοθέτηση ισχυρών πρακτικών εταιρικής διακυβέρνησης». Διαβάστε ολόκληρη την απάντηση της εταιρείας εδώ.

Εκτός από τα δελτία τύπου, υπάρχει κι ένα δεύτερο μοτίβο greenwashing, το «πάνελ αξιολογήσεων», όπου εταιρείες καταχωρούν τη βαθμολογία διαφάνειας του ATHEX ESG ως βαθμολογία οίκου αξιολόγησης. Η Motor Oil, στην ετήσια οικονομική έκθεσή της για το 2025, παραθέτει έναν πίνακα «Οίκοι Αξιολόγησης ESG / Επίδοση», όπου το ATHEX ESG Data Portal (97%) παρουσιάζεται δίπλα στη Sustainalytics (33.5 – «High risk»). 

Απευθύναμε ερωτήσεις στη ΔΕΗ και τη Motor Oil σχετικά με την παρουσίαση του δείκτη στα κείμενά τους, αλλά δεν λάβαμε απάντηση.

Ο δείκτης δεν περνά τα ευρωπαϊκά τεστ

Τον Δεκέμβριο του 2021 η Πειραιώς Asset Management διέθεσε ένα νέο αμοιβαίο κεφάλαιο που επένδυε «κυρίως σε μετοχές που περιλαμβάνονται στον Δείκτη ATHEX ESG», διαφημίζοντάς το ως «το πρώτο ESG αμοιβαίο με ελληνικές μετοχές». Τον Απρίλιο του 2025 το διάδοχο κεφάλαιο έβγαλε το «ESG» από το όνομά του, ενώ η γνωστοποίηση αειφορίας της Πειραιώς (Ιανουάριος 2026) έγραφε ότι ο Δείκτης ATHEX ESG «δεν πληροί τις απαιτήσεις του κανονιστικού πλαισίου για τους δείκτες αναφοράς» της ΕΕ. Απευθυνθήκαμε στην Πειραιώς Asset Management για να σχολιάσει την αλλαγή του ονόματος, αλλά δεν λάβαμε απάντηση.

Ο λόγος που το κεφάλαιο της Πειραιώς άλλαξε όνομα είναι κι ο λόγος που ο δείκτης δεν θα μπορούσε να σταθεί πουθενά αλλού στην Ευρώπη με αυτό το όνομα. Βάσει των κατευθυντήριων γραμμών της ESMA, ένα αμοιβαίο κεφάλαιο με «ESG» στην ονομασία του οφείλει να αποκλείει εταιρείες με έσοδα άνω του 1% από άνθρακα ή 10% από πετρέλαιο. Η ΔΕΗ, η HELLENiQ ENERGY και η Motor Oil ξεπερνούν αυτά τα όρια. Το «ESG» σε όνομα χρηματιστηριακού δείκτη, ωστόσο, δεν ρυθμίζεται από κανένα από τα τρία σχετικά ευρωπαϊκά καθεστώτα, καθώς η ΕΕ προστατεύει μόνο τους όρους «EU Climate Transition/Paris-Aligned Benchmark» (δείκτης αναφοράς της ΕΕ για την κλιματική μετάβαση) στις ονομασίες δεικτών. Ως εκ τούτου ο δείκτης δεν είναι παράνομος, αλλά κινείται μέσα στο κανονιστικό κενό. 

Κι η ίδια η Euronext όμως, ο μεγαλύτερος πανευρωπαϊκός όμιλος χρηματιστηρίων στον οποίο ανήκει πλέον το Χρηματιστήριο Αθηνών, αποκλείει τα ορυκτά καύσιμα από τους δείκτες ESG στα άλλα χρηματιστήριά της. 

Στον δείκτη CAC 40 ESG του Παρισιού, η Motor Oil, η HELLENiQ ENERGY και η ΔΕΗ θα αποκλείονταν από τα ίδια τα φίλτρα ορυκτών καυσίμων της ESMA (πετρέλαιο άνω του 10% των εσόδων για HELLENiQ ENERGY και Motor Oil, εξόρυξη άνθρακα άνω του 1% και ηλεκτροπαραγωγή από ορυκτά καύσιμα άνω του 50% για τη ΔΕΗ). 

Στους δείκτες AEX ESG του Άμστερνταμ και BEL ESG των Βρυξελλών, η Euronext αξιολογεί τις εταιρείες με βάση το επίπεδο ESG κινδύνου, όπως αυτό υπολογίζεται από τη Sustainalytics. Μόνο στον ελληνικό δείκτη χρησιμοποιείται το επίπεδο διαφάνειας αντί για τις ίδιες τις επιδόσεις. 

Κατά την έρευνά μας απευθυνθήκαμε στη Euronext, τη μητρική της Euronext Athens, ώστε να μας εξηγήσει γιατί οι δείκτες ESG στα άλλα χρηματιστήριά της διαφέρουν σε σχέση με τον δείκτη της Αθήνας. Μέχρι τη στιγμή που δημοσιεύτηκε το ρεπορτάζ δεν λάβαμε απάντηση.

Το αυτογκόλ του Χρηματιστηρίου Αθηνών

Μένει ένα τελευταίο στοιχείο. Το Χρηματιστήριο σχεδιάζει τη μεθοδολογία, λειτουργεί την πλατφόρμα βαθμολόγησης, επιλέγει τα μέλη του δείκτη, αλλά είναι και το ίδιο μέλος του (ως εισηγμένη εταιρεία). Μάλιστα, στη δική του έκθεση βιωσιμότητας η ATHEX παραθέτει το «ATHEX ESG Transparency Score» σε πίνακα αξιολογήσεων ESG δίπλα στον δείκτη Sustainalytics. Ο διαχειριστής του δείκτη βαθμολογεί τον εαυτό του με το δικό του μέτρο διαφάνειας και, όπως ακριβώς κι άλλα μέλη του δείκτη, τον παρουσιάζει ως αξιολόγηση επιδόσεων ESG. 

Η απάντηση της Euronext Athens, όταν ρωτήσαμε γιατί παραθέτει τον ATHEX ESG δίπλα σε δείκτες που μετρούν επιδόσεις, ήταν σαφής για τις πρακτικές της βιομηχανίας: «Είναι η συνήθης πρακτική οι εταιρίες στις εκθέσεις τους απλώς [να] δημοσιοποιούν το όνομα του αξιολογητή ή δείκτη και το score/rating τους χωρίς να κάνουν ανάλυση των διαφορών ή των κοινών σημείων».

Το άρθρο Πράσινα χαρτιά: Πώς ο δείκτης ESG του Χρηματιστηρίου Αθηνών γίνεται εργαλείο greenwashing εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Στην έρευνα Rearming Europe (Επανεξοπλίζοντας την Ευρώπη), υπό τον συντονισμό του Investigate Europe, συμμετέχουν τα μέσα Il Fatto Quotidiano (Ιταλία), Partizán (Ουγγαρία), Público (Ισπανία), ARTE (Γαλλία-Γερμανία), RTP (Πορτογαλία) και Reporters United (Ελλάδα).

Παρακολουθώντας την εκτίναξη των κερδών της ευρωπαϊκής πολεμικής βιομηχανίας, θα υπέθετε κανείς ότι ο πακτωλός χρημάτων που σκορπούν οι Ευρωπαίοι φορολογούμενοι για όπλα θα δώσει στην Ευρώπη τις δικές της αυτόνομες αμυντικές δυνατότητες. Κι όμως, σε πολλούς καίριους τομείς η εξάρτηση από τις ΗΠΑ όχι μόνο παραμένει, αλλά αυξάνεται.  Επιπλέον, προστίθεται και η νέα εξάρτηση από το Ισραήλ. 

Η έρευνα του Reporters United και του Investigate Europe εξέτασε τις τεράστιες ευρωπαϊκές αμυντικές δαπάνες και κατέληξε ότι πρόκειται για μια μαύρη τρύπα. Οι προβλεπόμενες δαπάνες 1,2 τρισ. ευρώ ώς το 2030 όχι μόνο αφαιρούν κονδύλια από καίριους τομείς όπως η παιδεία και η υγεία, αποσταθεροποιώντας πολιτικά την Ευρώπη, αλλά δεν πετυχαίνουν καν τον στενό στόχο που έχουν θέσει.

Τα βασικά συμπεράσματα της έρευνας:

• Τεράστιες δαπάνες γίνονται χωρίς δημοκρατικό έλεγχο.
• Οι ευρωπαϊκές βιομηχανίες όπλων αυξάνουν τα κέρδη τους και την παραγωγή τους, αλλά αυτό δεν οδηγεί στο να επικρατήσουν ευρωπαϊκές εναλλακτικές λύσεις στην προμήθεια εξοπλιστικών.
• Πολύ σημαντικό ποσοστό των ευρωπαϊκών αμυντικών δαπανών (από 30% έως 60%, ανάλογα με τον τρόπο υπολογισμού ανά έτος) οδεύουν προς αμερικανικές πολεμικές βιομηχανίες και εταιρείες υψηλής τεχνολογίας.
• Από το 2022, οκτώ στις 10 προμήθειες συστημάτων αεράμυνας στην Ευρώπη ανατέθηκαν σε αμερικανικές και ισραηλινές εταιρείες.
• Οι πωλήσεις αμερικανικών όπλων στην Ευρώπη μέσω του προγράμματος Foreign Military Sales έχουν εξαπλασιαστεί, φτάνοντας την περίοδο 2017-2025, κατά μέσο όρο, τα 40,7 δισ. δολάρια ετησίως, αντί του μέσου όρου των 6 δισ. δολαρίων ετησίως τα προηγούμενα εννέα χρόνια. 
• Οι ΗΠΑ διαθέτουν μια σειρά από εργαλεία με τα οποία μπορούν να αχρηστεύσουν ανά πάσα στιγμή το αμερικανικής προέλευσης οπλοστάσιο.
• Η Ευρώπη εισήγαγε το 2025 σχεδόν τρεις φορές περισσότερα ισραηλινά όπλα σε σχέση με το 2020. Οι χώρες με τις μεγαλύτερες προμήθειες είναι η Γερμανία, η Ελλάδα, η Φινλανδία, η Σερβία, η Ρουμανία, η Τσεχία και η Σλοβακία. 
• Η πραγματική εξάρτηση είναι μεγαλύτερη και κρύβεται σε συμπαραγωγές και προμήθειες από θυγατρικές ισραηλινών εταιρειών στην Ευρώπη, όπως η Intracom Defense στην Ελλάδα.
• Συμφέρει τις αμερικανικές και τις ισραηλινές βιομηχανίες να εμπεδωθεί στην Ευρώπη η αίσθηση του κατεπείγοντος.

Η Μαρί-Άγκνες Στρακ-Τσίμερμαν (Marie-Agnes Strack-Zimmermann) είναι Γερμανίδα ευρωβουλεύτρια των Φιλελευθέρων και ένθερμη υπέρμαχος του επανεξοπλισμού της Ευρώπης. Τη συναντάμε στο ευρωκοινοβούλιο και τη ρωτάμε αν η εκτίναξη των αμυντικών δαπανών πετυχαίνει τον αντίθετο από τον δεδηλωμένο στόχο της. Αν δηλαδή, αντί να προσφέρει σταθερότητα και ασφάλεια, κλονίζει σε τέτοιο βαθμό τις κοινωνίες μας ώστε να φέρει στην εξουσία ακροδεξιά κόμματα. 

Η Στρακ-Τσίμερμαν υποστηρίζει ότι ο επανεξοπλισμός είναι επιθυμητός από τους Ευρωπαίους πολίτες. «Αν δεν έχεις ασφάλεια, δεν έχει σημασία τίποτ’ άλλο», λέει η ίδια. 

Το πόσα όπλα διαθέτει κανείς δεν ταυτίζεται με το πόσο ασφαλής είναι, αλλά δεν μπαίνουμε σ’ αυτή τη συζήτηση. Αποφασίζουμε να ερευνήσουμε τι είδους ασφάλεια προσφέρουν τα οπλικά συστήματα που έχει αγοράσει η Ευρώπη ώς τώρα.  

Εστιάζουμε στην αεράμυνα, γιατί βλέπουμε ότι εκεί κρίνονται οι σύγχρονοι πόλεμοι. Κοιτάζουμε τις 10 μεγαλύτερες συμφωνίες που υπογράφηκαν για συστήματα αεράμυνας στην Ευρώπη μετά το 2022: οι οκτώ αφορούν συστήματα είτε αμερικανικά είτε ισραηλινά. Ανάμεσά τους και η Ασπίδα του Αχιλλέα, το ισραηλινό σύστημα που παρήγγειλε τον περασμένο Αύγουστο η κυβέρνηση Μητσοτάκη έναντι 3 δισ. ευρώ. Αυτή είναι η ευρωπαϊκή αμυντική χειραφέτηση;

Η τεχνολογία αυξάνει την εξάρτηση

Την ώρα που οι δηλώσεις περί ευρωπαϊκής αυτονομίας δίνουν και παίρνουν, οι πωλήσεις αμερικανικών όπλων στην Ευρώπη μέσω του προγράμματος Foreign Military Sales έχουν εξαπλασιαστεί, φτάνοντας την περίοδο 2017-2025, κατά μέσο όρο, τα 40,7 δισ. δολάρια ετησίως, αντί του μέσου όρου των 6 δισ. δολαρίων ετησίως τα προηγούμενα εννέα χρόνια. 

«Θα διασφαλίσουμε το πλεονέκτημα της δικής μας αμυντικής βιομηχανίας».

Στρατηγική Εθνικής Άμυνας, υπουργείο Άμυνας ΗΠΑ, Νοέμβριος 2025

Ήταν γνωστό ότι οι όροι των συμβολαίων ανάμεσα στην κυβέρνηση των ΗΠΑ, που αγοράζει πολεμικό υλικό από αμερικανικές επιχειρήσεις, και στις ξένες κυβερνήσεις, στις οποίες τα μεταπωλεί, ήταν καταχρηστικοί. Την περασμένη εβδομάδα ήρθε κι η επιβεβαίωση. Σύμφωνα με τη γερμανική εφημερίδα Die Zeit, που κατόρθωσε να αποκτήσει πρόσβαση σε ένα τέτοιο συμβόλαιο, η κυβέρνηση των ΗΠΑ έχει δικαίωμα να αλλάξει μονομερώς τους όρους χωρίς κάποια ποινή, η Γερμανία προπληρώνει, δεν υπάρχει κάποια δέσμευση για έγκαιρη παράδοση του οπλισμού, καμία δυνατότητα διαπραγμάτευσης των όρων, ενώ οποιαδήποτε αύξηση του κόστους προκύψει, θα βαρύνει τον αγοραστή. (Μοιάζει εξαιρετικά περίεργο, έως απίθανο, να επιβάλλουν οι ΗΠΑ τους όρους αυτούς μόνο στη Γερμανία.)

Παρόλα αυτά, τα καρνέ παραγγελιών των αμερικανικών εταιρειών ξεχειλίζουν. Η εξάρτηση προεκτείνεται στο μέλλον, με τις ευρωπαϊκές χώρες να έχουν παραγγείλει πάνω από 400 αεροσκάφη F-35, τα οποία είναι επί της ουσίας ιπτάμενοι υπολογιστές που λειτουργούν μόνο με μόνιμη αμερικανική συνδρομή. 

Οι συζητήσεις για το αν υπάρχει kill switch, δηλαδή διακόπτης που μπορεί να θέσει τα αεροσκάφη εκτός λειτουργίας, είναι μόνο μία παράμετρος, εφόσον υπάρχει πληθώρα τρόπων με τους οποίους οι κατασκευαστές μπορούν να καθηλώνουν τα αεροσκάφη: οι συνεχείς ενημερώσεις του λογισμικού, η πρόσβαση στη βάση δεδομένων των αντιπάλων ραντάρ, η διαθεσιμότητα ανταλλακτικών και συντήρησης. 

Συνολικά, όπως έδειξε κι η ελληνική διαμάχη για τον πηγαίο κώδικα των ισραηλινών αντιπυραυλικών συστημάτων (που φυσικά δεν θα είναι διαθέσιμος στους αγοραστές, παρά τους ισχυρισμούς της ελληνικής κυβέρνησης), όσο πιο υψηλής τεχνολογίας είναι το προϊόν, τόσο μεγαλύτερες οι δυνατότητες του κατασκευαστή να το ελέγχει μετά την απομάκρυνση εκ του ταμείου.

«Φυσικά υπάρχει ο κίνδυνος ο κάτοχος της τεχνολογίας να κλείσει τον διακόπτη», λέει ο Πίτερ Βέζεμαν (Pieter Wezeman), ερευνητής του Διεθνούς Ινστιτούτου Ερευνών για την Ειρήνη (SIPRI), με έδρα τη Στοκχόλμη. «Αλλά αν δεν έχεις δική σου τεχνολογία, παίρνεις το ρίσκο». 

Όποιος βιάζεται, εξαρτάται 

Ένα σημαντικό εργαλείο που εδραιώνει την κυριαρχία των αμερικανικών εταιρειών και παράλληλα βοηθάει την αλματώδη διείσδυση των ισραηλινών είναι η αίσθηση του κατεπείγοντος – η απαίτηση της αμερικανικής κυβέρνησης για αύξηση των ευρωπαϊκών αμυντικών δαπανών εδώ και τώρα. Το πώς θα γίνει αυτό περιγράφεται στην αμερικανική Στρατηγική Εθνικής Άμυνας του Νοεμβρίου του 2025, με την οποία η κυβέρνηση Τραμπ περιέγραψε πώς θα ξημερώσει «μια νέα χρυσή εποχή για την Αμερική». Σύμφωνα με το έγγραφο, ο επανεξοπλισμός της Ευρώπης πρέπει να πραγματοποιηθεί εντός των ορίων της παγκόσμιας αμυντικής στρατηγικής των ΗΠΑ και «θα διασφαλίσει το πλεονέκτημα της δικής μας [αμερικανικής] αμυντικής βιομηχανίας».

Η Ευρώπη συνεχίζει να υπακούει, κάποιες φορές με κωμικό τρόπο (βλέπε τον Γενικό Γραμματέα του ΝΑΤΟ να αποκαλεί τον Τραμπ «μπαμπάκα»), και δεν βάζει όλες τις δυνάμεις της στη δημιουργία ευρωπαϊκών εναλλακτικών γιατί, σύμφωνα με τον Πίτερ Βέζεμαν, η απόφαση για στενή διασύνδεση με την Αμερική «αποτελεί στρατηγική επιλογή». Αντιθέτως, η Ευρώπη «δεν χρειάζεται το Ισραήλ καθεαυτό, χρειάζεται συγκεκριμένη στρατιωτική τεχνολογία και τη χρειάζεται τώρα».

Το Ισραήλ, η Ισπανία και η Φινλανδία

Οι εξαγωγές οπλικών συστημάτων από το Ισραήλ «δημιουργούν παρόμοιες εξαρτήσεις για την Ευρώπη όπως αυτές των αμερικανικών όπλων», λέει ο ιδρυτής του Κέντρου Στρατηγικών Μελετών της Χάγης Ρομπ ντε Βάικ (Rob de Wijk). «Απλώς δεν τις έχουμε μελετήσει ακόμα». 

Με βάση τα επίσημα στοιχεία του υπουργείου Άμυνας του Ισραήλ, οι εξαγωγές ισραηλινών οπλικών συστημάτων στην Ευρώπη ανήλθαν το 2025 στα 6 δισ. ευρώ, ελαφρά μειωμένες σε σχέση με το 2024, που ήταν 7,3 δισ. ευρώ, αλλά δραματικά αυξημένες σε σχέση με τα 2,3 δισ. ευρώ του 2020. Την πενταετία 2020-2025, το ποσοστό του Ισραήλ στις εισαγωγές όπλων της Ευρώπης διπλασιάστηκε φτάνοντας το 7,7% επί του συνόλου των εισαγωγών. Το νούμερο δεν είναι μεγάλο, αλλά το γεγονός ότι οι εισαγωγές αφορούν καίριους τομείς (αεράμυνα, επικοινωνίες, συλλογή στρατιωτικών πληροφοριών) δημιουργεί σημαντικές εξαρτήσεις.

Σε κάποιες χώρες, όπως την Ισπανία, η κυβέρνηση απαγόρευσε με διάταγμα τις εισαγωγές από το Ισραήλ, διαμαρτυρόμενη για τον πόλεμο και τη γενοκτονία στη Γάζα (κάποια συμβόλαια ωστόσο συνεχίζουν να ισχύουν). Σε άλλες, όπως τη Δανία, τα συμβόλαια δεν έγιναν ποτέ. Η Δανία είναι μέχρι στιγμής η μόνη ευρωπαϊκή χώρα που αποφάσισε να μην αγοράσει ούτε τα ισραηλινά ούτε τα αμερικανικά συστήματα αεράμυνας και προτίμησε το γαλλοϊταλικό SAMP-T.

Μια από τις χώρες που επέλεξαν ισραηλινά συστήματα υπό το κράτος του φόβου που προξένησε ο πόλεμος στην Ουκρανία ήταν η Φινλανδία, η οποία αγόρασε συστήματα αξίας 1 δισ. ευρώ. «Υπήρξαν αρκετά μεγάλες πολιτικές αντιδράσεις», λέει ο ερευνητής του Ινστιτούτου ΤΑPRI, με έδρα το Τάμπερε, Κάρι Παασόνεν (Kari Paasonen).

Προκειμένου να αποφύγει την αντίδραση της κοινής γνώμης, η κυβέρνηση της Φινλανδίας παρέτεινε μυστικά την αμυντική συνεργασία με το Ισραήλ για 10 χρόνια. Παραδοσιακά οι αντιδράσεις προέρχονταν από τα αριστερά του πολιτικού φάσματος, «αλλά αυτό έχει αλλάξει, είχαμε δηλώσεις και από το συντηρητικό κόμμα ότι η Φινλανδία πρέπει να σταματήσει να αγοράζει όπλα από το Ισραήλ», δηλώνει ο Φινλανδός ερευνητής. 

Η εξάρτηση δεν φαίνεται από το τι αγοράζει μια χώρα σε μια δεδομένη χρονιά, αλλά από το τι διαθέτει ήδη στο οπλοστάσιό της. Άρα, οι φινλανδικές δημοσκοπήσεις που βρίσκουν λίγο πάνω από το 50% του πληθυσμού να θέλει να σταματήσει τις αγορές όπλων από το Ισραήλ έρχονται μάλλον καθυστερημένα.

Αντιστοίχως, σύμφωνα με τον Πίτερ Βέζεμαν, για την Ιταλία, που έχει αγοράσει και λειτουργεί ισραηλινά κατασκοπευτικά αεροσκάφη υψηλής τεχνολογίας, η απόφαση να αποστασιοποιηθεί θα είχε πολύ μεγαλύτερο κόστος. Έτσι η ιταλική κυβέρνηση αρκείται σε συμβολικές ενέργειες, όπως η μη ανανέωση του μνημονίου αμυντικής συνεργασίας με το Ισραήλ από την Ιταλίδα πρωθυπουργό Τζόρτζια Μελόνι. (Στην Ιταλία ακυρώθηκε και η συμφωνία για προμήθεια ισραηλινής κατασκευής συστήματος anti-drone από το αεροδρόμιο της Ρώμης, αλλά αυτό έγινε με δικαστική απόφαση.)

Η Γερμανία έχει αγοράσει ισραηλινά συστήματα διπλάσιας αξίας από τα ελληνικά, ενώ η ισραηλινή Rafael θα παράγει οχήματα και εξαρτήματα για τον ισραηλινό «θόλο» στο εργοστάσιο της Volkswagen στο Όσναμπρικ, το οποίο μόλις αγοράστηκε από ισραηλινό επενδυτικό σχήμα. 

Οι ανησυχίες για τη σύνδεση προμήθειας οπλικών συστημάτων και πολιτικής επιρροής του Ισραήλ απασχολούν τη δημόσια συζήτηση και στη Φινλανδία. Σύμφωνα με τον κ. Παασόνεν, υπάρχουν ερωτήματα για το αν «η εξάρτηση περιορίζει το πόσο μπορεί η Φινλανδία να επικρίνει το Ισραήλ».

Δειλές προσπάθειες

Παρόλα αυτά, η Ευρώπη κάνει κάποιες προσπάθειες να στηρίξει τη δική της βιομηχανία. Στα χρηματοδοτικά πακέτα για την αμυντική βιομηχανία υπάρχουν πλέον διάφοροι όροι για ελάχιστη συμμετοχή ευρωπαϊκών εταιρειών. Οι πιέσεις της αμερικανικής κυβέρνησης προκειμένου να αποδυναμωθούν οι δικλείδες αυτές είναι ισχυρές, προϋπήρχαν της κυβέρνησης Τραμπ και όλα δείχνουν ότι θα συνεχιστούν και μετά απ’ αυτήν.

Ταυτόχρονα, τόσο οι αμερικανικές όσο και οι ισραηλινές εταιρείες προσαρμόζονται στη νέα εποχή, ιδρύοντας θυγατρικές και συμμετέχοντας σε κοινοπραξίες στην Ευρώπη. «Αν πληρούμε όλους τους όρους για να θεωρηθούμε ευρωπαϊκή εταιρεία, τότε είμαστε ευρωπαϊκή εταιρεία», μας λέει στέλεχος αμερικανικού κολοσσού από τη βιομηχανία όπλων, ο οποίος είναι τόσο ευρωπαϊκός όσο και το Γκραν Κάνυον. 

Έτσι, χρήματα που στόχευαν στη στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης ενισχύουν τελικά ισραηλινές εταιρείες, όπως την πρώην ελληνική Intracom Defense, η οποία είναι πλέον 100% θυγατρική της ισραηλινής βιομηχανίας Israel Aerospace Industries (ΙΑΙ). Όπως έχουν αποκαλύψει το Reporters United και το Investigate Europe, μέσω της θυγατρικής αυτής η κρατική ισραηλινή εταιρεία λαμβάνει κονδύλια του Ευρωπαϊκού Ταμείου Άμυνας (EDF). 

Αντιστοίχως, στην Ελλάδα η κρατική ισραηλινή Rafael θα λάβει κονδύλια από το ευρωπαϊκό χρηματοδοτικό πρόγραμμα SAFE, μέσα από τις προμήθειες των αντιαρματικών Eurospike που κατασκευάζει σε συνεργασία με τις γερμανικές Diehl Defense και Rheinmetall.

Το αντεπιχείρημα είναι γνωστό: Η μεταφορά γραμμών παραγωγής σε ευρωπαϊκό έδαφος είναι ίσως μια ευκαιρία να αποκτήσει η Ευρώπη τεχνογνωσία και εκπαιδευμένο προσωπικό. «Κάποιες χώρες έτσι έστησαν τη δική τους αυτόνομη πολεμική βιομηχανία. Παράδειγμα η Κίνα, που κατασκεύαζε στο έδαφός της ρωσικά όπλα», λέει ο κ. Βέζεμαν. 

Όμως, αμερικανικές συμπαραγωγές υπάρχουν σε ευρωπαϊκό έδαφος εδώ και δεκαετίες, χωρίς να έχουν οδηγήσει σε καμία ευρωπαϊκή αυτονόμηση. 

Ο επανεξοπλισμός της Ευρώπης αποφασίστηκε και προχωράει χωρίς δημοκρατική συζήτηση. Οι δαπάνες για την άμυνα είναι πολύ περισσότερες από αυτές που θα απαιτούνταν αν επρόκειτο μόνο για την άμυνα της Ουκρανίας. Ερήμην των πολιτών της η Ευρώπη ετοιμάζεται για πόλεμο. «Ήταν συνειδητή απόφαση για να αποκλείσουν τη δημοκρατική συζήτηση και τη διαφάνεια», μας λέει ο Βέλγος ευρωβουλευτής της Αριστεράς Μαρκ Μποτέγκα (Marc Botenga). «Δεν είναι διαφανές πόσα χρήματα δίνονται πού και για ποιο σκοπό. Όλα γίνονται πίσω από κλειστές πόρτες, ανάμεσα στις κυβερνήσεις και τις βιομηχανίες όπλων».

Το άρθρο Ευρωπαϊκή άμυνα: Το πιο σύντομο αμερικάνικο ανέκδοτο εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Αφήνω τον καπουτσίνο πάνω στο τραπέζι όπου κάθονται οι δύο άνδρες. «Καλό αφρόγαλα έκανες», μου λέει ο Βασίλης, το αφεντικό μου στο Ραραού**, ένα εκ των πολλών αμαλγαμάτων καφετέρια-μπαρ-εστιατόριο στα Εξάρχεια. Συνεχίζει να συνομιλεί με τον φίλο του ενώ καθαρίζω τα γύρω τραπέζια. Ο φίλος του με ρωτάει αν σπουδάζω και του απαντάω ότι έχω τελειώσει καιρό με τη σχολή και είμαι από τους τυχερούς που κατάφεραν να βρουν δουλειά στον κλάδο τους. «Τι σπούδασες;» «Δημοσιογραφία». Ο Βασίλης γυρνά και του λέει: «Κατάλαβες, ε; Δεν πρέπει να την πειράζουμε και πολύ αυτήν, μπορεί να γράψει τίποτα για εμάς». Γελάνε κι οι δύο. 

Το πρωί δημοσιογράφος, το βράδυ σερβιτόρα

Δεν είμαι η μόνη νέα δημοσιογράφος που κάνει δύο δουλειές. Πολλοί συμφοιτητές μου χρειάστηκε κάποια στιγμή να ισορροπήσουν μεταξύ μιας μετρίως πληρωμένης δημοσιογραφικής δουλειάς και μεροκάματων σε καφετέριες, μπαρ, εστιατόρια, καταστήματα με ρούχα και αποθήκες. 

Όταν το 2026 έλαβα μια υποτροφία στο Reporters United με αντικείμενο το περιβαλλοντικό ρεπορτάζ, δεν θέλησα να χάσω την ευκαιρία και ζήτησα άδεια άνευ αποδοχών από την κανονική μου δουλειά. (Η υποτροφία μού απέφερε 8.000 ευρώ μικτά για μερική απασχόληση οκτώ μηνών.) Παράλληλα όμως χρειάστηκε να αναζητήσω δεύτερη δουλειά για να καλύψω τη διαφορά. 

Ο Απρίλης με βρήκε να τριγυρνώ στην Κυψέλη και τα Εξάρχεια, με σκοπό να βρω δουλειά σε μια θέση μερικής απασχόλησης. Ο κ. Βασίλης Αβασσιάν, ο άνθρωπος που μου συστήθηκε ως ιδιοκτήτης του Ραραού (ιδιότητα την οποία ο ίδιος αρνείται όπως θα δουμε αργότερα), ήταν ο μόνος που δέχτηκε να με προσλάβει χωρίς προϋπηρεσία. Το μαγαζί είχε αλλάξει διεύθυνση πριν μερικούς μήνες, κρατώντας το όνομα που του είχε δώσει ο προηγούμενος ιδιοκτήτης. Δούλεψα ως σερβιτόρα στη γωνία των οδών Μπενάκη και Βαλτετσίου από τον Απρίλιο έως τον Ιούνιο του 2026. 

Είναι απλό να δουλεύεις ως σερβιτόρα. Παίρνεις παραγγελίες, πηγαίνεις το φαγητό και τα ποτά στους πελάτες (χύνεις και μερικά πάνω στους καθήμενους), καθαρίζεις ποτήρια, τραπέζια, πάγκους, πατώματα, μαχαιροπήρουνα, τα τζάμια, τις τουαλέτες. Από την αρχή δούλευα νύχτα. Το μαγαζί είχε βραδιές με ζωντανή παραδοσιακή μουσική και πάρτι με ντιτζέι που έπαιζαν ηλεκτρονική. Οι περισσότεροι πελάτες ήταν τουρίστες που παράγγελναν πίνσα με μοτσαρέλα ενώ, οι ντόπιοι έπαιρναν μπίρες και κρασιά δύο ευρώ ακριβότερα από τα υπόλοιπα μαγαζιά των Εξαρχείων.

Το φάσμα της απληρωσιάς

Κατάλαβα πως η πληρωμή μπορεί να ήταν πρόβλημα όταν ξεκίνησα να μιλάω με την Κατερίνα*, εργαζόμενη στο Ραραού. Ξεκίνησε να δουλεύει στο μαγαζί αφότου μίλησε με τον υπεύθυνο, ο οποίος της υποσχέθηκε καλές αποδοχές, πληρωμή κάθε 1η και 15η του μηνός, ένσημα και ασφάλεια. Ήταν τέλη Μαΐου, σε μια βάρδια με λίγο κόσμο, όταν της εκμυστηρεύτηκα ότι δεν έχω πληρωθεί ακόμα. Με συμβούλεψε να το λύσω γρήγορα. 

Από τις 14 Ιουνίου ο εργοδότης δεν μου απάντησε σε καμία κλήση και σε κανένα μήνυμα. 

Ήξερα ήδη πως κάτι δεν πήγαινε καλά, καθώς δεν χτυπούσαμε κάρτες προσέλευσης και αποχώρησης από την εργασία μας, παρόλο που οι βάρδιές μας ήταν καταγεγραμμένες στην Εργάνη. Έχοντας ξεκινήσει στα μέσα Απριλίου, δεν περίμενα να πληρωθώ από την αρχή. Όταν ο Μάιος έφτασε στο τέλος του, κι αφού με ρώτησε κι ο ίδιος ο κ. Αβασσιάν πόσα μου χρωστάει, ζήτησα να πληρωθώ τα δεδουλευμένα μου. Τότε κατάλαβα τη συμβουλή της Κατερίνας. 

Ξεκίνησε το κυνήγι. Του υπενθύμιζα σχεδόν καθημερινά την οφειλόμενη πληρωμή. Η απάντησή του ήταν πως, επειδή άργησα πολύ να του πω πόσα μου χρωστάει, το ποσό των 958 ευρώ ήταν μεγάλο και δεν είχε να με πληρώσει. Την ίδια περίοδο ο κ. Αβασσιάν άνοιγε το Mentor Athens, μια νέα επιχείρησή στον Κεραμεικό. 

Η φθορά στο Ραραού ήρθε σταδιακά. Μια τυχαία μέρα ο υπεύθυνος του μαγαζιού παραιτήθηκε. Άρχισαν να χαλάνε αντικείμενα χωρίς να επιδιορθώνονται, όπως το πλυντήριο πιάτων. Δεν παίρναμε τις ίδιες ποσότητες σε προμήθειες όπως πριν. Κάθε μέρα είχε όλο και λιγότερους πελάτες.

Έπλενα ποτήρια όταν ήρθαν για να μεταφέρουν τον μουσικό εξοπλισμό από τα Εξάρχεια στον Κεραμεικό. Αυτό έβαλε οριστικό τέλος στις βραδιές ζωντανής μουσικής. Παράλληλα, ο κ. Αβασσιάν άρχισε να ζητά από τα μέλη του προσωπικού που εμπιστευόταν πιο πολύ να δουλέψουν στο Mentor. 

Ήθελα να φύγω. Κατάλαβα όμως πως, αν δήλωνα παραίτηση, δεν θα πληρωνόμουν ποτέ. Έτσι, συνέχισα να δουλεύω.

Θυμάμαι τις δύο τελευταίες μέρες μου στο Ραραού ως μια σειρά από τηλεφωνικούς διαπληκτισμούς με το αφεντικό, υποσχέσεις για την εξόφλησή μου και την αργή, απελπιστική συνειδητοποίηση ότι δεν υπήρχε περίπτωση να πληρωθώ. Πέντε ακόμη σερβιτόροι, ο λογιστής και ο υπεύθυνος του μαγαζιού, είχαν προστεθεί στη λίστα των απλήρωτων. Το διήμερο κορυφώθηκε με τη δική μου απόλυσή μέσω τηλεφώνου, στις 13 Ιουνίου.

Τα προαναφερόμενα μέλη του προσωπικού μάς επιβεβαίωσαν ότι έχουν ακόμα ενεργές συμβάσεις εργασίας με το Ραραού στην Εργάνη – όπως άλλωστε κι εγώ. 

Ο πρώτος χρόνος σύμβασης αορίστου χρόνου είναι δοκιμαστικός, επιτρέποντας στον εργοδότη να απολύσει τον εργαζόμενο χωρίς προειδοποίηση και αποζημίωση. Στην εστίαση οι εργοδότες εκμεταλλεύονται συχνά αυτόν τον όρο, με απόλυση ακόμη και λίγο πριν τη συμπλήρωση του έτους.

Η Επιθεώρηση Εργασίας αποτελεί ανεξάρτητη διοικητική αρχή με σκοπό τον έλεγχο της εφαρμογής της εργατικής νομοθεσίας.

 Όπως εξηγείται διεξοδικά στην ιστοσελίδα της Επιθεώρησης Εργασίας, για να είναι έγκυρη η απόλυση απαιτούνται έγγραφη καταγγελία, καταβολή της νόμιμης αποζημίωσης όπου προβλέπεται, τακτοποίηση μισθολογικών και ασφαλιστικών υποχρεώσεων και απουσία ειδικής νομικής προστασίας του εργαζομένου. Η παράβαση οποιασδήποτε προϋπόθεσης καθιστά την απόλυση άκυρη. Άκυρη είναι επίσης η καταχρηστική απόλυση, όπως σε περιπτώσεις απόλυσης ως αντιποίνων, όταν ο εργαζόμενος ασκεί νόμιμα δικαιώματα (για παράδειγμα, διεκδίκηση δεδουλευμένων) και απολύεται σε άμεση χρονική συνάφεια.

Αν και εγώ δεν δικαιούμαι αποζημίωση στην προκειμένη περίπτωση, το συνολικό οφειλόμενο ποσό μαζί με το δώρο Χριστουγέννων, τα επιδόματα αδείας και τις υπερωρίες ανέρχεται στα 1.255 ευρώ. Μέχρι και σήμερα έχω λάβει, εκτός τραπεζικού λογαριασμού, 470 ευρώ. Αν και τα λεφτά που μου χρωστάει το μαγαζί δεν φαίνονται πολλά, προορίζονταν για το ενοίκιο ενός μήνα και τα έξοδα του καλοκαιριού.

Από τις 14 Ιουνίου ο εργοδότης δεν μου απάντησε σε καμία κλήση και σε κανένα μήνυμα. 

Σωματείο Σερβιτόρων Μαγείρων

Η αντίδρασή μου ήταν να μιλήσω με κάποιο συνδικαλιστικό όργανο, ώστε να με καθοδηγήσουν για τα επόμενα βήματα. 

Η συνδικαλιστική δράση προστατεύεται από το άρθρο 23 του Συντάγματος, μέσω των συνδικαλιστικών οργανώσεων των εργαζομένων. Τα σωματεία είναι πρωτοβάθμιες συνδικαλιστικές οργανώσεις. Ιδρύονται από τουλάχιστον 20 άτομα που απασχολούνται στον ίδιο κλάδο ή έχουν τον ίδιο εργοδότη, έχουν μη κερδοσκοπικό χαρακτήρα και νομική προσωπικότητα με εγγραφή σε ειδικό δημόσιο βιβλίο. 

Στον χώρο του επισιτισμού στην Αττική υπάρχουν αρκετές συνδικαλιστικές οργανώσεις. Το Συνδικάτο Επισιτισμού–Τουρισμού–Ξενοδοχείων Ν. Αττικής αποτελεί κλαδικό σωματείο με ευρύτερη κάλυψη και είναι μέλος της Γενικής Συνομοσπονδίας Εργατών Ελλάδος (ΓΣΕΕ). Εντός αυτού δρα η ΛΑΝΤΖΑ, ένα αριστερό, ανοιχτό σχήμα εργαζομένων. Στην περιοχή των Εξαρχείων λειτουργεί το σωματείο βάσης «Σωματείο Σερβιτόρων Μαγείρων και λοιπών εργαζομένων του κλάδου του επισιτισμού» (Σ.Σ.Μ.). Πολλοί γνωστοί μού πρότειναν να πάω στο Σωματείο Σερβιτόρων Μαγείρων, καθώς έχουν δει την αγωνιστική τους δράση και τις επιτυχίες τους στον χώρο του επισιτισμού. 

Τα μέλη του Σωματείου Σερβιτόρων Μαγείρων με βοήθησαν να υπολογίσω τα δεδουλευμένα μου, με πληροφόρησαν για τις νομοθεσίες που με προστατεύουν ή με απειλούν ως εργαζόμενη, ενώ ενημερώνονταν εβδομαδιαία για την κατάσταση της υπόθεσής μου. Αφού με βοήθησαν να συντάξω ένα μήνυμα προς τον εργοδότη μου, όπου ανακεφαλαίωσα γραπτώς όσα συνέβησαν στη μεταξύ μας σχέση, κι αφού εκείνος δεν απάντησε, έπρεπε να στραφώ στην Επιθεώρηση Εργασίας. 

Σώμα Επιθεώρησης Εργασίας (ΣΕΠΕ)

30 Ιουνίου, 13:00 το μεσημέρι, Λεωφόρος Πατησίων 37. Δύο κοπέλες που δουλεύουν κι αυτές κάπου στα Εξάρχεια μπαίνουν μαζί μου στο ασανσέρ για τον δεύτερο όροφο. Αναρωτιούνται τι θα πρέπει να γράψουν στην καταγγελία κατά του εργοδότη τους. Έξω από τα γραφεία των καταγγελιών δύο ακόμα εργαζόμενα άτομα συμπληρώνουν το έντυπο της καταγγελίας τους, ψάχνουν μανιωδώς τα κινητά τους και μετράνε με τον δείκτη τις μέρες στα ηλεκτρονικά ημερολόγια. Η κατάθεση αίτησης με το προς εξέταση θέμα είναι απαραίτητη για την αρχή της επίλυσης της εργατικής διαφοράς.

Η Επιθεώρηση Εργασίας αποτελεί ανεξάρτητη διοικητική αρχή με σκοπό τον έλεγχο της εφαρμογής της εργατικής νομοθεσίας. Κάθε περιοχή έχει το δικό της Σώμα Επιθεώρησης. Μόνο η Αττική διαθέτει 18 τμήματα επιθεώρησης εργασιακών σχέσεων. 

Ο καθένας μπορεί να προσφύγει στην Επιθεώρηση για εργατικές διαφορές – ως εργαζόμενος, εργοδότης ή συνδικαλιστική οργάνωση. Τα θέματα προς αναφορά περιλαμβάνουν από οικονομικές οφειλές (όπως δεδουλευμένα, υπερωρίες, προσαυξήσεις, δώρα, επιδόματα αδειών, αποζημίωση απόλυσης), μέχρι και αδικίες εντός του εργασιακού περιβάλλοντος (όπως σεξουαλική παρενόχληση, άσκηση βίας, μη χορήγηση αδειών, διακρίσεις κάθε είδους. Η καταγγελία μπορεί να κατατεθεί ηλεκτρονικά αν έχει γίνει κανονική πρόσληψη και υπογραφή σύμβασης. Σε οποιαδήποτε άλλη περίπτωση το εργαζόμενο άτομο πρέπει να εμφανιστεί στο γραφείο της Επιθεώρησης και να κάνει την καταγγελία διά ζώσης. Οι επιθεωρητές εργασίας επιβεβαιώνουν πως ο κλάδος από τον οποίο λαμβάνουν τις περισσότερες καταγγελίες είναι η εστίαση.

Νέφος εταιρειών

Με τη συναδέλφισσά μου την Κατερίνα είχα μοιραστεί τη σκέψη να πάω στην Επιθεώρηση. Μου είπε πως θα ήταν μάταιο, πως αυτή και ο σύντροφός της έχουν ψάξει την επιχείρηση στο ΓΕΜΗ και πως ο κ. Αβασσιάν δεν εμφανίζεται να έχει καμία επιχείρηση. 

Η σύμβαση εργασίας υπογράφεται μόνο με την επωνυμία CHICFREAK ΜΟΝΟΠΡΟΣΩΠΗ Ι Κ Ε, με μοναδικό εταίρο, σύμφωνα με καταχώρηση στο ΓΕΜΗ, κάποιον Βαμβακερό Ιωάννη, τον οποίο η Κατερίνα αναγνώρισε ως έναν μάγειρα που ερχόταν περιστασιακά στο Ραραού. Προσπαθήσαμε να βρούμε τον κ. Βαμβακερό, αλλά τα στοιχεία επικοινωνίας που υπάρχουν στο ΓΕΜΗ οδηγούν στον κ. Αβασσιάν. Η διεύθυνση της εταιρείας είναι αυτή του Ραραού. Παράλληλα, το Mentor λειτουργεί υπό τον αριθμό μητρώου της CHICFREAK ΜΟΝΟΠΡΟΣΩΠΗ Ι Κ Ε. Το τηλέφωνο επικοινωνίας, καθώς και το μέιλ, ανήκουν στον κ. Βασίλειο Αβασσιάν.

Ψάχνοντας στο προφίλ του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, εντοπίσαμε και το μαγαζί CARNAL στο Μοναστηράκι, με εταίρους την CHIC N FREAK ENTERTAINMENT Ε.Ε. και άλλο ένα άτομο. Στην εν λόγω εταιρεία στο ΓΕΜΗ δεν εμφανίζεται ο Αβασσιάν, αλλά τρεις άλλοι εταίροι. Ωστόσο,τα στοιχεία επικοινωνίας (μέιλ και τηλέφωνο) είναι πάλι τα δικά του. Από εκεί βρίσκουμε και την εταιρεία διαχείρισης ακινήτων CITY CHIC Ο.Ε, όπου ο ίδιος δεν συμπεριλαμβάνεται στους εταίρους, όμως το τηλέφωνο ταυτίζεται. Παράλληλα, κατά καιρούς έχει αναφέρει πως έχει ανοίξει (και κλείσει) ένα ακόμα κλαμπ, με την επωνυμία Arcane, στον Βοτανικό, το οποίο έχει σελίδα στο Facebook, όμως δεν καταφέραμε να το εντοπίσουμε στο ΓΕΜΗ.

Μετά από αναζήτηση του επιθεωρητή εργασίας, διαπιστώθηκε πως μετά την απόλυσή μου ο πρώην εργοδότης μου είχε κλείσει το Ραραού, με αποτέλεσμα η καταγγελία να μην μπορεί να του παραδοθεί.

Η μέρα του ραντεβού

28 Ιουλίου, ώρα 9.30. Ξανά στη λεωφόρο Πατησίων, για το ραντεβού μου στην Επιθεώρηση Εργασίας. Η ασφάλεια στην πόρτα, αφού ζητά την ταυτότητά μου, με ενημερώνει πως κανείς δεν έχει έρθει. «Τις περισσότερες φορές δεν έρχονται. Μια κοπέλα χθες περίμενε 45 λεπτά και το αφεντικό της δεν εμφανίστηκε». Μαζί μου έχει έρθει μια κοπέλα που προσέφυγε στο σωματείο την ίδια εβδομάδα με εμένα και προσφέρθηκε να με συνοδεύσει. Το γνωστό πρόσωπο καταπράυνε το άγχος μου, καθώς μετά από όλη αυτή τη διαδικασία συνειδητοποίησα πως δεν ήμουν έτοιμη ν’ αντιμετωπίσω μόνη μου τον κ. Αβασσιάν.

Η επίλυση της εργατικής διαφοράς γίνεται με φυσική παρουσία στα γραφεία του αρμόδιου Τμήματος Επιθεώρησης Εργασιακών Σχέσεων μεταξύ εργοδότη, εργαζόμενου και επιθεωρητή, με στόχο την επίλυση ή τον συμβιβασμό. Σύμφωνα με την ιστοσελίδα της Επιθεώρησης Εργασίας, αν ένα από τα δύο μέρη απουσιάσει αδικαιολόγητα, θεσπίζεται μαχητό τεκμήριο για την αλήθεια των πραγματικών ισχυρισμών της παρούσας πλευράς.

Αν υπάρξει συμμόρφωση, η υπόθεση αρχειοθετείται. Διαφορετικά, ο επιθεωρητής συντάσσει νέο πόρισμα και, εφόσον διαπιστωθούν παραβάσεις, μπορεί να επιβάλει διοικητικές κυρώσεις. Αν διαπιστωθεί ποινικό αδίκημα, υποβάλλεται μήνυση.

Ο κ. Αβασσιάν δεν εμφανίστηκε τη μέρα της διαδικασίας. Δεν εμφανίστηκε ούτε στην εξ αναβολής διαδικασία στις 10 Σεπτεμβρίου. Όταν ήρθε στο σωματείο άλλος ένας σερβιτόρος για να μιλήσει για τη δική του ιστορία με το Ραραού αλλά και το Mentor (το οποίο έκλεισε ένα μήνα μετά το πρώτο), αποφασίσαμε να με συνοδεύσει στην επόμενη συνάντηση. Έτσι έκανα μία τελευταία έγκληση στον κ. Αβασσιάν για τις 14 Οκτωβρίου.

Το Reporters United απηύθυνε ερωτήσεις στον κ. Αβασσιάν. Μας απάντησε τηλεφωνικά.

Ο κ. Αβασσιάν επιβεβαιώνει πως το Ραραού δεν υπάρχει πια και πως τρεις-τέσσερις εργαζόμενοι, ανάμεσά τους κι εγώ, είμαστε απλήρωτοι. Υποστήριξε πως το μαγαζί δεν του ανήκει, ότι ο ίδιος ήταν «υπεύθυνος του μαγαζιού» και ότι οι πραγματικοί του ιδιοκτήτες είναι ένα ζευγάρι που καταστράφηκε οικονομικά και έφυγε στη Βουλγαρία. Ο ίδιος δεν έχει λάβει καμία από τις δύο κλήσεις από την Επιθεώρηση Εργασίας, ενώ οι ιδιοκτήτες χρωστάνε και στον ίδιο λεφτά. Είπε ότι οι ιδιοκτήτες θα αναλάβουν τις υποχρεώσεις τους απέναντι σε όλους τους εργαζόμενους τον χειμώνα. 

Πάντως, όταν οι συνάδελφοί μου κι εγώ προσληφθήκαμε, στο ρόλο υπεύθυνου του μαγαζιού ήταν ένας εργαζόμενος (ονόματι επίσης Βασίλης). Όλοι στο μαγαζί ξέραμε πως αυτός ήταν ο υπεύθυνος και ο Αβασσιάν το αφεντικό. Όταν άλλωστε, κατά την επικοινωνία μας, ζητήσαμε από τον κ. Αβασσιάν να κατονομάσει τους πραγματικούς ιδιοκτήτες και να μας δώσει τα στοιχεία τους για να επικοινωνήσουμε μαζί τους στη Βουλγαρία, αρνήθηκε να το κάνει. 

Εάν και όταν υπάρξουν εξελίξεις στην υπόθεση, θα επικαιροποιήσουμε τη διδακτική αυτή ιστορία. 

*Τα ονόματα των εργαζομένων έχουν αλλαχτεί στο κείμενο, για λόγους προστασίας των κατόχων τους.

**Ενημέρωση (27.9.2026): Μετά τη δημοσίευση του ρεπορτάζ μας ο κ. Τάσος Γερακίνης, νόμιμος εκπρόσωπος της Ραραού ΙΚΕ, επικοινώνησε με τη συντακτική μας ομάδα και μας ανέφερε ότι η εταιρεία του λειτούργησε το Ραραού από τον Οκτώβριο του 2018 έως τον Φεβρουάριο του 2026, ενώ από την 1η Μαρτίου ο χώρος εκμισθώθηκε σε άλλη εταιρεία, η οποία ανέλαβε τη λειτουργία της επιχείρησης και επομένως ήταν υπεύθυνη για την υπόθεση της μη πληρωμής των δεδουλευμένων της συντάκτριας. Ο κ. Γερακίνης μάς επεσήμανε την εκτίμησή του ότι το βίντεο παρουσίασης του ρεπορτάζ μας στα κοινωνικά δίκτυα δημιουργεί την εντύπωση για σύνδεση των απλήρωτων δεδουλευμένων της συντάκτριας με τη δική του εταιρεία και όχι με εκείνη που ανέλαβε το Ραραού από την 1η Μαρτίου. Και μας ζήτησε να αποσύρουμε το βίντεό μας και να αφαιρέσουμε απ’ το δημοσίευμά μας τον σύνδεσμο που οδηγεί στη σελίδα του Ραραού στο Facebook, επιφυλασσόμενος ρητώς για την άσκηση κάθε νόμιμου δικαιώματός του.

Από την πλευρά μας θέλουμε να επισημάνουμε ότι τόσο το πλήρως τεκμηριωμένο ρεπορτάζ μας όσο και το βίντεο παρουσίασής του στα κοινωνικά δίκτυα διευκρινίζουν με σαφήνεια ότι η συντάκτρια έπιασε δουλειά στο Ραραού τον Απρίλιο του 2026. Από αυτό προκύπτει ότι η υπόθεσή της συνδέεται με τη μετέπειτα διοίκηση του καταστήματος, ο υπεύθυνος της οποίας αναφέρεται μάλιστα ονομαστικά στο άρθρο. Ως εκ τούτου, ούτε το ρεπορτάζ ούτε το βίντεο δημιουργούν κάποια εντύπωση για σύνδεση της εργατικής διαφοράς της συντάκτριας με τον κ. Γερακίνη ή τη Ραραού ΙΚΕ. Παρόλα αυτά, καλόπιστα αφαιρέσαμε τον σύνδεσμο της σελίδας του Ραραού στο Facebook. Να επισημάνουμε ότι το κατάστημα λειτούργησε με την ίδια επωνυμία και υπό τις δύο διοικήσεις.

Το άρθρο Εστίαση: Χάθηκε το φιλότιμο και επικράτησε η απληρωσιά εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Ντάφνε Καρουάνα Γκαλίτσια (Daphne Caruana Galizia). Γιαν Κούτσιακ (Ján Kuciak). Γιώργος Καραϊβάζ.

Δολοφονήθηκαν το 2017, το 2018 και το 2021 αντίστοιχα, εξαιτίας της δημοσιογραφίας τους υπέρ του δημοσίου συμφέροντος.

Ο Γιαν δολοφονήθηκε μαζί με τη μνηστή του και αρχαιολόγο Μαρτίνα Κουσνίροβα (Martina Kušnírová).

Χάσαμε παιδιά και γονείς, ενώ το κοινό έχασε δημοσιογράφους που ξεσκέπαζαν τη διαφθορά και το οργανωμένο έγκλημα. Τους στερήθηκε το δικαίωμα στη ζωή· το δικό μας δικαίωμα σε αξιόπιστη ενημέρωση υπονομεύτηκε.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, τον ασφαλέστερο χώρο στον κόσμο για δημοσιογράφους, αυτές οι δολοφονίες θα έπρεπε να τιμωρηθούν παραδειγματικά. Δεν τιμωρήθηκαν. Τα πισωγυρίσματα είναι πάρα πολλά. Οι διεφθαρμένοι και οι ισχυροί συνεχίζουν να μη λογοδοτούν για τις δολοφονίες τους.

Η πιο πρόσφατη αποτυχία στην απόδοση δικαιοσύνης είναι η αθώωση, στις 2 Σεπτεμβρίου, του Γιόργκεν Φένεκ (Yorgen Fenech), του Μαλτέζου επιχειρηματία που αντιμετωπίζει σχετικές κατηγορίες διαφθοράς, συμπεριλαμβανομένης της δωροδοκίας πρώην υπουργού, δημοσίου λειτουργού και ανώτερου στελέχους της αστυνομίας. Κόντρα στα δικά του αυτοενοχοποιητικά στοιχεία και άλλες καταθέσεις που παρουσιάστηκαν κατά τη διάρκεια της δίμηνης δίκης για τη δολοφονία της Καρουάνα Γκαλίτσια, ο κατηγορούμενος επιχειρηματίας για συνέργεια και συμμετοχή σε εγκληματική οργάνωση κρίθηκε αθώος από το σώμα των ενόρκων του Ποινικού Δικαστηρίου της Μάλτας. 

Σχεδόν εννέα χρόνια αφότου ο γιος της Ντάφνε έγινε μάρτυρας της δολοφονίας της μητέρας του κοντά στο σπίτι τους, στην Μπιντνίγια, οι αρχές της Μάλτας δεν έχουν καταδικάσει το πρόσωπο που είναι υπεύθυνο για την παραγγελία και τη χρηματοδότηση της δολοφονίας της. 

Περισσότερα από οκτώ χρόνια μετά τη δολοφονία του Γιαν Κούτσιακ και της Μαρτίνα Κουσνίροβα στο σπίτι τους, στο Βέλκα Μάτσα, ο φερόμενος ως ηθικός αυτουργός Μάριαν Κότσνερ (Marian Kočner) βρίσκεται αυτή τη στιγμή σε δίκη για τρίτη φορά μετά από δύο αθωώσεις. 

Στη Μάλτα και τη Σλοβακία έχουν καταδικαστεί μόνο οι εκτελεστές και οι μεσάζοντες. Στην περίπτωση της Ελλάδας δεν υπάρχει καμία καταδικαστική απόφαση – μόνο η αθώωση δύο ανδρών το 2024, ένας εκ των οποίων δολοφονήθηκε το 2025. 

Ο Γιώργος δολοφονήθηκε μέρα μεσημέρι πριν πέντε χρόνια, ενώ επέστρεφε στο σπίτι του, στην Αθήνα. 

Η ατιμωρησία για τις δολοφονίες κρατά τις προσωπικές και συλλογικές μας πληγές ανοιχτές. Η έλλειψη δικαιοσύνης εκθέτει τους δημοσιογράφους στον κίνδυνο περαιτέρω εγκλημάτων. Η αποσιωπημένη αλήθεια για τα εγκλήματα τραυματίζει τις κοινωνίες μας. Κι αυτό τροφοδοτεί περισσότερα ψέματα και φέρνει περισσότερη αδικία. 

Εάν οι ηθικοί αυτουργοί στις δολοφονίες των δημοσιογράφων διαφύγουν απ’ την απόδοση δικαιοσύνης, θα είναι ντροπή για τα εμπλεκόμενα κράτη μας. Και θα είναι ντροπή και για την Ευρωπαϊκή Ένωση και για την Ευρώπη συνολικά. 

Το έχουμε πει πολλές φορές, αλλά πρέπει να το επαναλάβουμε: Καθυστερημένη δικαιοσύνη είναι αρνησιδικία.

Η κοινωνία στη Μάλτα κινητοποιείται και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, καθώς και η Κοινοβουλευτική Συνέλευση του Συμβουλίου της Ευρώπης, επανεκκίνησαν τη διαδικασία για την απόδοση ευθυνών στη Μάλτα. Καλούμε τα θεσμικά όργανα να αναλάβουν δράση στο μέγιστο των αρμοδιοτήτων  τους, ώστε να διασφαλίσουν την πλήρη απόδοση ευθυνών στη Μάλτα, τη Σλοβακία και την Ελλάδα. Τα κράτη που δεν μπορούν να οδηγήσουν τους ηθικούς αυτουργούς των δολοφονιών δημοσιογράφων στη δικαιοσύνη πρέπει να λογοδοτήσουν. Οι αρχές που αποτυγχάνουν να εφαρμόσουν τα ευρωπαϊκά πρότυπα για την προστασία των δημοσιογράφων πρέπει να υποστούν συνέπειες. 

Πρέπει να αποδοθεί δικαιοσύνη για τους δημοσιογράφους και να ληφθούν μέτρα προστασίας για την πρόληψη νέων εγκλημάτων σε βάρος τους, ιδιαίτερα μελλοντικών θανάτων. 

Η Ντάφνε, ο Γιαν, ο Γιώργος και άλλοι δημοσιογράφοι στην Ευρώπη δολοφονήθηκαν επειδή ερεύνησαν τη διαφθορά και τόλμησαν να ζητήσουν ευθύνες από την εξουσία. Οι δημοκρατίες μας οφείλουν δικαιοσύνη σε αυτούς και τις οικογένειές τους. Διαφορετικά, δεν υπάρχει κράτος δικαίου. Χωρίς αυτό, οι δημοκρατίες μας είναι καταδικασμένες να πεθάνουν, επιτρέποντας στη θανατηφόρα δραστηριότητα εκείνων που σκότωσαν τα αγαπημένα μας πρόσωπα να συνεχιστεί με ατιμωρησία. 

Υπογράφοντες και υπογράφουσες:
Τιμπό Μπρουτέν (Thibaut Bruttin), Γενικός Διευθυντής των Ρεπόρτερ Χωρίς Σύνορα (RSF)
Μάθιου, Άντριου και Πολ Καρουάνα Γκαλίτσια (Matthew, Andrew και Paul Caruana Galizia), γιοι της Ντάφνε Καρουάνα Γκαλίτσια
Γιάνα Κουτσιάκοβα (Jana Kuciaková) και Γιόζεφ Κούτσιακ (Jozef Kuciak), γονείς του Γιαν Κούτσιακ
Ζλάτα Κουσνίροβα (Zlata Kušnírová), μητέρα της Μαρτίνα Κουσνίροβα
Στάθα Αλεξανδροπούλου Καραϊβάζ, σύζυγος του Γιώργου Καραϊβάζ

Το άρθρο Οικογένειες δολοφονημένων Ευρωπαίων δημοσιογράφων και RSF: «Οι διεφθαρμένοι και οι ισχυροί συνεχίζουν να μη λογοδοτούν για τις δολοφονίες τους» εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Η έρευνα για τη συνεργασία των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων με το Ισραήλ έγινε υπό τον συντονισμό του Investigate Europe και του Reporters United, με τη συμμετοχή διεθνών μέσων ενημέρωσης από την Ιταλία (Il Fatto Quotidiano), τη Γαλλία ( Le Monde), την Ισπανία (Publico), την Ολλανδία (Follow the Money), και το Βέλγιο (EUobserver, Knack, και Le Vif).

Τον Μάιο του 2024, εκατοντάδες φοιτητές κατασκήνωσαν στην Πανεπιστημιούπολη της Μαδρίτης απαιτώντας από τις διοικήσεις των πανεπιστημίων να διακόψουν κάθε σχέση με το Ισραήλ. Η κινητοποίηση εξαπλώθηκε σε δεκάδες πανεπιστήμια. Μέσα σε λίγες μέρες το αίτημα έφτασε στις αίθουσες των πρυτάνεων της χώρας, οι οποίοι ανακοίνωσαν την επανεξέταση συνεργασιών με ισραηλινά ιδρύματα. Αυτή ήταν η αφετηρία ενός ακαδημαϊκού μποϊκοτάζ, που έφτασε μέχρι την Ολλανδία, το Βέλγιο και την Ιταλία.

Την ίδια περίοδο στην Αθήνα, ένα σύνθημα με το ίδιο αίτημα, γραμμένο με σπρέι στον τοίχο του Πολυτεχνείου, θα φτάσει ώς την ελληνική δικαιοσύνη και θα οδηγήσει έναν φοιτητή, μήνες μετά, σε ποινή φυλάκισης 14 μηνών.

Το σύνθημα καλούσε για «Παύση κάθε συνεργασίας του ΕΜΠ με την Intracom Defense», την ελληνική εταιρεία εξοπλισμών που από το 2023 ανήκει εξ ολοκλήρου στη μεγαλύτερη κρατική πολεμική βιομηχανία του Ισραήλ, την Israel Aerospace Industries. 

Πρόκειται για εταιρεία που, όπως έχει αποκαλύψει έρευνα του Reporters United και του Investigate Europe, αυτοδιαφημίζει τον «κομβικό ρόλο» της στις στρατιωτικές επιχειρήσεις στη Γάζα. Η σημερινή έρευνα αποτελεί το 21ο ρεπορτάζ μας για τη συνεργασία της Ελλάδας με το Ισραήλ εν μέσω γενοκτονίας. Για να συνεχίσουμε, στήριξέ μας εδώ με μια μηνιαία συνδρομή, όσο μικρή κι αν είναι. 

Όπως προκύπτει σήμερα από την έρευνά μας, η Intracom Defense, με την οποία το ΕΜΠ, το ΕΚΠΑ και το Πανεπιστήμιο Πατρών συνεργάζονται σε αμυντικά προγράμματα του Ευρωπαϊκού Ταμείου Άμυνας, δεν είναι η μόνη εταιρεία που σχετίζεται με την ισραηλινή κυβέρνηση και παράλληλα λαμβάνει ευρωπαϊκή χρηματοδότηση για έρευνες μέσω διεθνών κοινοπραξιών με ελληνικά πανεπιστήμια. Κι αυτό, ενώ διεθνείς θεσμοί –όπως το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο και ο ΟΗΕ– κατηγορούν το Ισραήλ για γενοκτονία, εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.

Τα βασικά ευρήματα της έρευνας

Η έρευνα του Reporters United και του Investigate Europe ανέλυσε δεδομένα του Horizon Europe, του μεγαλύτερου ερευνητικού προγράμματος της ΕΕ, συνδέσεις ισραηλινών οντοτήτων με τον ισραηλινό στρατό, εκθέσεις και δημοσιεύσεις της ισραηλινής ένωσης πρυτάνεων και πρακτικά του ισραηλινού κοινοβουλίου, και αποκαλύπτει ότι:

• Ενώ στην Ευρώπη αρκετά πανεπιστήμια επανεξετάζουν τη συνεργασία τους με ισραηλινούς εταίρους, στην Ελλάδα οκτώ πανεπιστήμια (ΑΠΘ, ΕΜΠ, ΕΚΠΑ, Πανεπιστήμιο Κρήτης, Πολυτεχνείο Κρήτης, Ελληνικό Μεσογειακό Πανεπιστήμιο, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής και Πανεπιστήμιο Πατρών) συνέχισαν τη συμμετοχή τους σε κοινοπραξίες με τρία ισραηλινά υπουργεία που έχουν κατηγορηθεί για παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, και με δύο από τις μεγαλύτερες κρατικές εταιρείες εξοπλισμών, προμηθεύτριες του ισραηλινού στρατού.
  
  
• Τρία από τα ερευνητικά έργα των ελληνικών πανεπιστημίων με τους ισραηλινούς εταίρους (UnserSec, HERA, HERWINGT) αναπτύσσουν τεχνολογίες που έχουν και στρατιωτικές εφαρμογές. Παρόμοια τεχνολογία με αυτήν που αναπτύσσεται στο HERA φαίνεται να χρησιμοποιείται και από τον ισραηλινό στρατό. 
  
  
• Μέσα στο ισραηλινό κοινοβούλιο η Ελλάδα επικροτείται για τη σιωπή της και κατονομάζεται ανάμεσα στις χώρες που συνέχισαν να συνεργάζονται με ισραηλινά ακαδημαϊκά ιδρύματα.
  
  
• Η ισραηλινή ένωση πρυτάνεων VERA έχει επιστρατεύσει ένα δικηγορικό γραφείο που ειδικεύεται στη «διαχείριση κρίσεων», ώστε να ασκεί πιέσεις για την παραμονή των ισραηλινών ιδρυμάτων σε ευρωπαϊκά έργα, ξοδεύοντας τουλάχιστον 687.000 ευρώ σε νομικές υπηρεσίες.
  
  
• Σύμφωνα με την ανάλυσή μας, επτά ευρωπαϊκά πανεπιστήμια κατάφεραν να διακόψουν συνεργασίες, έστω και σε ένα έργο, με ισραηλινά ιδρύματα και εταιρείες. Ωστόσο, 34 ευρωπαϊκά πανεπιστήμια που είχαν ανακοινώσει ότι θα επανεξετάσουν τις συνεργασίες με το Ισραήλ συμμετέχουν σε 38 νέα έργα Horizon με ισραηλινούς εταίρους που συνδέονται με το κράτος και τον στρατό του Ισραήλ.
  
  
• Αυτή τη στιγμή, ερευνητές από 411 ευρωπαϊκά ιδρύματα συμμετέχουν σε 205 έργα με ισραηλινούς εταίρους που συνδέονται με τον στρατό ή με τεχνολογίες που έχουν και στρατιωτικές εφαρμογές, και σε 12 έργα που περιλαμβάνουν ισραηλινούς κρατικούς φορείς, συμπεριλαμβανομένου του υπουργείου Άμυνας.
  
  
• Στο Horizon Europe το Ισραήλ συμμετέχει σε 793 από τα 19.203 έργα. Στο 80% αυτών εμπλέκονται ισραηλινοί φορείς και ιδρύματα που σχετίζονται άμεσα ή έμμεσα με τον στρατό, το ισραηλινό κράτος ή τεχνολογίες με δυνατότητες στρατιωτικών εφαρμογών.

Η συνεργασία των ευρωπαϊκών ιδρυμάτων με το Ισραήλ

Από τα μέσα Μαΐου 2024 καταγράψαμε συνολικά 65 πανεπιστήμια σε Ισπανία, Ολλανδία, Βέλγιο και Ιταλία, των οποίων οι διοικήσεις είχαν δηλώσει πως θα επανεξετάσουν συνεργασίες με ισραηλινά ακαδημαϊκά ιδρύματα. Οι επιφυλάξεις τους βασίστηκαν σε κριτήρια σχετικά με τον σεβασμό του διεθνούς δικαίου και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων βάσει των δεσμών των συγκεκριμένων ισραηλινών εταίρων με τον στρατό και την οπλοβιομηχανία. 

Η Επιτροπή και οι υπηρεσίες της δεν διενεργούν κανέναν έλεγχο στις δραστηριότητες των δικαιούχων που δεν σχετίζονται με τα έργα και πραγματοποιούνται εκτός αυτών.

Εκπρόσωπος Τύπου Ευρωπαϊκής Επιτροπής προς Reporters United και Investigate Europe

Κατά την έρευνά μας επιχειρήσαμε να τεκμηριώσουμε από ανοιχτές πηγές αυτές τις συνδέσεις, και από τις ανακοινώσεις και τις εκθέσεις των ίδιων των ιδρυμάτων αποκαλύπτεται ένα σταθερό και πολυεπίπεδο δίκτυο συνεργασιών με τον στρατό, το υπουργείο Άμυνας και την οπλοβιομηχανία. 

Κάποια από τα ισραηλινά ιδρύματα περιγράφουν τα προγράμματα που φιλοξενούν ως «γέφυρες μεταξύ ακαδημαϊκής έρευνας, αμυντικών φορέων και βιομηχανίας», «κρίσιμα τρίγωνα» που συνδέουν πανεπιστήμια, τεχνολογικά πάρκα και στρατιωτικές εγκαταστάσεις, και σύσφιξη δεσμών ανάμεσα σε ακαδημαϊκή κοινότητα και βιομηχανία. 

Πολλά ισραηλινά εκπαιδευτικά ιδρύματα φιλοξενούν στρατιωτικο‑ακαδημαϊκά προγράμματα για αξιωματικούς του IDF και συμμετέχουν σε ερευνητικά κέντρα και προγράμματα με στρατιωτικούς φορείς. Παράλληλα, λαμβάνουν χρηματοδότηση από το ισραηλινό υπουργείο Άμυνας και συνεργάζονται με τις τρεις μεγαλύτερες οπλοβιομηχανίες της χώρας, την Elbit Systems, την Israel Aerospace Industries (IAI) και τη Rafael, για την ανάπτυξη τεχνολογιών με άμεσες στρατιωτικές εφαρμογές. 

Μάλιστα, στα ισραηλινά πανεπιστήμια αναπτύσσονται συστήματα όπως ντρόουν, αισθητήρες και κβαντικές τεχνολογίες έως ρομποτικά σμήνη, συστήματα επικοινωνιών και τεχνολογίες εντοπισμού, ενώ κατά τις στρατιωτικές επιχειρήσεις στη Γάζα κάποια ιδρύματα παρείχαν εξοπλισμό ή ανέπτυξαν υλικό για μονάδες στην πρώτη γραμμή. Ρωτήσαμε τα ισραηλινά ιδρύματα για όλες τις παραπάνω συνδέσεις. Δεν τις σχολίασαν.

Αναλύοντας τα ανοιχτά δεδομένα του CORDIS, της επίσημης πλατφόρμας με τα έργα και τους νικητές του Horizon Europe (2021-2027) ανακαλύψαμε ότι ανάμεσα στους ισραηλινούς εταίρους, εκτός από τα ακαδημαϊκά ιδρύματα, λαμβάνουν χρηματοδότηση και κρατικοί φορείς του Ισραήλ (όπως το υπουργείο Άμυνας), κρατικές εταιρείες εξοπλισμών (όπως η Rafael και η IAI), καθώς και εταιρείες που αναπτύσσουν τεχνολογίες που μπορούν να αξιοποιηθούν στον στρατό.

Σύμφωνα με την ανάλυσή μας, αυτή τη στιγμή ερευνητές από 411 ευρωπαϊκά ιδρύματα συμμετέχουν σε 205 έργα με ισραηλινούς εταίρους που συνδέονται με τον στρατό ή με τεχνολογίες που έχουν και στρατιωτικές εφαρμογές, και σε 12 έργα που περιλαμβάνουν ισραηλινούς κρατικούς φορείς, συμπεριλαμβανομένου του υπουργείου Άμυνας.

Ρωτήσαμε την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για τις συνδέσεις των ισραηλινών εταίρων με τον στρατό. Η απάντηση που λάβαμε ήταν απλή και συγκεκριμένη: «Η Επιτροπή και οι υπηρεσίες της δεν διενεργούν κανέναν έλεγχο στις δραστηριότητες των δικαιούχων που δεν σχετίζονται με τα έργα και πραγματοποιούνται εκτός αυτών». (Διαβάστε ολόκληρη την απάντησή της εδώ.)

Από το 2021, το Ισραήλ έχει συμμετάσχει σε 793 από τα 19.203 έργα (περίπου ένα στα 24) εξασφαλίζοντας σχεδόν 900 εκατ. ευρώ ευρωπαϊκής χρηματοδότησης.

Στην Ευρώπη μποϊκοτάζ, στην Ελλάδα υποστήριξη

Στην Ελλάδα, αντιθέτως, οι διοικήσεις των πανεπιστημίων συνέχισαν απτόητες τις συνεργασίες τους ακόμα και με ισραηλινούς κρατικούς φορείς που καταδικάζονται για παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Τον Μάιο του 2025, σε πρακτικά συνεδρίασης του ισραηλινού κοινοβουλίου, η Ελλάδα κατονομάζεται ανάμεσα σε χώρες όπως η Τσεχία, η Κύπρος και η Γερμανία, οι οποίες όχι μόνο συνέχισαν να συνεργάζονται με ισραηλινά ακαδημαϊκά ιδρύματα μέσω διεθνών κοινοπραξιών και παλαιότερων προσωπικών επαφών, αλλά δημιούργησαν και νέες σχέσεις.

Στο Horizon Europe, οκτώ ελληνικά πανεπιστήμια συμμετέχουν σε οκτώ έργα, τρία εκ των οποίων αναπτύσσουν τεχνολογίες με πιθανές στρατιωτικές εφαρμογές, με τρία ισραηλινά υπουργεία και δύο από τις μεγαλύτερες κρατικές εταιρείες εξοπλισμών και προμηθεύτριες του ισραηλινού στρατού:

• Σε κοινοπραξίες με το ισραηλινό υπουργείο Υγείας έχουν συμμετάσχει τα πανεπιστήμια ΑΠΘ, ΕΚΠΑ, Πανεπιστήμιο Κρήτης και Πολυτεχνείο Κρήτης, στα έργα PARC, CVDLINK, ERDERA, και CLIMOS. Σύμφωνα με ισραηλινή οργάνωση ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην ιατρική μονάδα του στρατοπέδου κράτησης Σντε Τεϊμάν, που τελούσε υπό την ευθύνη του ισραηλινού υπουργείου Υγείας, καταγράφηκαν σοβαρές καταγγελίες για παραβιάσεις της ιατρικής δεοντολογίας και των δικαιωμάτων των Παλαιστίνιων κρατουμένων.
  
  
• Σε κοινοπραξία με το ισραηλινό υπουργείο Ενέργειας συμμετέχει το ΕΜΠ στο έργο Water4All. Τον Μάρτιο του 2025, ο υπουργός Ενέργειας Έλι Κοέν είχε διατάξει τη διακοπή της παροχής ηλεκτρικού ρεύματος στη Γάζα. Η Διεθνής Αμνηστία χαρακτήρισε την ενέργεια «σκληρή και παράνομη». Ανάμεσα στους εταίρους του έργου βρίσκεται και η Γενική Γραμματεία Έρευνας και Καινοτομίας της Ελλάδας.
  
  
• Με το ισραηλινό υπουργείο Άμυνας συνεργάζονται το Ελληνικό Μεσογειακό Πανεπιστήμιο και το Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής στο έργο UnderSec, για το οποίο έχει κάνει εκτεταμένη έρευνα η ελληνική δημοσιογραφική ομάδα MIIR και η ΕφΣυν. Τον Νοέμβριο του 2024, το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο εξέδωσε ένταλμα σύλληψης κατά του τότε ισραηλινού υπουργού Άμυνας, Γιοάβ Γκαλάντ για «εγκλήματα πολέμου» και «εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας». Στο ίδιο έργο συμμετέχει και η κρατική Rafael, η τεχνογνωσία της οποίας ενσωματώνεται «σε σχεδόν όλα τα συστήματα του IDF που βρίσκονται σήμερα σε επιχειρησιακή χρήση».
  
  Στο UnderSec, όπως αποκαλύπτει η έρευνα του MIIR, χρησιμοποιείται το στρατιωτικό σύστημα υποβρύχιας επικοινωνίας της Rafael. Το Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, στην απάντησή του προς το Reporters United, επιβεβαίωσε τη δυνητική στρατιωτική χρήση του UnderSec, παραπέμποντας στην απάντηση που είχε δώσει σε ερώτηση του ΚΚΕ στη Βουλή: Τελικοί χρήστες είναι το Λιμενικό και εν γένει οι υπηρεσίες ελέγχου συνόρων.
  
  
• Με την Israel Aerospace Industries, τη μητρική εταιρεία της Intracom Defense, συνεργάζεται το Πανεπιστήμιο Πατρών στα έργα HERA και HERWINGT. Τα δύο έργα, στα οποία συμμετέχουν επίσης εξοπλιστικοί κολοσσοί όπως οι Airbus, Safran, Thales και Leonardo, αλλά και η κρατική Ελληνική Αεροπορική Βιομηχανία (ΕΑΒ), αναπτύσσουν νέες τεχνολογίες αεροσκαφών.
  
  Μέσω του HERA αναπτύσσονται τεχνολογίες όπου το υδρογόνο χρησιμοποιείται ως καύσιμο σε ηλεκτρικά συστήματα κίνησης αεροσκάφους. Η ίδια βασική τεχνολογική αρχή χρησιμοποιείται ήδη σε ντρόουν του ισραηλινού στρατού και χαρακτηρίζεται από τον δημιουργό τους ως «game-changer», όπως αποκαλύπτει έκθεση της Ειδικής Εισηγήτριας του ΟΗΕ Φραντσέσκα Αλμπανέζε. Στην έκθεσή της η κ. Αλμπανέζε υποστηρίζει πως «είναι αδύνατον να διαχωριστεί η τεχνογνωσία που προσφέρουν οι ισραηλινοί εταίροι σε αυτές τις συνεργασίες από εκείνη που αποκτούν και χρησιμοποιούν σε παραβιάσεις με τις οποίες συνδέονται».

Οι στρατιώτες που χρειαζόμαστε για να δώσουμε αυτή τη μάχη [σ.σ. του μποϊκοτάζ] είναι οι δικηγόροι.

Νέτα Μπαράκ-Κόρεν καθηγήτρια στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ, μέλος της VERA

Η στάση των διοικήσεων των ελληνικών πανεπιστημίων συγκρούεται με το αίσθημα εκατοντάδων πανεπιστημιακών και ερευνητών τους. Τον Ιούνιο του 2025, 1.000 ερευνητές και ερευνήτριες από την Ελλάδα, μαζί με συλλόγους διδασκόντων και διδασκουσών, διοικητικών υπαλλήλων και φοιτητ(ρι)ών, υπέγραψαν κάλεσμα για διακοπή κάθε είδους συνεργασίας των ελληνικών πανεπιστημίων με ερευνητικά ιδρύματα, κρατικούς φορείς, και εταιρείες του Ισραήλ.

Το μόνο πανεπιστήμιο στην Ελλάδα που έχει πάρει θέση στο ακαδημαϊκό μποϊκοτάζ είναι το Πάντειο. Στις 29 Αυγούστου 2025, η Σύγκλητος του Παντείου ανακοίνωσε ομόφωνα την ανάκληση της αιγίδας του πανεπιστημίου στη διοργάνωση του συνεδρίου EUROCRIM 2025, όπου θα συμμετείχε το ισραηλινό ίδρυμα – και μέλος της VERA – Πανεπιστήμιο Αριέλ. 

Στείλαμε ερωτήσεις σε 15 ελληνικά πανεπιστήμια που έχουν συμμετάσχει σε κοινοπραξίες με ισραηλινούς εταίρους συνδεδεμένους με τον στρατό, το κράτος του Ισραήλ ή τεχνολογίες που έχουν και στρατιωτικές εφαρμογές. «Τα έργα στα οποία αναφέρεστε δεν αποτελούν διμερείς πολιτικές συμφωνίες του Πανεπιστημίου Πειραιώς με το Κράτος του Ισραήλ. Πρόκειται για πολυμερή ερευνητικά έργα του Horizon Europe, τα οποία έχουν επιλεγεί και χρηματοδοτούνται από την Ευρωπαϊκή Ένωση […] και υλοποιούνται από διεθνείς κοινοπραξίες», μας είπε ο καθηγητής Δημοσθένης Κυριαζής, πρύτανης του Πανεπιστημίου Πειραιώς (διαβάστε ολόκληρη την απάντηση εδώ).

Ο κ. Κυριαζής δήλωσε ακόμη ότι το πανεπιστήμιο δεν αποτελεί «όργανο χάραξης εξωτερικής πολιτικής, ούτε όργανο αρμόδιο να τοποθετείται επί ζητημάτων διεθνών σχέσεων» και «να αξιολογεί τη συμπεριφορά τρίτων κρατών», κάτι που εμπίπτει στην αρμοδιότητα «των οργάνων της Ελληνικής Πολιτείας και, κατά περίπτωση, των θεσμικών οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης».

Πάντως, παρά τις δημόσιες δεσμεύσεις, πολλά από τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια δεν κατάφεραν να υλοποιήσουν αυτά που είχαν υποσχεθεί. 

Σύμφωνα με την ανάλυσή μας, 34 ευρωπαϊκά πανεπιστήμια που είχαν ανακοινώσει ότι θα διακόψουν ή θα επανεξετάσουν τις συνεργασίες με το Ισραήλ έχουν στο μεταξύ συμμετάσχει σε 38 νέα έργα Horizon με ισραηλινούς εταίρους που συνδέονται με το ισραηλινό κράτος και τον στρατό. Όσα κατάφεραν να διακόψουν έστω και μία συνεργασία σε έργο του Horizon, μετριούνται στα δάχτυλα των δύο χεριών. Ένας λόγος είναι ο φόβος των οικονομικών και νομικών συνεπειών. Ένας άλλος φαίνεται να είναι οι πιέσεις που ασκούν τα ισραηλινά ιδρύματα.

Το «όγδοο μέτωπο»: Το ισραηλινό λόμπινγκ ενάντια στο ακαδημαϊκό μποϊκοτάζ

Στην πρώτη γραμμή του κινήματος κατά του διεθνούς ακαδημαϊκού μποϊκοτάζ βρίσκεται μια σύμπραξη ανώτερων στελεχών από τα εννέα μεγαλύτερα πανεπιστήμια και ακαδημαϊκά ινστιτούτα του Ισραήλ: η Ένωση Πρυτάνεων Ισραηλινών Πανεπιστημίων  (VERA). 

Η VERA, με προϋπολογισμό 1,5 εκατ. ευρώ, ο οποίος προέρχεται από τα ίδια τα ισραηλινά πανεπιστήμια που την απαρτίζουν, έχει αναλάβει από το 2024 να αντιμετωπίσει την «στρατηγική απειλή» του ακαδημαϊκού μποϊκοτάζ. Οι στρατηγικές της, από τη συστηματική καταγραφή πανεπιστημιακών ανακοινώσεων μέχρι την επιστράτευση νομικών συμμάχων, περιγράφονται σε πρακτικά συνεδριάσεων, εκθέσεις προόδου και έγγραφα που είδαν το Investigate Europe και το Reporters United.

«Τα πεδία μάχης του “όγδοου μετώπου” του Ισραήλ εκτείνονται από τις αίθουσες και τα προαύλια των πανεπιστημίων έως τις ρυθμιστικές αρχές και τα δικαστήρια που επιβλέπουν την εφαρμογή αυτών των νόμων», έλεγε το 2024 η Νέτα Μπαράκ-Κόρεν, μέλος της VERA και καθηγήτρια στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ. «Οι στρατιώτες που χρειαζόμαστε για να δώσουμε αυτή τη μάχη είναι οι δικηγόροι».

Ο στρατιωτικής έμπνευσης όρος «όγδοο μέτωπο» που χρησιμοποιεί, εννοώντας το πεδίο του ΟΗΕ, των διεθνών οργανισμών και της παγκόσμιας κοινής γνώμης, δείχνει τη σημασία που δίνουν οι ισραηλινοί ιθύνοντες στις διεθνείς ερευνητικές συνεργασίες, εντάσσοντάς τες σε αυτό ακριβώς το πολεμικό πλαίσιο. Για να γίνει ακόμα πιο κατανοητό αυτό, ας αναφέρουμε ότι τα προηγούμενα επτά είναι η Γάζα, ο Λίβανος, το Ιράν, η Δυτική Όχθη, η Υεμένη, το Ιρακ και η Συρία.

Σε αρχείο με τίτλο «VERA State of Affairs», που βρέθηκε καταχωνιασμένο σε ένα ανοιχτό λινκ σε έκθεση της VERA από το 2025, το βελγικό δικηγορικό γραφείο Kesher απαριθμεί τουλάχιστον 20 πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα σε οκτώ ευρωπαϊκές χώρες με τα οποία έχει ασχοληθεί για λογαριασμό της VERA λόγω περιστατικών μποϊκοτάζ. Τρεις από τις περιπτώσεις που αφορούσαν τον τερματισμό συνεργασίας σε ευρωπαϊκά έργα επισημάνθηκαν ως «επιτυχημένες» χάρη στις ενέργειες της Kesher.

Η Kesher ειδικεύεται στη «διαχείριση κρίσεων» και στην παροχή στρατηγικών συμβουλών για το δίκαιο και τις πολιτικές της ΕΕ. 

Ο παραπάνω κατάλογος περιγράφει λεπτομερώς το είδος των ενεργειών που ανέλαβε το δικηγορικό γραφείο σε κάθε περίπτωση μποϊκοτάζ: από την αποστολή νομικών επιστολών και τη συνεργασία με τοπικά δικηγορικά γραφεία, έως την αποστολή αιτημάτων στήριξης από τις αρμόδιες αρχές. 

Το Investigate Europe και το Reporters United απέκτησαν πρόσβαση σε επιστολή 14 σελίδων που έστειλε η Kesher σε αξιωματούχο της υπηρεσίας έρευνας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ως απάντηση στις προσπάθειες του Πανεπιστημίου της Γάνδης να αποκλείσει το Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ και το Ινστιτούτο Επιστημών Weizmann από έργο του Horizon. 

Σε έκθεσή της από τον Ιανουάριο του 2025 η Kesher προτείνει να συνεχιστούν στρατηγικές όπως η επιβολή δυσανάλογου κόστους στους φορείς που συμμετέχουν στο μποϊκοτάζ, η διεύρυνση της συνεργασίας της με νομικούς συμβούλους στην Ισπανία και την Ολλανδία και η συνέχεια της επικοινωνίας με τους Επιτρόπους στους τομείς της Καινοτομίας και της Καταπολέμησης της Απάτης. 

Σε απάντησή της σε ερωτήματα του Investigate Europe και του Reporters United, εκπρόσωπος της VERA σχετικά με το ακαδημαϊκό μποϊκοτάζ επέμεινε στο επιχείρημα της διάκρισης: «Ο αποκλεισμός ερευνητικών εταίρων ή το μποϊκοτάρισμα επιστημόνων με βάση την εθνική τους καταγωγή συνιστά άμεση παραβίαση της ακαδημαϊκής ελευθερίας και των ευρωπαϊκών κανόνων κατά των διακρίσεων. Η VERA προσφεύγει σε νομικούς συμβούλους αποκλειστικά για να προστατεύσει τους Ισραηλινούς ερευνητές από τέτοιου είδους παράνομες διακρίσεις και να διασφαλίσει ότι οι επιστημονικές συνεργασίες δεν θα εκτροχιάζονται από πολιτικοποιημένες εκστρατείες». (Διαβάστε ολόκληρη την απάντηση εδώ.)

Σύμφωνα με όσα δήλωσε στο ισραηλινό κοινοβούλιο τον Σεπτέμβριο του 2025, η VERA έχει ξοδέψει μέσα σε δύο χρόνια 800.000 δολάρια, περίπου 687.000 ευρώ, σε νομικές υπηρεσίες για να διατηρήσει την παρουσία του Ισραήλ σε ερευνητικές πρωτοβουλίες. Από τον Ιανουάριο του 2026 στη μάχη κατά του μποϊκοτάζ μπαίνει ευθέως και το ισραηλινό κράτος, και μαζί φέρνει και νέα χρηματοδότηση ύψους 1,7 εκατ. ευρώ για έναν χρόνο. Το Συμβούλιο Ανώτατης Εκπαίδευσης, η επίσημη κρατική αρχή για την ανώτατη εκπαίδευση στο Ισραήλ, πρόκειται να ανοίξει ένα νέο γραφείο για την «καταπολέμηση του ακαδημαϊκού μποϊκοτάζ», με έμφαση στη δυτική Ευρώπη.

Νομικές και οικονομικές συνέπειες

Πόσο εύκολο είναι τελικά για ένα πανεπιστήμιο να αποχωρήσει από ένα έργο που έχει ξεκινήσει;

«Αν δεν τηρήσουμε αυτές τις υποχρεώσεις, αυτό μπορεί όχι μόνο να έχει σοβαρές νομικές και οικονομικές συνέπειες, αλλά και να επηρεάσει τις πιθανότητες λήψης μελλοντικών επιδοτήσεων», μας τόνισε ένας διοικητικός υπάλληλος του ολλανδικού Πανεπιστημίου του Ντελφτ. «Η αποχώρηση ενέχει κινδύνους για τη φήμη όχι μόνο του Ντελφτ (που θα θεωρηθεί αναξιόπιστος εταίρος), αλλά και των μεμονωμένων ερευνητών».

Μέχρι τον Μάιο του 2026, ισραηλινοί φορείς συμμετέχουν σε τουλάχιστον 793 από τα 19.203 εγκεκριμένα έργα του Horizon Europe, (ένα στα 24 έργα). Στο 80% αυτών των έργων συμμετέχουν και ισραηλινοί φορείς που συνδέονται με τον αμυντικό τομέα ή με κρατικούς οργανισμούς.

Τον Μάρτιο του 2026, το Πανεπιστήμιο της Γάνδης έγινε ένα από τα ελάχιστα πανεπιστήμια που κατάφεραν να αποχωρήσουν από ένα έργο, κι αυτό επειδή βρήκαν αντικαταστάτη και έλαβαν την έγκριση της πλειοψηφίας των μελών της κοινοπραξίας. Είναι ένα από τα επτά πανεπιστήμια σε Ολλανδία, Βέλγιο, Ιταλία και Ισπανία που κατάφεραν να διακόψουν συνεργασίες με ισραηλινούς εταίρους σε έργα του Horizon.

«Μια μονομερής αποχώρηση [από όλα τα σχετικά έργα] θα εξέθετε το Πανεπιστήμιο της Γάνδης και θα μπορούσε να έχει οικονομικό κόστος δεκάδων εκατομμυρίων ευρώ», μας απάντησαν από το πανεπιστήμιο. 

«Τελικά το Ισραήλ παίρνει τα χρήματα, το έργο προχωρά, κι εμείς είμαστε αυτοί που βγαίνουμε χαμένοι», δηλώνει η αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Σεβίλλης Μαρία Χοσέ Λέρα, μέλος του Πανεπιστημιακού Δικτύου για την Παλαιστίνη. 

Μια άλλη υπόθεση που έχει φτάσει στο Ανώτατο Δικαστήριο της Μαδρίτης είναι η διετής νομική μάχη που δίνει το Πανεπιστήμιο της Γρανάδας με τη φιλοϊσραηλινή οργάνωση ACOM, η οποία προσπαθεί να εμποδίσει το πανεπιστήμιο από το να διακόψει τις σχέσεις με ισραηλινά ιδρύματα. Η ACOM έχει υποβάλει αγωγές εναντίον οκτώ ισπανικών πανεπιστημίων, υποστηρίζοντας ότι η αναστολή των σχέσεων με το Ισραήλ αποτελεί διάκριση.

Το ζήτημα της ακαδημαϊκής ελευθερίας

Εκτός από τις νομικές και οικονομικές συνέπειες, τίθεται και το ζήτημα της ακαδημαϊκής ελευθερίας, που δυσκολεύει τη διακοπή ακαδημαϊκών συνεργασιών σε ευρωπαϊκά έργα με το Ισραήλ.

Σύμφωνα με τον κ. Δημήτρη Χριστόπουλο, καθηγητή Πολιτειολογίας στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, «δεν είναι εύκολο ένα πανεπιστήμιο να πάρει γραμμή κεντρικά, ειδικά όταν πρόκειται για μεγάλα ιδρύματα». Ο κ. Χριστόπουλος προλόγισε και συντόνισε μια -πρωτοφανή για τα ελληνικά δεδομένα- διάλεξη της Ειδικής Εισηγήτριας του ΟΗΕ για τα Κατεχόμενα Παλαιστινιακά Εδάφη Φραντσέσκα Αλμπανέζε, στις 4 Μαΐου 2026, στο Πάντειο.

«Η συμμετοχή σε ένα έργο είναι μια απόφαση που αφορά τον ερευνητή που θέλει να συμμετάσχει. Το πανεπιστήμιο δεν μπορεί να τον εμποδίσει, με τον ίδιο τρόπο που δεν μπορεί να του πει τι θα διδάσκει στο μάθημά του. Μπορεί να πει ότι δεν ενθαρρύνει τις συνεργασίες ερευνητών στο πλαίσιο της προώθησης ανθρωπίνων δικαιωμάτων, και στον βαθμό που αυτές είναι προϊόντα αποφάσεων των συλλογικών του οργάνων μπορεί να τις αποτρέψει, όπως έκανε και το Πάντειο. Αν θέλει ένας ερευνητής να συμμετέχει σε έργο με έναν ισραηλινό εταίρο είναι ελεύθερος να το κάνει, με ό,τι συνέπειες βέβαια συνεπάγεται. Αυτό θεωρείται ακαδημαϊκή ελευθερία. Εγώ ως ερευνητής δεν θα συνεργαζόμουν με ένα πανεπιστήμιο που βρίσκεται στα Κατεχόμενα Παλαιστινιακά Εδάφη. Η κατάκτηση του δημόσιου πανεπιστημίου είναι η ελευθερία, ένα πανεπιστήμιο που θέλει να κάνει μια εκδήλωση για την Παλαιστίνη πρέπει να μπορεί να το κάνει. Κάτι τέτοιο δεν θα μπορούσε να υπάρχει σε ένα ιδιωτικό πανεπιστήμιο».  

Το μέλλον του Ισραήλ στο Horizon 2028 – 2034

Η θέση του Ισραήλ στο επόμενο Horizon δεν είναι δεδομένη. Σύμφωνα με δηλώσεις στο ισραηλινό κοινοβούλιο του Εμμανουέλ Ναχσόν, προέδρου της ομάδας εργασίας της VERA κατά του μποϊκοτάζ, υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι της Κομισιόν έχουν δηλώσει στην ένωση ότι «αν η συζήτηση γινόταν σήμερα, δεν θα ήταν καθόλου βέβαιο ότι το Ισραήλ θα γινόταν δεκτό στο πρόγραμμα».

Πράγματι, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στα τέλη του 2025 πρότεινε για πρώτη φορά στο Συμβούλιο της ΕΕ τη μερική αναστολή της Συμφωνίας Σύνδεσης Ευρώπης-Ισραήλ, ώστε να μην επιτρέψει σε ισραηλινές οντότητες να συμμετέχουν στο (και στρατιωτικό πια) πρόγραμμα EIC Accelerator του Horizon. Σύμφωνα με την πρόταση, η οποία δεν έχει λάβει την ειδική πλειοψηφία των κρατών μελών αλλά βρίσκεται ακόμα στο τραπέζι, «το Ισραήλ παραβιάζει τα ανθρώπινα δικαιώματα και το ανθρωπιστικό δίκαιο στη Γάζα», σε αντίθεση με όσα προβλέπει το άρθρο 2 της συμφωνίας. 

Ο λόγος για τον οποίο το Ισραήλ θέλει να παραμείνει στο Horizon δεν αφορά μόνο τα χρήματα, που σύμφωνα με την ανάλυσή μας ξεπερνούν τα 900 εκατ. ευρώ από το 2021. Ο κ. Ναχσόν υποστηρίζει πως η συμμετοχή στο Horizon επιτρέπει στους ερευνητές του Ισραήλ να […] επηρεάζουν την επιστημονική και ακαδημαϊκή ατζέντα της Ευρώπης από μέσα. «Αν δεν είμαστε εκεί, απλώς θα μείνουμε πίσω». 

Το άρθρο Οκτώ ελληνικά πανεπιστήμια πρόθυμοι εταίροι του ισραηλινού κράτους εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Μπορείτε να δείτε το βίντεο στο Facebook, το Instagram, το Χ και το TikTok.

Η πλήρης απάντηση της ΤΕΜΕΣ είναι διαθέσιμη εδώ.

Πριν ενάμιση χρόνο ένα ρεπορτάζ του Reporters United (Μυρτώ Μπούτση, Δάφνη Καράβολα / Costa Navarino: Με το Barbouni στην πλάτη) έκανε μια σημαντική αποκάλυψη. Στο υπερπολυτελές τουριστικό συγκρότημα του Costa Navarino, της εταιρείας ΤΕΜΕΣ, στη Μεσσηνία, λειτουργεί ένα εστιατόριο που, παρότι επισήμως είναι εδώ και 15 χρόνια δηλωμένο ως «ξύλινες εξέδρες», στην πραγματικότητα δεν υπάρχει κατά το ελληνικό κράτος.

Αυτό το καλοκαίρι, ταξιδέψαμε στη Μεσσηνία για να δούμε από κοντά τι συμβαίνει.

Σύμφωνα με την ΤΕΜΕΣ (συμφερόντων Αχιλλέα Κωνσταντακόπουλου), το υπουργείο Περιβάλλοντος και την Περιφέρεια Πελοποννήσου, το Barbouni είναι απλώς «ξύλινες εξέδρες» ή «ξύλινοι διάδρομοι» ή «ξύλινες κατασκευές» ή «ελεγχόμενες προσβάσεις». Χρησιμοποιούνται πολλοί όροι, αλλά όχι ο όρος εστιατόριο. 

Το 2005 τα σχέδια που κατέθεσε η ΤΕΜΕΣ προς τις αρμόδιες αρχές μιλούσαν για «τρεις ελεγχόμενες προσβάσεις» στην παραλία. Κατασκευές μη μόνιμες, που θα προστάτευαν τις αμμοθίνες από την πρόσβαση των τουριστών, ενώ κατά τα σχέδια θα υπήρχε κι ένα «περιορισμένο κυλικείο» που θα παρείχε «ελάχιστες αλλά εντελώς αναγκαίες εξυπηρετήσεις». Όμως, το 2011 εμφανίστηκε ένα εστιατόριο.

Όταν καθίσαμε σ’ ένα τραπέζι του, οι υπάλληλοι μας είπαν ότι η χρήση του προορίζεται μόνο για πελάτες του ξενοδοχείου. 

Απαντώντας στα ερωτήματα του Reporters United, η ΤΕΜΕΣ δήλωσε μεταξύ άλλων: «Οι συνεργάτες σας κατά την επίσκεψή τους χωρίς προηγούμενη κράτηση, ενημερώθηκαν ότι, λόγω της υψηλής πληρότητας της περιόδου και της λειτουργίας βάσει κρατήσεων, δεν ήταν δυνατό να εξυπηρετηθούν εκείνη τη στιγμή, καθώς προτεραιότητα δίνεται στους επισκέπτες που διαμένουν στο ξενοδοχείο».

H εταιρεία πρόσθεσε: «Όλες οι εγκαταστάσεις μας λειτουργούν απολύτως νόμιμα, με όλες τις προβλεπόμενες περιβαλλοντικές, οικοδομικές και λειτουργικές άδειες και εγκρίσεις. […] Όλες οι αδειοδοτήσεις και διοικητικές πράξεις είναι δημόσια διαθέσιμες και προσβάσιμες σε κάθε ενδιαφερόμενο».

Η πλήρης απάντηση της εταιρείας είναι διαθέσιμη εδώ.

Η έρευνά μας για το Costa Navarino ήταν μια έρευνα κόντρα στις αγιογραφίες περί επίγειου τουριστικού παραδείσου που βλέπουμε τόσα χρόνια στα μίντια. Αν θες κι άλλα τέτοια ρεπορτάζ, για θέματα που κανείς δεν αγγίζει, στήριξε το Reporters United με μια μηνιαία συνδρομή όσο μικρή κι αν είναι στο reportersunited.gr. 

Το άρθρο Barbouni: Το εστιατόριο του Costa Navarino που στα χαρτιά δεν υπάρχει εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Κατά την παραμονή της στο Ισραήλ η ελληνική αποστολή συνάντησε αξιωματούχους του υπουργείου Εξωτερικών και του υπουργείου Άμυνας, μέλη της Κνεσέτ (του ισραηλινού κοινοβουλίου) που στηρίζει την κυβέρνηση Νετανιάχου, στελέχη του Εθνικού Συμβουλίου Ασφαλείας (νευραλγικής υπηρεσίας που είναι επιφορτισμένη με την εθνική ασφάλεια του ισραηλινού κράτους και υπάγεται στο πρωθυπουργικό γραφείο του κ. Νετανιάχου) και του Ινστιτούτου Μελετών Εθνικής Ασφάλειας (INSS), μιας απ’ τις σημαντικότερες δεξαμενές σκέψης για θέματα εθνικής ασφάλειας στο Ισραήλ.

ELNET, το άγνωστο (μέχρι πρότινος) λόμπι του Ισραήλ

Οι συναντήσεις των βουλευτών της ΝΔ και του αρθρογράφου της Καθημερινής στο Ισραήλ πραγματοποιήθηκαν μετά από πρόσκληση (και πληρωμή εξόδων) εκ μέρους της οργάνωσης ELNET (European Leadership Network). Πρόκειται για το σημαντικότερο ισραηλινό λόμπι στην Ευρώπη που αυτοπαρουσιάζεται ως «ηγετική» οργάνωση για «την ενίσχυση των ευρωϊσραηλινών σχέσεων στη βάση των κοινών δημοκρατικών αξιών» και ως το ευρωπαϊκό αντίστοιχο της Αμερικανοϊσραηλινής Επιτροπής Δημοσίων Υποθέσεων (AIPAC), του πιο επιδραστικού ισραηλινού λόμπι στις ΗΠΑ, το οποίο χρηματοδοτεί με εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια πολιτικούς και από το Ρεμπουμπλικανικό και από το Δημοκρατικό Κόμμα. 

Όμως, όπως είχαμε αποκαλύψει σε ρεπορτάζ μας τον περασμένο Ιανουάριο, ηγετικά στελέχη της ELNET συνδέονται τόσο με την κυβέρνηση Νετανιάχου όσο και με ακροδεξιές οργανώσεις εποίκων στα κατεχόμενα παλαιστινιακά εδάφη.

Από το νέο ρεπορτάζ μας προκύπτει ότι η ELNET είχε καίρια συμβολή στις συναντήσεις των Ελλήνων βουλευτών με τους αξιωματούχους του Ισραήλ, καθώς, πέραν της πρόσκλησης και της πληρωμής εξόδων, συνέταξε το πρόγραμμα της αποστολής και συνέβαλε στην υλοποίησή του, σύμφωνα με όσα είπε στο Reporters United ο ίδιος ο δημοσιογράφος της Καθημερινής που συμμετείχε σ’ αυτό.

Η ελληνική αποστολή συνάντησε και τον Τζάχι Χανέγκμπι (Tzachi Hanegbi). Σύμφωνα με την ανάρτηση της ελληνικής πρεσβείας, πρόκειται για τον διευθύνοντα σύμβουλο της ELNET, κάτι που πάντως δεν προκύπτει από άλλες πηγές ούτε από τον ιστότοπο της ισραηλινής οργάνωσης. Η ELNET δεν απάντησε σε ερώτημά μας για τον ρόλο του στην οργάνωση.

Ο κ. Χανέγκμπι, έχοντας διατελέσει στο παρελθόν εποπτεύων υπουργός της Μοσάντ, της υπηρεσίας πληροφοριών του Ισραήλ για επιχειρήσεις στο εξωτερικό, διατήρησε θεσμικά πρωταγωνιστικό ρόλο κατά τη διάρκεια των πολεμικών επιχειρήσεων του Ισραήλ στη Γάζα, καθώς πριν την εμφάνισή του ως στελέχους της ELNET ήταν -με απόφαση Νετανιάχου- επικεφαλής του Εθνικού Συμβουλίου Ασφαλείας του Ισραήλ από τον Δεκέμβριο του 2022 έως τον Οκτώβριο του 2025. Να σημειώσουμε ότι το Συμβούλιο ήταν μέρος της διαδικασίας λήψης αποφάσεων για τις στρατιωτικές επιχειρήσεις τόσο στα Κατεχόμενα Παλαιστινιακά Εδάφη όσο και στη Γάζα.

Μπορείτε να διαβάσετε  περισσότερα για την ELNET -και για τον ρόλο της ακόμα και σε πώληση ισραηλινών εξοπλιστικών- στη διεθνή έρευνα που συνδημοσιεύσαμε για το ισραηλινό λόμπι τον Ιανουάριο του 2026. Κι εδώ μπορείτε να βρείτε, με ελεύθερη πρόσβαση, όλα τα ρεπορτάζ μας για τη συνεργασία Μητσοτάκη – Νετανιάχου εν μέσω γενοκτονίας στη Γάζα. Για να συνεχίσουμε να ερευνούμε με τεκμηριωμένα ρεπορτάζ τη συνενοχή της ελληνικής κυβέρνησης, του ελληνικού πολιτικού συστήματος, καθώς και των Ελλήνων επιχειρηματιών και εφοπλιστών με το Ισραήλ, χρειαζόμαστε τη στήριξή σας. 

«Σε πλήρη συντονισμό και συνεργασία» με το Τελ Αβίβ

Από τα παραπάνω διαπιστώνουμε ότι -όπως συνέβη σ’ ανάλογο ταξίδι του κοινοβουλευτικού εκπροσώπου της ΝΔ Δημήτρη Καιρίδη στο Ισραήλ τον περασμένο Σεπτέμβριο- βουλευτές της κυβερνητικής παράταξης έλαβαν παροχές σε είδος από ξένη οργάνωση λόμπινγκ (ELNET) που σχετίζεται άμεσα με ξένη κυβέρνηση (Ισραήλ). Η αποστολή τους έλαβε μάλιστα χώρα μετά τη γνωμοδότηση του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης για τη γενοκτονία στη Γάζα (Ιανουάριος του 2024) και μετά το ένταλμα σύλληψης του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου κατά του κ. Νετανιάχου για «εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας» (Νοέμβριος του 2025). 

«Εφόσον τα έξοδα του υφυπουργού καλύφθηκαν από την ELNET, ισχύει το άρθρο 15 παρ. 2 του ν. 4829/2021, που απαγορεύει την αποδοχή φιλοξενίας, η οποία συνδέεται με την άσκηση των καθηκόντων του».

Στέφανος Λουκόπουλος (διευθυντής του Vouliwatch)

Είναι η ELNET οργάνωση λόμπινγκ; Και πώς προκύπτει ότι δρα για λογαριασμό της κυβέρνησης του Ισραήλ; Όπως έχουμε τεκμηριώσει στο σχετικό ρεπορτάζ μας, παρότι η οργάνωση αποφεύγει τον όρο λόμπινγκ, στη Γερμανία έχει καταχωρηθεί στο επίσημο μητρώο ως ομάδα πίεσης με οκτώ λομπίστες και ετήσιες δαπάνες για λόμπινγκ ύψους ενός εκατ. ευρώ (μόνο στη Γερμανία). 

Η ELNET δεν είναι κρατικός φορέας, αλλά ορισμένες δραστηριότητές της χρηματοδοτούνται απ’ την κυβέρνηση του Ισραήλ. Παράλληλα, την περασμένη χρονιά, ο επικεφαλής του γραφείου της ELNET στο Τελ Αβίβ την παρουσίασε ως οργάνωση που βρίσκεται «σε πλήρη συντονισμό και συνεργασία με το υπουργείο Εξωτερικών, το Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας και την Κνεσέτ [ισραηλινή Βουλή]».

Vouliwatch: Ο νόμος απαγορεύει την αποδοχή φιλοξενίας του υφυπουργού

Πολλές δυτικές δημοκρατίες, όπως οι ΗΠΑ, θέτουν αυστηρούς κανόνες στο πολιτικό προσωπικό τους όσον αφορά τις σχέσεις με λομπίστες που δρουν για λογαριασμό ξένων κυβερνήσεων.

Τι ισχύει όμως στην Ελλάδα σχετικά με τις αποστολές υπουργών και βουλευτ(ρι)ών, αλλά και με τις παροχές σε είδος που δέχονται; Το νομικό πλαίσιο διαφοροποιεί ανάμεσα σε μέλη της κυβέρνησης και βουλευτές. Για τον υφυπουργό κ. Καραγκούνη φαίνεται να προκύπτει σοβαρό θέμα ως προς τη νομοθεσία για την αποδοχή φιλοξενίας. 

«Εφόσον τα έξοδα του υφυπουργού καλύφθηκαν από την ELNET, ισχύει το άρθρο 15 παρ. 2 του ν. 4829/2021, που απαγορεύει την αποδοχή φιλοξενίας, η οποία συνδέεται με την άσκηση των καθηκόντων του», εξήγησε στο Reporters United ο διευθυντής του Vouliwatch Στέφανος Λουκόπουλος. 

«Όλα τα ταξίδια μου στο εξωτερικό είναι εγκεκριμένα και δηλωμένα στα θεσμικά όργανα στα οποία συμμετέχω, δηλαδή την Βουλή των Ελλήνων και το Συμβούλιο της Ευρώπης».

Γιώργος Σταμάτης (βουλευτής ΝΔ)

«Κατά τη γνώμη μου, οι εξαιρέσεις του νόμου δεν καλύπτουν τη συγκεκριμένη περίπτωση. Η διπλωματική πρακτική αφορά κράτη και διπλωματικούς μηχανισμούς, όχι ιδιωτικές οργανώσεις λόμπι, ενώ η θεσμική αβροφροσύνη δεν μπορεί να περιλαμβάνει αεροπορικά εισιτήρια και διαμονή στο εξωτερικό. Επιπλέον, από τα διαθέσιμα στοιχεία δεν φαίνεται να πρόκειται για επίσημη κρατική επίσκεψη».

Για το παραπάνω ζήτημα απευθυνθήκαμε προς τον κ. Καραγκούνη, ωστόσο ο υφυπουργός Εργασίας δεν έχει ανταποκριθεί μέχρι αυτή τη στιγμή στο αίτημά μας.

Ως προς τους βουλευτές, συνεχίζει ο κ. Λουκόπουλος, «εφαρμόζεται το άρθρο 4 του Κώδικα Δεοντολογίας. Για παροχές άνω των 200 ευρώ, ο ίδιος ο βουλευτής οφείλει να υποβάλει έγγραφη δήλωση και ειδική αιτιολογία, ενώ η Επιτροπή Δεοντολογίας εξετάζει, σύμφωνα με τις επίσημες διευκρινίσεις της Βουλής για την εφαρμογή του Κώδικα, ποιος προσέφερε την παροχή, με ποιο κίνητρο και υπό ποιες συνθήκες. Η Βουλή πρέπει επομένως να διευκρινίσει αν υποβλήθηκαν οι σχετικές δηλώσεις, αν έγινε καταχώριση στον ειδικό κατάλογο και αν, κατά τη χορήγηση άδειας μετάβασης στο εξωτερικό, γνώριζε ποιος κάλυπτε τα έξοδα. Αν επρόκειτο για επίσημη αποστολή της Βουλής, θα έπρεπε να έχει αποφασιστεί και χρηματοδοτηθεί σύμφωνα με τον Κανονισμό της, διαφορετικά, η κάλυψη των εξόδων από ιδιωτικό φορέα αποτελεί παροχή που έπρεπε να δηλωθεί».

Τι απαντούν οι βουλευτές της ΝΔ

Στο πλαίσιο της δεοντολογίας απευθύναμε ερωτήματα στους τέσσερις βουλευτές της ΝΔ και τους ζητήσαμε να μας δώσουν περισσότερες πληροφορίες για την πληρωμή των εξόδων τους απ’ την ELNET. Στα ερωτήματά μας ανταποκρίθηκαν οι κ.κ. Σταμάτης και Κούβελας, αλλά όχι οι κ.κ. Καραγκούνης και Κεφαλογιάννης.

«Είναι αυτονόητη υποχρέωσή μου να ενημερώνομαι διαρκώς για όσα συμβαίνουν και εκτός συνόρων και ταυτόχρονα επηρεάζουν τη χώρα μας».

Δημήτρης Κούβελας (βουλευτής ΝΔ)

«Είμαι Μέλος της Βουλής των Ελλήνων και της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης. Ανταποκρίθηκα θετικά στην πρόσκληση για fact finding επίσκεψη στο Ισραήλ, σε μια κρίσιμη εποχή και περιοχή για την χώρα μας», είπε στο Reporters United ο κ. Σταμάτης. 

Ο ίδιος πρόσθεσε: «Η εν λόγω επίσκεψή μου στο Ισραήλ, όπως άλλωστε και [η] προηγούμενη, αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της διαρκούς προσπάθειάς μου να ενημερώνομαι και να υποστηρίζω τον διακοινοβουλευτικό διάλογο, με απώτερο σκοπό την εξυπηρέτηση των εθνικών συμφερόντων της χώρας μας. Όλα τα ταξίδια μου στο εξωτερικό είναι εγκεκριμένα και δηλωμένα στα θεσμικά όργανα στα οποία συμμετέχω, δηλαδή την Βουλή των Ελλήνων και το Συμβούλιο της Ευρώπης».

«Ως Αντιπρόεδρος της Ειδικής Διαρκούς Επιτροπής Ευρωπαϊκών Υποθέσεων της Βουλής των Ελλήνων και μέλος της Κοινοβουλευτικής Ομάδας Φιλίας Ελλάδος – Ισραήλ, ανταποκρίθηκα στην πρόσκληση για επίσκεψη στο Ισραήλ, σε μια εποχή που η ευρύτερη περιοχή βρίσκεται σε πόλεμο. Είναι αυτονόητη υποχρέωσή μου να ενημερώνομαι διαρκώς για όσα συμβαίνουν και εκτός συνόρων και ταυτόχρονα επηρεάζουν τη χώρα μας», δήλωσε απ’ την πλευρά του ο κ. Κούβελας.

Και κατέληξε: «Οι θέσεις της ελληνικής Κυβέρνησης και του Υπουργείου Εξωτερικών είναι σαφείς και τις ασπάζομαι πλήρως. Η συγκεκριμένη μετάβασή μου στο εξωτερικό έγινε κατόπιν άδειας της Βουλής των Ελλήνων, όπως προβλέπεται».

Στις απαντήσεις τους οι δύο βουλευτές δεν διέψευσαν την πληρωμή εξόδων τους απ’ την ELNET ούτε σχολίασαν τη γενοκτονία της κυβέρνησης Νετανιάχου στη Γάζα.

Η ELNET δεν απάντησε στα ερωτήματά μας. Να σημειώσουμε ότι το Reporters United απευθύνθηκε σε επτά εμπλεκόμενα μέρη του ρεπορτάζ (τους τέσσερις βουλευτές της ΝΔ, την Καθημερινή και τον δημοσιογράφο της, καθώς και την ELNET), όμως κανένα από τα παραπάνω πρόσωπα ή οντότητες δεν απάντησε το κρίσιμο ερώτημα: Ποιος πλήρωσε τα έξοδα της αποστολής στο Ισραήλ.

Το ερώτημα λοιπόν παραμένει: Η Ελλάδα οφείλει, όπως κάθε κράτος, ν’ αναπτύσσει συνεργασίες με γειτονικές χώρες, όμως αλήθεια πόσο ηθικό -και τελικά εθνικά ωφέλιμο- είναι για την ελληνική δημοκρατία να ενισχύει τη συμμαχία της με μια κυβέρνηση που σύμφωνα με κορυφαία διεθνή δικαιοδοτικά όργανα ευθύνεται για εγκλήματα πολέμου;

Θα μπορεί το ελληνικό κράτος να επικαλεστεί με αξιοπιστία το διεθνές δίκαιο στις δικές του εθνικές υποθέσεις και κρίσεις, όταν θα έχει διαχρονικά ταχθεί με κυβερνήσεις που το έχουν κατάφωρα παραβιάσει;

Δημοσιογραφία για το Ισραήλ με έξοδα του λόμπι του Ισραήλ

Για τον Αθανάσιο Κατσικίδη διαπιστώνουμε ότι εγείρεται ένα ζήτημα δεοντολογίας, καθώς ο δημοσιογράφος της Καθημερινής συμμετείχε σε αποστολή που δεν πληρώθηκε απ’ την εργοδότρια εφημερίδα του, αλλά απ’ το ισραηλινό λόμπι, το οποίο αντλεί συμφέρον όχι απ’ την αντικειμενική κάλυψη των γεγονότων, αλλά απ’ την προώθηση των θέσεων του ισραηλινού κράτους. 

H ELNET δεν συνδέεται επισήμως με το ισραηλινό κράτος. Όμως, όπως τεκμηριώσαμε στο ρεπορτάζ μας γι’ αυτή την οργάνωση λόμπι τον περασμένο Ιανουάριο, η σύνδεση με την κυβέρνηση Νετανιάχου είναι στενή και διαρκής. Κι αναδεικνύεται και στην πρόσφατη αποστολή των βουλευτών της ΝΔ και του δημοσιογράφου της Καθημερινής. Πιο αναλυτικά:

• Η διασύνδεση της ELNET με το κράτος του Ισραήλ είναι τόσο βαθιά ώστε να μπορεί να παράσχει πρόσβαση σε αξιωματούχους εθνικής ασφάλειας της χώρας. 
• Η ελληνική πρεσβεία στο Τελ Αβίβ αναφέρεται ξεχωριστά στον ρόλο που έπαιξε για λογαριασμό της ELNET ο πρώην επικεφαλής του Εθνικού Συμβουλίου Ασφαλείας Τζάχι Χανέγκμπι.

Ο κ. Κατσικίδης μάς είπε ότι θα παράξει δημοσιογραφικό περιεχόμενο απ’ το ταξίδι του· πιο συγκεκριμένα, άρθρο και συνεντεύξεις με αξιωματούχους που συμμετείχαν στις συναντήσεις υπό την οργάνωση της ELNET. 

Αυτά δεν είναι τα πρώτα άρθρα του δημοσιογράφου για τη συγκεκριμένη θεματολογία, καθώς καλύπτει συστηματικά για την Καθημερινή θέματα που σχετίζονται με το Ισραήλ. 

Πριν μερικές μέρες, στις 15 Ιουλίου, δημοσιεύτηκε η συνέντευξή του με τον νέο πρέσβη του Ισραήλ στην Αθήνα Νόαμ Κατς. Στις 10 Ιουλίου δημοσιεύτηκε η συνέντευξή του με την υφυπουργό Εξωτερικών του Ισραήλ Σαρέν Χασκέλ. Μία μέρα νωρίτερα, στις 9 Ιουλίου, δημοσιεύτηκε η συνέντευξή του με τον πρώην σύμβουλο εθνικής ασφαλείας του Ισραήλ Γιάκοβ Αμιντρόρ. 

Κοινώς, τρεις συνεντεύξεις από την Καθημερινή και τον κ. Κατσικίδη με υψηλόβαθμους κρατικούς αξιωματούχους του Ισραήλ μέσα σε μία εβδομάδα, τρεις συνεντεύξεις που σχετίζονται άμεσα με το υπουργείο Εξωτερικών και το Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας του Ισραήλ, θεσμούς τους οποίους επισκέφτηκε τον Ιούλιο στο Ισραήλ ο δημοσιογράφος της Καθημερινής χάρη στο λόμπι της ELNET.

Εδώ λοιπόν προκύπτει το ερώτημα: Πόσο αξιόπιστη μπορεί να είναι μια δημοσιογραφία που καλύπτει συστηματικά τα θέματα του Ισραήλ, όταν τα έξοδα μιας αποστολής της στο Ισραήλ καλύπτονται απ’ το ισραηλινό λόμπι που προωθεί τα συμφέροντα του Ισραήλ; Πάντως, κρίνοντας από τη σχετική ιστοσελίδα («Πολιτική Ηθικής») στον ιστότοπο της Καθημερινής, η εφημερίδα δεν έχει συγκεκριμένη πολιτική που να θέτει κανόνες και περιορισμούς στις παροχές τις οποίες οι δημοσιογράφοι της δέχονται από οργανώσεις λόμπι.

Τι απαντά η Καθημερινή στο Reporters United

Στο πλαίσιο της δεοντολογίας ζητήσαμε απ’ τον κ. Κατσικίδη και την Καθημερινή αφενός να μας σχολιάσουν το παραπάνω ζήτημα, αφετέρου να μας δώσουν περισσότερες πληροφορίες για την πληρωμή εξόδων τους απ’ την ELNET.

«Τα μέλη της αποστολής δεν λάβαμε κάποιο μισθό ή χρηματικό αντάλλαγμα», μας απάντησε ο κ. Κατσικίδης, χωρίς να σχολιάζει ή να διαψεύδει ότι τα έξοδα του δημοσιογραφικού ταξιδιού του πληρώθηκαν απ’ το ισραηλινό λόμπι.

Ο ίδιος ανέφερε σχετικά με το ζήτημα της γενοκτονίας και των εγκλημάτων πολέμου στη Γάζα: «Κατά την διάρκεια της αποστολής δεν συναντήσαμε κάποιο πρόσωπο που κατηγορείται από το ΔΠΔ (σ.σ.: Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο) ή έχει καταδικαστεί για εγκλήματα πολέμου, καθώς γνωρίζαμε εκ των προτέρων τους συμμετέχοντες». 

«Το ταξίδι στο οποίο αναφέρεστε έγινε κατόπιν πρόσκλησης και συνεννόησης με την πρεσβεία του Ισραήλ. […] Η Καθημερινή τηρεί πάντα τους κανόνες δεοντολογίας και υπηρετεί την αντικειμενική ενημέρωση».

Κωστής Φαφούτης (αναπληρωτής διευθυντής της Καθημερινής)

Και κατέληξε: «Στα πλαίσια της συμμετοχής, τέθηκαν, μεταξύ άλλων, ερωτήσεις προς τους συμμετέχοντες για την βία προς θρησκευτικές μειονότητες, το ζήτημα των εποίκων, τη δολοφονία χιλιάδων αμάχων στη Γάζα και τα γεγονότα στον Λίβανο. Η οργάνωση που συνέταξε και βοήθησε στην υλοποίηση του προγράμματος δεν εμπίπτει στη λίστα κυρώσεων ή απαγορεύσεων σε εθνικό ή διεθνές επίπεδο». (Όλη η απάντηση του κ. Κατσικίδη εδώ.)

Ο κ. Κωστής Φαφούτης, αναπληρωτής διευθυντής της Καθημερινής, απάντησε στο Reporters United για λογαριασμό της εφημερίδας: «Το ταξίδι στο οποίο αναφέρεστε έγινε κατόπιν πρόσκλησης και συνεννόησης με την πρεσβεία του Ισραήλ, χωρίς τη μεσολάβηση και συνεννόηση κανενός άλλου και χωρίς την ανάληψη κάποιας υποχρέωσης. Η Καθημερινή τηρεί πάντα τους κανόνες δεοντολογίας και υπηρετεί την αντικειμενική ενημέρωση».

Και κατέληξε: «Όσον αφορά την Elnet είναι περιττό να σας αναφέρω ότι η εφημερίδα δεν έχει καμμία σχέση μαζί της ούτε συμμετέχει σε προγράμματά της, όπως και ότι τέτοιες ερωτήσεις αφενός δεν συνάδουν με την τεκμηριωμένη αξιοπιστία της αφετέρου αποπνέουν προκατάληψη».

Σ’ αυτό το σημείο θα θέλαμε να κάνουμε τις εξής επισημάνσεις:

• Πρώτον, η απάντηση του κ. Φαφούτη φέρνει ακόμα πιο κοντά την αποστολή της Καθημερινής στο Ισραήλ με το ισραηλινό κράτος καθώς η εφημερίδα υπογραμμίζει ότι συνεννοήθηκε με την πρεσβεία του Ισραήλ, κατόπιν πρόσκλησης εκ μέρους της και όχι εκ μέρους της ELNET. 
• Δεύτερον, η Καθημερινή λέει ότι δεν υπήρξε ανάληψη υποχρέωσης, αλλά ο δημοσιογράφος της μας είπε ότι θα ακολουθήσουν άρθρα του για την αποστολή.
• Τρίτον, ο αναπληρωτής διευθυντής της Καθημερινής λέει ότι οι ερωτήσεις μας «αποπνέουν προκατάληψη». Όμως, ακριβώς ο σεβασμός και η έλλειψη οποιασδήποτε προκατάληψης εκ μέρους μας προς την Καθημερινή επέβαλαν την απεύθυνσή μας προς την εφημερίδα πριν τη δημοσίευση, όπως απαιτεί και η δεοντολογία, ώστε να δώσουμε τη δυνατότητα στη διεύθυνσή της για απαντήσεις. 

Το άρθρο ΝΔ και Καθημερινή σε αποστολή στο Ισραήλ με έξοδα του ισραηλινού λόμπι εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Ο κ. Στεργιώτης διετέλεσε πρόεδρος της ΕΕΕΠ (Επιτροπής Εποπτείας και Ελέγχου Παιγνίων) από τον Ιούνιο του 2015 μέχρι τον Ιούνιο του 2016  – δηλαδή επί κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ. Η μονοετής θητεία του έχει ως σημείο αναφοράς τη διαμάχη του με το ιδιωτικό μονοπώλιο του ΟΠΑΠ (νυν Allwyn) για τον κανονισμό λειτουργίας των VLTs (γνωστά και ως φρουτάκια) στα λεγόμενα καζίνα γειτονιάς, τα OPAP Play. 

Ο κ. Στεργιώτης τροποποίησε τον κανονισμό σχετικά με τη λειτουργία των καταστημάτων Play, λαμβάνοντας υπόψη την εθιστική φύση των VLTs, αλλά και το γεγονός ότι το καλοκαίρι του 2015 είχαμε capital controls με περιορισμό στις αναλήψεις χρημάτων. Γι’ αυτό μείωσε το ωράριο λειτουργίας τους, έθεσε ανώτατο όριο ημερήσιας απώλειας χρημάτων, αλλά και εβδομαδιαίου χρόνου παιξίματος ανά πελάτη. Έκανε, δηλαδή, τη δουλειά του ως πρόεδρος μιας ανεξάρτητης αρχής, υπεύθυνης για να εποπτεύει την αγορά των τυχερών παιχνιδιών και για να προστατεύει το κοινωνικό σύνολο. Το αποτέλεσμα ήταν η αποπομπή του απ’ την κυβέρνηση Τσίπρα, η άρση των περιορισμών που είχε θέσει και η εφαρμογή ενός πολύ ευνοϊκού -για τον ΟΠΑΠ- κανονισμού. 

Πριν γίνει πρόεδρος της ΕΕΕΠ, ο κ. Στεργιώτης ήταν για χρόνια διευθύνων σύμβουλος στο καζίνο Λουτρακίου, κάτι που σημαίνει πως έζησε τη βιομηχανία του τζόγου από μέσα. Γι’ αυτό η συνέντευξή του στο Reporters United έχει μεγάλη αξία, όχι μόνο ως προσωπική μαρτυρία, αλλά και γιατί μιλάει ως ένα άτομο που έχει παίξει και στις δύο πλευρές του γηπέδου: τόσο ως δημόσιος ρυθμιστής της αγοράς τυχερών παιχνιδιών όσο και ως στέλεχός της.

Με αυτή τη διπλή ταυτότητα δεν διστάζει ν’ ασκήσει κριτική αφενός στο μονοπώλιο της Allwyn και τις επιθετικές πρακτικές των εταιρειών τζόγου, αφετέρου στις πολιτικές αποφάσεις που πήραν ΣΥΡΙΖΑ και ΝΔ, οι οποίες οδήγησαν στην καζινοποίηση της χώρας. Τέλος, μας μιλάει για τα μέτρα που θα μπορούσε να πάρει το κράτος με σκοπό την προστασία του κοινωνικού συνόλου από τις αρνητικές επιπτώσεις του τζόγου – μέτρα που, όπως λέει ο ίδιος, δεν πρόκειται ποτέ να περάσουν διότι υπάρχει μια διακομματική συναίνεση μεταξύ των κομμάτων εξουσίας (ΝΔ, ΣΥΡΙΖΑ, ΠΑΣΟΚ): «Δεν πρόκειται να γίνει τίποτα, γιατί απλούστατα είναι πάρα πολλά τα λεφτά».

Ο τζόγος είναι παντού: στην τηλεόραση, στο ίντερνετ, στα λεωφορεία, στο κινητό μας. Αφού τα ΜΜΕ χρηματοδοτούνται μαζικά από τις εταιρείες τζόγου, πώς να δαγκώσουν το χέρι που τα ταΐζει; Το Reporters United δεν παίρνει λεφτά από εταιρείες τζόγου ούτε επηρεάζεται από τους επιχειρηματίες που έβγαλαν υπεραξίες εκατοντάδων εκατομμυρίων χάρη σ’ αυτόν ή σήμερα δραστηριοποιούνται στον χώρο. Για να συνεχίσουμε να κάνουμε ρεπορτάζ σαν και αυτό, στήριξέ μας εδώ με μια μηνιαία συνδρομή.

Η συνέντευξη Στεργιώτη έγινε στο πλαίσιο της έρευνας του Reporters United για τη βιομηχανία του τζόγου, σε συνεργασία με το Investigate Europe.

Το άρθρο «Η μεγαλύτερη καζινοποίηση στην ιστορία της Ελλάδας» εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Αυτό είναι το έκτο ρεπορτάζ του Reporters United για τη βιομηχανία του τζόγου και την καζινοποίηση της χώρας στο πλαίσιο διεθνούς έρευνας σε συνεργασία με το Investigate Europe. Μπορείτε να βρείτε τη σειρά ρεπορτάζ εδώ.

Έλα όπως είσαι, και το παιχνίδι ζήσε, 
Εlabet είσαι, κερδίζεις στ’ άψε σβήσε.

Με αυτή τη διαφήμιση (και σε μουσική του κλασικού ιταλικού τραγουδιού Sarà perché ti amo που έγινε γνωστό στο φίλαθλο κοινό από ανάλογου ρυθμού σύνθημα των οπαδών της Μίλαν) η στοιχηματική Elabet, θυγατρική του διεθνούς ομίλου Soft2bet, κατακλύζει από πέρυσι στη χώρα μας τις τηλεοράσεις, τις στάσεις λεωφορείων και το διαδίκτυο. 

Τίποτα δεν φαινόταν ικανό να σταματήσει τη νέα στοιχηματική εταιρεία, μία από τις 20 (!) που έχουν αδειοδοτηθεί τα τελευταία χρόνια από το ελληνικό κράτος με το επιχείρημα ότι όσο περισσότερες είναι οι νόμιμες εταιρείες, τόσο μεγαλύτερο είναι το χτύπημα στον παράνομο τζόγο. 

Τι κι αν στο πρώτο μέρος της έρευνάς μας, από τον Μάρτιο του 2025, Investigate Europe και Reporters United είχαμε αποκαλύψει ότι η μητρική εταιρεία της Elabet, ο όμιλος Soft2bet, συνδέεται με δεκάδες παράνομα καζίνα που στοχεύουν το ελληνικό κοινό και άρα με βάση την ελληνική νομοθεσία δεν δικαιούται άδεια νόμιμης λειτουργίας (oύτε φυσικά και διαφημιστικό χώρο); 

Η ΕΕΕΠ (Επιτροπή Εποπτείας και Ελέγχου Παιγνίων, η ρυθμιστική αρχή που ελέγχει τις εταιρείες τυχερών παιχνιδιών στην Ελλάδα), παρέμεινε αδρανής και άπραγη.

Στο μεταξύ, η εταιρεία επεκτείνεται και στα μίντια: Σύμφωνα με πληροφορίες του mononews, Elabet και FoxΒet εξαγόρασαν το 50% ενός εκ των μεγαλύτερων αθλητικών σάιτ της χώρας, του Gazzetta.gr – το άλλο 50% ανήκει στον Ροδόλφο Οντόνι, επιχειρηματία που ελέγχει τη στοιχηματική Novibet.

Ο τζόγος είναι παντού: στην τηλεόραση, στο ίντερνετ, στα λεωφορεία, στο κινητό μας. Αφού τα ΜΜΕ χρηματοδοτούνται μαζικά από τις εταιρείες τζόγου, πώς να δαγκώσουν το χέρι που τα ταΐζει; Το Reporters United δεν παίρνει λεφτά από εταιρείες τζόγου ούτε επηρεάζεται από τους επιχειρηματίες που έβγαλαν χρήματα χάρη σ’ αυτόν ή σήμερα δραστηριοποιούνται στον χώρο. Για να συνεχίσουμε να κάνουμε ρεπορτάζ σαν και αυτό, στήριξέ μας εδώ με μια μηνιαία συνδρομή.

Η νέα έρευνα του Investigate Europe και του Reporters United, που διήρκεσε ένα χρόνο με τη συμμετοχή 15 μέσων ενημέρωσης, βασίζεται σε χιλιάδες σελίδες εσωτερικών εγγράφων της Soft2bet και των σχετιζόμενων με αυτήν εταιρειών, καθώς και σε συνομιλίες με έξι πρώην εργαζομένους της. 

Τα ευρήματα συνοπτικά:

1. Τα μη αδειοδοτημένα καζίνα που σχετίζονται με τον γαλαξία εταιρειών της Soft2bet και βρίσκονται στη μαύρη λίστα της ελληνικής ΕΕΕΠ ανέρχονται σε 133. 
2. Μέσα σε τέσσερα χρόνια (2020-2024) 600 εκατ. ευρώ που προέρχονται από τις δραστηριότητες παράνομων καζίνων μεταβιβάστηκαν μέσω δύο κυπριακών εταιρειών σε εταιρείες που ανήκουν στη Soft2bet ή σχετίζονται με αυτή.
3. Ακόμα κι ο επικεφαλής του τμήματος συμμόρφωσης της Soft2bet πληρωνόταν από τα χρήματα αυτά.
4. Ειδικός στο ξέπλυμα χρήματος έκανε λόγο για «σύζευξη νόμιμης και παράνομης δραστηριότητας» και είπε ότι ο διαχωρισμός ανάμεσα στις εταιρείες «μοιάζει διακοσμητικός». 
5. Η αντιπρόεδρος του Ευρωκοινοβουλίου δήλωσε ότι τα ευρήματα της έρευνας αποκαλύπτουν «κρίσιμα κενά στην εποπτεία της καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες».
6. Η εταιρεία Pgway διεκπεραιώνει πληρωμές για τις εταιρείες του ομίλου, αδειοδοτημένες και μη. Στην Ελλάδα, για κάθε έναν παίκτη που φθάνει στην ιστοσελίδα πληρωμών από τη (νόμιμη) Elabet, αναλογούν άλλοι δύο που προέρχονται από παράνομα καζίνα της Soft2bet.
7. Εταιρείες υπηρεσιών πληρωμών όπως η Paysafe, καθώς και οι δύο κορυφαίες στον κόσμο πολυεθνικές Visa και Mastercard επιτρέπουν πληρωμές σε μη αδειοδοτημένες ιστοσελίδες, παραβιάζοντας την ίδια την πολιτική τους.
8. Εταιρεία που συνδέεται με τη Soft2bet έφτιαξε το OnlySpins, ονλάιν καζίνο που συνδυάζει δύο εθισμούς μαζί: πορνογραφία και τζόγο. «Δεν είχαμε τρόπους να διασφαλίσουμε ότι δεν παίζουν παιδιά», λέει πρώην υπάλληλος του μάρκετινγκ. «Είχα θέσει το θέμα αρκετές φορές στη διεύθυνση, αλλά δεν τους ενδιέφερε».
9. Δεκάδες εκατομμύρια διοχετεύονται από τη Soft2bet στο ίδρυμα Yael που υποστηρίζει σχολεία «εβραϊκής εκπαίδευσης» σε 40 χώρες. Ανάμεσα στους σκοπούς του, κατά τον ιδρυτή της Soft2bet και του ιδρύματος Ούρι Πόλιαβιτς, είναι τα παιδιά «να επιλέξουν να καταταγούν στον Τσαχάλ», δηλαδή τον ισραηλινό στρατό. 
10. H Soft2bet, απαντώντας στα ερωτήματά μας, υποστήριξε ότι η δημοσιογραφική έρευνα δίνει «εσφαλμένη και παραπλανητική ερμηνεία της επιχειρηματικής δραστηριότητας και της εταιρικής δομής» της εταιρείας. 

Πρώην εργαζόμενοι της στοιχηματικής μιλούν 

H ιστορία της Ρέιτσελ* θα μπορούσε να είναι μια τυπική ιστορία ανθρώπου που καταστράφηκε από τον τζόγο: η νεαρή Βρετανίδα κόλλησε τζογάροντας από το κινητό, ζήτησε να της απαγορευτεί να παίζει σε όλα τα νόμιμα καζίνα, μετά κατέφυγε στα παράνομα, ζήτησε τέσσερις φορές να την αποκλείσουν από αυτά, αλλά η εταιρεία που τα διαχειριζόταν δεν της έκανε τη χάρη, αντίθετα έστειλε ειδικό υπάλληλο (VIP host) για να την κρατήσει με νύχια και με δόντια, προσφέροντάς της μπόνους. Τελικά κατέληξε να χάσει τις οικονομίες της, τα λεφτά του δανείου της και την κληρονομιά της γιαγιάς της. 

Το σημαντικό στην περίπτωση αυτή είναι ότι μπορούμε να διηγηθούμε την ιστορία και από την πλευρά εργαζομένων που υπηρέτησαν τον μηχανισμό των στοιχηματικών και οι οποίοι μίλησαν στο Investigate Europe και το Reporters United. 

Τα δύο μη αδειοδοτημένα καζίνα στα οποία η νεαρή μητέρα έχασε σχεδόν 170.000 ευρώ ανήκουν ή σχετίζονται με τη Soft2bet. «Ήταν κοινή πρακτική να ξανανοίγουμε τους λογαριασμούς παικτών, ενώ αυτοί τους είχαν κλείσει λόγω εθισμού, και να τους στέλνουμε SMS, μέιλ, μπόνους ώστε να τζογάρουν ξανά», υποστηρίζει πρώην υπάλληλος του τμήματος μάρκετινγκ της εταιρείας. 

«Ο διαχωρισμός των εταιρειών φαίνεται να είναι διακοσμητικός»

Κρις Κρόνοου Ράσμουσεν, επίκουρος καθηγητής Ερευνών στο πανεπιστήμιο Νιου Χέιβεν των ΗΠΑ

Το Investigate Europe και το Reporters United είδαν εσωτερικές συνομιλίες στις οποίες διευθυντικά στελέχη αφενός επιβεβαίωναν αυτές τις πρακτικές, αφετέρου έλεγαν ότι το άνοιγμα των λογαριασμών ήταν απόφαση της διοίκησης.

Άλλος πρώην υπάλληλος που εργαζόταν στο τμήμα εξυπηρέτησης πελατών της Soft2bet στην Κύπρο ισχυρίζεται ότι καθυστερούσαν να δώσουν στους παίκτες τα κέρδη τους ώστε να τα ποντάρουν ξανά.

«Είδα παίκτες να λένε “δυο βδομάδες προσπαθώ να κάνω ανάληψη, χρωστάω το νοίκι και δεν μπορώ να ταΐσω το παιδί μου”», λέει ο υπάλληλος. «Μου έλεγαν ότι έχουν πρόβλημα εθισμού και τους έλεγα να στείλουν μέιλ. Αν επέμεναν, τους προσέφερα μπόνους. Ο στόχος ήταν να μείνουν στην πλατφόρμα», προσθέτει. 

Ζητήσαμε από τη Soft2bet να σχολιάσει τους ισχυρισμούς των πρώην εργαζομένων της, όμως εκείνη αρνήθηκε και επεσήμανε ότι δεν υπάρχει τίποτα μεμπτό. «Θεωρούμε εξαιρετικά σοβαρό ζήτημα τη συμμόρφωση, την εταιρική διακυβέρνηση και τις υπεύθυνες πρακτικές», δήλωσε η εταιρεία.  

Το πλέγμα εταιρειών οδηγεί σε 145 παράνομα καζίνα και 6.000 ιστοσελίδες 

Τα περισσότερα από τα καζίνα του γαλαξία Soft2bet δεν της ανήκουν απευθείας, αλλά η εταιρεία έχει στήσει ή λειτουργεί την υποδομή τους. 

Πώς όμως υπάλληλοι της Soft2bet «έτρεχαν» μη αδειοδοτημένα καζίνα που τυπικά δεν ανήκουν στην εταιρεία; Χιλιάδες σελίδες εσωτερικών εγγράφων που βρίσκονται στη διάθεσή μας, καθώς και μαρτυρίες πρώην εργαζομένων, τεκμηριώνουν ότι η μητρική της Elabet έχει γύρω της ένα πλέγμα εταιρειών που αντιστοιχούν σε πολύ περισσότερα από τα 11 αδειοδοτημένα ονλάιν καζίνα που λειτουργούν σε Ελλάδα, Ιταλία, Σουηδία, Μεξικό και Καναδά. 

Η Soft2bet συνδέεται με  συνολικά 145 μη αδειοδοτημένα καζίνα, τα οποία αντιστοιχούν σε περίπου 6.000 ιστοσελίδες, αφού κάθε φορά που οι αρχές μιας χώρας απαγορεύουν μία ιστοσελίδα, το ίδιο καζίνο επανεμφανίζεται σε άλλη. Από αυτά, τα 133 είναι διαθέσιμα στο ελληνικό κοινό και πολλά προσφέρουν περιεχόμενο στην ελληνική γλώσσα. 

Γνωστοποιήσαμε τα ευρήματα της έρευνάς μας στην ΕΕΕΠ, τη ρυθμιστική αρχή που ελέγχει τις εταιρείες τυχερών παιχνιδιών στην Ελλάδα. Σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία, αν μια εταιρεία σχετίζεται με μη αδειοδοτημένους παρόχους, δεν μπορεί να λάβει νόμιμη άδεια. Ώς τη δημοσίευση δεν είχαμε λάβει απάντηση. 

Το 2025, στο πλαίσιο του ρεπορτάζ μας για τη σχέση των Soft2bet και Elabet με παράνομα καζίνα, η ΕΕΕΠ μάς είχε δηλώσει ότι «επιτηρεί συστηματικά τους κατόχους αδειών και τις οντότητες που σχετίζονται με αυτούς», καθώς και ότι, αν προκύψουν «στοιχεία ότι κάποιος κάτοχος έχει δεσμούς με μη αδειοδοτημένες ιστοσελίδες, η ΕΕΕΠ έχει την αρμοδιότητα να επιβάλει κυρώσεις ή, αν είναι απαραίτητο, να αφαιρέσει την άδεια».

Η ΕΕΕΠ διαφημίζει την εξωστρέφειά της και τη συνεργασία της με ρυθμιστικές αρχές του εξωτερικού, ωστόσο δεν φαίνεται να έχει αντιδράσει στην είδηση ότι οι ισπανικές αρχές επέβαλαν πρόστιμα 15 εκατ. ευρώ σε εταιρείες-βιτρίνα που σχετίζονταν με τη Soft2bet και ότι δικαστήρια σε Γερμανία και Αυστρία επιδίκασαν την επιστροφή χρημάτων σε παίκτες που έπαιξαν σε μη αδειοδοτημένα καζίνα του γαλαξία της Soft2bet. 

Οι αποφάσεις αυτές δεν εφαρμόστηκαν, αφού οι δύο εμπλεκόμενες εταιρείες, οι Araxio Development και Rabidi, μετέφεραν τα 34 παράνομα καζίνα που διαχειρίζονταν σε άλλη εταιρεία και κήρυξαν πτώχευση το 2023 και το 2024. 

«Η δημοσιογραφική έρευνα δίνει εσφαλμένη και παραπλανητική ερμηνεία της επιχειρηματικής δραστηριότητας και της εταιρικής δομής». 

Απάντηση Soft2bet σε Investigate Europe και Reporters United

Η Araxio είχε ιδρυθεί από τον άνθρωπο που ίδρυσε και τη Soft2bet, τον Ούρι Πόλιαβιτς, ενώ η Rabidi από στενό συνεργάτη του. Και οι δύο εταιρείες έστηναν και λειτουργούσαν καζίνα με άδειες από το Κουρασάο της Καραϊβικής, δηλαδή μη αδειοδοτημένα στην ΕΕ. 

Επίσης, οι κυπριακές θυγατρικές των Araxio και Rabidi, οι Tranello και Tilaros, διαχειρίζονταν τα χρήματα που κατέθεταν οι παίκτες στα μη αδειοδοτημένα καζίνα χωρίς να εμφανίζεται κάπου το όνομα Soft2bet. Κι όμως, χιλιάδες σελίδες με στοιχεία τραπεζικών λογαριασμών από τις δύο κυπριακές εταιρείες δείχνουν τους στενούς δεσμούς με τη Soft2bet.

Η διαδρομή των 600 εκατομμυρίων

Τα έγγραφα αποκαλύπτουν ότι μεταξύ Μαΐου 2020 και Μαΐου 2024 οι Tranello και Tilaros διοχέτευσαν 600 εκατ. ευρώ από μη αδειοδοτημένα καζίνα στη Soft2bet και τις συνεργαζόμενες εταιρείες. 

Οι μεταφορές συχνά παρουσιάζονταν ως παροχή «υπηρεσιών μάρκετινγκ» ή «αδειών χρήσης». Πάνω από 330 εκατ. ευρώ διοχετεύθηκαν με αυτόν τον τρόπο σε εταιρείες που ανήκαν στον Πόλιαβιτς, όπως η Outono, η κορυφαία εταιρεία χαρτοφυλακίου της Soft2bet εκείνη την εποχή, και η Brainrocket, ο βραχίονας ανάπτυξης καζίνων του ομίλου.

Την ώρα που η Rabidi βρισκόταν στη μαύρη λίστα της ΕΕΕΠ και πολλών άλλων ρυθμιστικών αρχών, η θυγατρική της, η Tilaros, πλήρωνε τη μισθοδοσία του υπεύθυνου συμμόρφωσης της Soft2bet. (O υπεύθυνος συμμόρφωσης φροντίζει ώστε η εταιρεία τηρεί το ισχύον κανονιστικό πλαίσιο.)

Εκατομμύρια ευρώ επιπλέον διοχετεύθηκαν σε εταιρείες μάρκετινγκ και εταιρείες εξυπηρέτησης πελατών που ανήκαν σε συνεργάτες του Πόλιαβιτς. «Ο όμιλος Soft2bet έχει όλες αυτές τις διαφορετικές εταιρείες, αλλά η ομάδα είναι μία», υποστήριξε πρώην υπάλληλος του τομέα μάρκετινγκ. «Είμαστε όλοι στο ίδιο Slack [σ.σ.: εφαρμογή διαδικτυακής επικοινωνίας] για εσωτερικές επικοινωνίες».

«Ο διαχωρισμός των εταιρειών φαίνεται να είναι διακοσμητικός», δήλωσε στην έρευνά μας ο επίκουρος καθηγητής Ερευνών στο πανεπιστήμιο Νιου Χέιβεν των ΗΠΑ, Κρις Κρόνοου Ράσμουσεν (Chris Kronow Rasmussen), μιλώντας για «σύζευξη νόμιμης και παράνομης δραστηριότητας».

Απαντώντας στις ερωτήσεις μας, η Soft2bet υποστήριξε ότι η δημοσιογραφική έρευνα δίνει «εσφαλμένη και παραπλανητική ερμηνεία της επιχειρηματικής δραστηριότητας και της εταιρικής δομής». 

«Εστιάζουμε στην υπεύθυνη λειτουργία, σε συμμόρφωση προς τις ισχύουσες νομικές και κανονιστικές απαιτήσεις. Διαθέτουμε ισχυρές διαδικασίες συμμόρφωσης και εταιρικής διακυβέρνησης και συνεργαζόμαστε εποικοδομητικά με τις αρμόδιες αρχές, όπου είναι σκόπιμο», ανέφερε.

Η αντιπρόεδρος του ευρωκοινοβουλίου, Γερμανίδα χριστιανοδημοκράτης Ζαμπίνε Φερχάιεν έκανε λόγο για «κρίσιμα κενά στην εποπτεία της καταπολέμησης της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες». 

Ρωτήσαμε τις εταιρείες Visa και Mastercard, τις δύο κορυφαίες πολυεθνικές των ηλεκτρονικών πληρωμών, γιατί συνεργάζονται με την Pgway, που επιτρέπει καταθέσεις και αναλήψεις από μη αδειοδοτημένα καζίνα. «Απαγορεύουμε τις παράνομες δραστηριότητες στο δίκτυό μας», δήλωσε ο εκπρόσωπος της Visa. Η Mastercard δεν απάντησε.

Ενώ οι ιστοσελίδες των καζίνων αλλάζουν συχνά διεύθυνση, η ιστοσελίδα της Pgway μένει ίδια. Αναλύοντας μέσω της πλατφόρμας similarweb στοιχεία για την επισκεψιμότητα της Pgway, το Reporters United μέτρησε ότι στην Ελλάδα, για κάθε παίκτη που την επισκέπτεται προερχόμενος από την (αδειοδοτημένη) Elabet, άλλοι δύο προέρχονται από μη αδειοδοτημένα καζίνα της Soft2bet. Συγκεκριμένα, το εξάμηνο Νοεμβρίου 2025 – Απριλίου 2026 επισκέφθηκαν τις ιστοσελίδες πληρωμών της Soft2bet περίπου 615.000 παίκτες προερχόμενοι από τη νόμιμη Elabet και περίπου 1,3 εκατομμύρια παίκτες προερχόμενοι από μη αδειοδοτημένες εταιρείες του γαλαξία Soft2bet.

Πορνογραφία και τζόγος: Δύο εθισμοί μαζί

Μεταξύ των πρόσφατων «επιτευγμάτων» της Brainrocket (της εταιρείας ανάπτυξης καζίνων για λογαριασμό της Soft2bet) είναι η δημιουργία ενός ονλάιν καζίνου που λέγεται OnlySpins, στο οποίο πραγματικά και εικονικά μοντέλα προσφέρουν όλο και πιο πορνογραφικό θέαμα, όσο περισσότερο τζογάρει κανείς. 

«Είναι δύο εθισμοί μαζί – ο ευκολότερος τρόπος να πιάσεις τις νεαρές ηλικίες», λέει ο πρώην υπάλληλος του τμήματος εξυπηρέτησης πελατών. Για την εγγραφή στην ιστοσελίδα δεν απαιτείται ταυτοποίηση του παίκτη ή εξακρίβωση ηλικίας. «Δεν είχαμε τρόπους να διασφαλίσουμε ότι δεν παίζουν παιδιά», προσθέτει πρώην υπάλληλος του τμήματος μάρκετινγκ. «Είχα θέσει το θέμα αρκετές φορές στη διεύθυνση, αλλά δεν τους ενδιέφερε».

Με άδεια από την αυτόνομη περιοχή Ινδιάνων Τομπίκ στον Καναδά, το OnlySpins προσελκύει μεγάλο αριθμό παικτών στην Ευρώπη. Στο τρίμηνο Φεβρουαρίου – Απριλίου 2026 δέχτηκε πάνω από ένα εκατομμύριο επισκέψεις από την Ευρώπη, εκ των οποίων οι 50.000 (με τους πιο συντηρητικούς υπολογισμούς) από την Ελλάδα. 

Έσοδα από τον τζόγο με σκοπό την υποστήριξη του Ισραήλ 

Στο κέντρο του γαλαξία Soft2bet, ο ιδρυτής και ιθύνων νους του ομίλου Ούρι Πόλιαβιτς γεννήθηκε στην Ουκρανία και εγκαταστάθηκε στο Ισραήλ στα 14 του χρόνια. Ίδρυσε τη Soft2bet το 2016 στο Κίεβο, το 2020 τη μετέφερε στην Κύπρο και ώς το 2024 είχε λάβει 200 εκατ. ευρώ σε μερίσματα. Το 2022, ίδρυσε στην Κύπρο το ίδρυμα Yael το οποίο σήμερα υποστηρίζει την εβραϊκή εκπαίδευση σε 45 χώρες. 

O Πόλιαβιτς έχει δηλώσει ότι κάθε Δεκέμβριο υπολογίζει τις ανάγκες του ιδρύματος Yael για την επόμενη χρονιά και αυτό το ποσό καθορίζει τον στόχο κερδών της Soft2bet. «Το ίδρυμα καθορίζει την εταιρεία, όχι η εταιρεία το ίδρυμα», υποστηρίζει. 

H Soft2bet εμφάνισε το 2024 κέρδη 152 εκατ. ευρώ. Το 2025 για τους σκοπούς του ιδρύματος Yael δαπανήθηκαν 36,8 εκατ. ευρώ. 

Μιλώντας σε πρόσφατη εκδήλωση ο Πόλιαβιτς εξήγησε τη φιλοσοφία του ιδρύματος: «Αυτή είναι η ιδέα», λέει. «Ξεκινάς από το νηπιαγωγείο και ώς το τέλος του λυκείου τα έχεις φέρει [τα παιδιά] στο σημείο να επιλέξουν να πάνε στο Ισραήλ, να επιλέξουν να καταταγούν στην Τσαχάλ [στον ισραηλινό στρατό], να γίνουν μέρος της ισραηλινής κοινότητας». Στο τελευταίο ετήσιο συνέδριο του ιδρύματος, τον Φεβρουάριο του 2026, απηύθυνε μαγνητοσκοπημένο χαιρετισμό ο πρόεδρος του Ισραήλ Ισαάκ Χέρτσογκ.  

View this post on Instagram

A post shared by i24NEWS English (@i24news)

Το ίδρυμα Yael μάς δήλωσε ότι «δεν συζητά δημοσίως για την εταιρική του δομή, τα οικονομικά του, τους χρηματοδότες του ή συγκεκριμένες λεπτομέρειες των δραστηριοτήτων του».

«Το Ίδρυμα είναι υπερήφανο για τους ισχυρούς δεσμούς που διατηρεί με εβραϊκά κινήματα και θεσμούς σε όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένου του Κράτους του Ισραήλ, και με το κίνημα Χαμπάντ, και θα συνεχίσει την αποστολή του για την προώθηση της εβραϊκής και της γενικής εκπαίδευσης», ανέφερε η απάντηση του ιδρύματος. «Σε περίπτωση που το άρθρο σας περιέχει ψευδείς ισχυρισμούς για το ίδρυμα δεν θα διστάσουμε να λάβουμε όλα τα νόμιμα μέτρα που έχουμε στη διάθεσή μας ώστε να προστατέψουμε το καλό μας όνομα».

*Το όνομα έχει αλλάξει για την προστασία της παίκτριας.

Η έρευνα Soft2bet Files αποτελεί συνέχεια της έρευνας Shady Bets που δημοσίευσε το Investigate Europe τον Μάρτιο του 2025. Συμμετέχουν, από κοινού με το Reporters United, τα μέσα Bayerischer Rundfunk (Γερμανία), France 2 και Franceinfo.fr (Γαλλία), The Irish Times (Ιρλανδία), Il Fatto Quotidiano (Ιταλία), Svenska Dagbladet (Σουηδία), Shomrim (Ισραήλ), The Toronto Star (Καναδάς), Le Soir (Βέλγιο), Partizan (Ουγγαρία), Profil (Αυστρία), Publico.es (Ισπανία), Publico.pt (Πορτογαλία), Ciren (Κύπρος) και Times of Malta (Μάλτα). Μετά τη δημοσίευση του πρώτου μέρους της έρευνας, άγνωστοι είχαν προσπαθήσει να απομακρύνουν το περιεχόμενό της από τις μηχανές αναζήτησης.

Το άρθρο Elabet/Soft2bet: Έλα όπως είσαι, τα παράνομα καζίνα δείξε! εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Editing: Νικόλας Λεοντόπουλος

Ήταν μία από αυτές τις ειδήσεις που περνούν στα ψιλά: Αστυνομικός 50 ετών αυτοκτόνησε με το υπηρεσιακό του περίστροφο για «προσωπικούς λόγους». Κανείς δεν έμαθε περισσότερα, εκτός από τους δικούς του που διαπίστωσαν με τραγική καθυστέρηση ότι ο άνθρωπός τους, ας τον πούμε Λεωνίδα, είχε χρεωθεί μέχρι το λαιμό λέγοντας ψέματα σε φίλους και γνωστούς για να τζογάρει από το κινητό. Ο Λεωνίδας προσπάθησε να κερδίσει χρόνο παίρνοντας προσωρινή μετάθεση. Την ημέρα που ετοιμαζόταν να επιστρέψει στον τόπο του και να αντιμετωπίσει τα χρέη του έβαλε τέρμα στη ζωή του. 

Η ιστορία του Λεωνίδα, με τη χειρότερη δυνατή κατάληξη, είναι στην πραγματικότητα μια ιστορία δήθεν ατομικής ευθύνης. Της ευθύνης που επικαλούνται διαχρονικά 

• το κράτος ενώ ήταν αυτό που επέτρεψε στη βιομηχανία του τζόγου να μπει σε όλες τις εκφάνσεις της καθημερινότητάς μας, αγνοώντας – είτε με δόλο, είτε χωρίς – τις βλάβες που συνδέονται με τα τυχερά παιχνίδια
• οι εταιρείες του τζόγου που διαφημίζουν μαζικά και ασταμάτητα το προϊόν τους, κρυπτόμενες πίσω από το αφήγημα του «υπεύθυνου παιχνιδιού» και κατά προέκταση των ανεύθυνων παικτών – όσων δήθεν το παρακάνουν. 

Είναι ζήτημα δημόσιας υγείας

Χρησιμοποιούμε συνειδητά τη λέξη «βλάβη», καθώς δεν αποτελεί ο εθισμός τον μοναδικό κίνδυνο από την ενασχόληση με τα τυχερά παιχνίδια, ούτε επηρεάζει αποκλειστικά το άτομο που τζογάρει. Επιστήμονες απ’ όλον τον κόσμο, όπως η Επιτροπή Δημόσιας Υγείας της ιατρικής επιθεώρησης Lancet, προτρέπουν τα κράτη και τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής να αντιμετωπίζουν την έκρηξη τζόγου ως ζήτημα δημόσιας υγείας.

Η προσέγγιση αυτή εστιάζει στους  κοινωνικούς, εμπορικούς και πολιτικούς παράγοντες και όχι στο άτομο που δεν παίζει «υπεύθυνα». Έτσι, θα εξετάσουμε τους παράγοντες που οδήγησαν στην εξάπλωση του νόμιμου τζόγου, τις πολιτικές αποφάσεις της τελευταίας δεκαετίας δύο διαδοχικών κυβερνήσεων (ΣΥΡΙΖΑ και ΝΔ), αλλά και την ευθύνη των στοιχηματικών εταιρειών – με ονόματα. 

Στο πρώτο μέρος της έρευνάς μας είχαμε τεκμηριώσει πώς οι ελληνικές ρυθμιστικές αρχές αφήνουν ανεξέλεγκτο τον παράνομο τζόγο. Σήμερα εστιάζουμε στον νόμιμο τζόγο: επιχειρούμε να αποδομήσουμε το αφήγημα του «υπεύθυνου παιχνιδιού», δηλαδή των μέτρων προστασίας που λαμβάνει το κράτος για να προστατέψει το κοινό απέναντι στις αρνητικές συνέπειες του τζόγου.

Κάποτε το ελληνικό κράτος θεωρούσε τον τζόγο απειλή

Θυμάστε όταν είχαμε κρατικό μονοπώλιο στον επίγειο τζόγο; (Επίγειος τζόγος είναι τα πρακτορεία, τα καζίνα κλπ, σε αντιδιαστολή με τον διαδικτυακό τζόγο.) Όταν τα καζίνα ήταν ελάχιστα και δημόσια; Το ελληνικό κράτος ακολούθησε για χρόνια περιοριστική πολιτική απέναντι στα τυχερά παιχνίδια, ακριβώς γιατί τα αντιμετώπιζε ως κοινωνικό πρόβλημα και ήθελε να τα ελέγχει. 

Χαρακτηριστικό παράδειγμα το κρατικό μονοπώλιο του ΟΠΑΠ (πλέον Allwyn), του πρώτου και μοναδικού νόμιμου φορέα επίγειου στοιχηματισμού. Η ίδρυση του οργανισμού τη δεκαετία του ’50 μπορεί να στόχευε στη χρηματοδότηση αθλητικών εγκαταστάσεων και ομάδων, ωστόσο το μονοπώλιο στόχευε στον έλεγχο της προσφοράς και την προστασία του κοινωνικού συνόλου.

Το 2011, εν μέσω μνημονίων, το εναπομείναν 33% του ΟΠΑΠ που ανήκε στο ελληνικό Δημόσιο πέρασε στο ΤΑΙΠΕΔ. Έτσι, άνοιξε ο δρόμος για την πλήρη ιδιωτικοποίηση του, χωρίς να αναιρεθεί το καθεστώς του μονοπωλίου και η υπόθεση κατέληξε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο μετά από προσφυγή ιδιωτικών εταιρειών που ήθελαν επίσης να δραστηριοποιηθούν στον επίγειο τζόγο στην Ελλάδα. Με άλλα λόγια, το κρατικό μονοπώλιο έδωσε τη θέση του στο ιδιωτικό μονοπώλιο. 

«Όταν η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ ήταν στην εξουσία, είχαμε τη μεγαλύτερη καζινοποίηση που υπήρξε ποτέ στην ιστορία της Ελλάδας»

Αντώνης Στεργιώτης, πρώην πρόεδρος Επιτροπής Εποπτείας και Ελέγχου Παιγνίων

Την ιδιωτικοποίηση του ΟΠΑΠ ξεκίνησε η κυβέρνηση της ΝΔ με πρωθυπουργό τον Αντώνη Σαμαρά και ολοκλήρωσε η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ με πρωθυπουργό τον Αλέξη Τσίπρα (ο οποίος ως αντιπολίτευση μιλούσε για «στημένο» διαγωνισμό και «παρωδία»). 

Προς ικανοποίηση του ΟΠΑΠ, το μονοπώλιο κατοχυρώθηκε σ’ αυτόν μέχρι το 2030 και τότε (το 2013) η μοναδική εταιρεία που κατέληξε να υποβάλει προσφορά για την εξαγορά του ήταν η Emma Delta Hellenic Holdings LTD, συμφερόντων του Τσέχου Γίρι Σμεκ και του Δημήτρη Μελισσανίδη. 

Η εξέλιξη αυτή, όπως ανακοίνωσε η εταιρεία το 2013, «επιτρέπει στην ελληνική πολιτεία να συνεχίσει την περιοριστική της πολιτική, μια από τις πιο αυστηρές στην Ευρώπη, με γνώμονα τη διασφάλιση της κοινωνικής συνοχής και της αποτροπής της μετατροπής της χώρας σε ευρωπαϊκό παράδεισο του τζόγου».

Τελικά, έγινε ακριβώς το αντίθετο.

Από το κρατικό μονοπώλιο του ΟΠΑΠ στο ιδιωτικό μονοπώλιο της Allwyn

Ο ΟΠΑΠ δεν υπάρχει πλέον. Τον Οκτώβριο του 2025 ανακοινώθηκε η συνένωση με τη μητρική του εταιρεία Allwyn, κάτι που σημαίνει και την κατάργηση του εμπορικού σήματος του ΟΠΑΠ. Έτσι, έχουμε ήδη αρχίσει να βλέπουμε πρακτορεία και καταστήματα Play να μετονομάζονται σε Allwyn, όπως και τα γραφεία του πρώην ΟΠΑΠ στη λεωφόρο Αθηνών, αλλά και το γήπεδο της ΑΕΚ που πλέον ονομάζεται Allwyn Arena.

Αυτό που κρύβεται όμως πίσω από την μετονομασία των πάλαι ποτέ πρακτορείων του ΟΠΑΠ είναι η υπερσυγκέντρωση της αγοράς των τυχερών παιχνιδιών, επίγειου και διαδικτυακού σ’ έναν παίκτη: την Allwyn. Η εταιρεία του Τσέχου Κάρελ Κόμαρεκ ξεκίνησε να επενδύει στον ΟΠΑΠ ήδη από το 2015 μέσω της KKGC, η οποία σήμερα ελέγχει την Allwyn με ποσοστό 78%.

Ας δούμε πώς η τσέχικη εταιρεία κατάφερε με διαδοχικές εξαγορές να συγκεντρώσει ποσοστό της εγχώριας αγοράς του τζόγου που ξεπερνά το 70%. 

– Η Allwyn κατέχει πλέον το 100% του ΟΠΑΠ, ο οποίος μετονομάστηκε σε Allwyn. Πέρα από τα πρακτορεία και τα καταστήματα Play, στην Allwyn πάνε τα διαδικτυακά σάιτ του PameStoixima και Οpaponline. 

– Πριν τη συγχώνευση, ο ΟΠΑΠ τον Ιούλιο του 2025 απέκτησε το 100% της Stoiximan – ιδρυτής και μέτοχος της οποίας υπήρξε ο επιχειρηματίας Δημήτρης Μάρης, σήμερα πρόεδρος του ομίλου μέσων ενημέρωσης 24Media (News247, Sport24, κλπ) και χρηματοδότης του Ινστιτούτου για την Κοινωνική Αλλαγή Eteron. Η Stoiximan υπολογίζεται ότι κατέχει μερίδιο που ξεπερνά το 50% της εγχώριας διαδικτυακής αγοράς τυχερών παιχνιδιών.

Με βάση στοιχεία του ΟΠΑΠ για το 2024, περίπου το 81% των ακαθάριστων εσόδων (GGR) της συνολικής αγοράς τυχερών παιχνιδιών στην Ελλάδα αποδίδονται σ’ αυτόν. Σ’ αυτό συνυπολογίζεται και η αποκλειστική άδεια λειτουργίας 24.000 VLTs (ή κοινώς φρουτάκια), σε 350 καταστήματα OPAP Play (ή κοινώς καζίνα γειτονιάς) και σε 2.300 πρακτορεία ΟΠΑΠ. 

– Η Allwyn το 2025 προχώρησε σε συμφωνία για την εξαγορά του 51% των μετοχών της Novibet, η οποία υπολογίζεται πως κατέχει ποσοστό κοντά στο 20% της διαδικτυακής αγοράς καζίνων. Ωστόσο, η Allwyn αποσύρθηκε από την εξαγορά, ενώ αυτή εξεταζόταν από την Επιτροπή Ανταγωνισμού. 

Θέσαμε ερωτήματα σε Allwyn (πρώην ΟΠΑΠ) και Stoiximan σχετικά με την υπερσυγκέντρωση της αγοράς. 

Η Allwyn μας απάντησε πως «η διαδικτυακή αγορά τελεί σε καθεστώς πλήρους ανταγωνισμού» και πως «η νομιμότητα των αποκλειστικών δικαιωμάτων μας, καθώς και ζητήματα που άπτονται κρατικών ενισχύσεων και θεμάτων ανταγωνισμού, έχουν ήδη κριθεί εδώ και χρόνια από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το Συμβούλιο της Επικρατείας και τα αρμόδια όργανα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής».

Η Stoiximan δεν απάντησε στα ερωτήματά μας.

Η καζινοποίηση της χώρας 

Φρουτάκια σε κάθε γειτονιά, δύο μεγάλα καζίνο (Μαρούσι και Ελληνικό) στον αστικό ιστό της Αθήνας, νέες άδειες σε επίγεια και διαδικτυακά καζίνα. Τη μαγιά για τη διόγκωση του τζόγου στην Ελλάδα την έβαλαν την τελευταία δεκαετία τόσο ο ΣΥΡΙΖΑ, όσο και η Νέα Δημοκρατία αποδεικνύοντας τη διακομματική συναίνεση τουλάχιστον όσον αφορά τη βιομηχανία των τυχερών παιχνιδιών.

«Όταν η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ ήταν στην εξουσία, είχαμε τη μεγαλύτερη καζινοποίηση που υπήρξε ποτέ στην ιστορία της Ελλάδας», αναφέρει ο Αντώνης Στεργιώτης, ο οποίος διετέλεσε πρόεδρος της ρυθμιστικής αρχής για τον τζόγο, της Επιτροπής Εποπτείας και Ελέγχου Παιγνίων (ΕΕΕΠ), από τον Ιούνιο του 2015 μέχρι τον Ιούνιο του 2016. 

Η σύντομη θητεία του έχει σημείο αναφοράς τη διαμάχη του με τον ΟΠΑΠ γιατί προσπάθησε να βάλει χρονικά, οικονομικά και χωρικά όρια στον τρόπο που θα λειτουργούσαν τα καζίνα γειτονιάς OPAP Play. Η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ απέπεμψε τον Αντώνη Στεργιώτη μετά τη λήξη της μονοετούς θητείας του και αναίρεσε όλους τους περιορισμούς που είχε θέσει. 

Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν σταμάτησε όμως εκεί. Την περίοδο της διακυβέρνησής του εγκρίθηκε η λειτουργία δύο μεγάλων καζίνων στον αστικό ιστό της πόλης, αφού: 

• Nομοθετήθηκε η προκήρυξη διαγωνισμού για το καζίνο στο Ελληνικό, η οποία όμως είχε ξεκινήσει επί ΝΔ και Αντώνη Σαμαρά. (Αργότερα η εταιρεία Lamda, συμφερόντων Λάτση, ανέθεσε έναντι ανταλλαγμάτων το καζίνο του Ελληνικού στην κοινοπραξία Hard Rock – ΤΕΡΝΑ, συμφερόντων Περιστέρη.) 
• Νομοθετήθηκε η μετεγκατάσταση του καζίνου της Πάρνηθας (συμφερόντων Θανάση Λασκαρίδη και Σωκράτη Κόκκαλη) στο Μαρούσι.
• Δια νόμου δόθηκαν νέες άδειες καζίνων στη Σαντορίνη, την Κρήτη και τη Μύκονο. 

Η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας συνέχισε επάξια το έργο της καζινοποίησης. Αρχικά, ούτε δύο μήνες μετά την ανάληψη των καθηκόντων της το 2019, εξέδωσε ΚΥΑ (Κοινή Υπουργική Απόφαση) για την υλοποίηση του διαγωνισμού για το καζίνο του Ελληνικού. 

Επίσης, η κυβέρνηση Μητσοτάκη φρόντισε να προσαρμόσει τον νόμο του ΣΥΡΙΖΑ για να γίνει εφικτή η μεταφορά του καζίνου της Πάρνηθας στο Μαρούσι, καθώς οι προηγούμενες διατάξεις είχαν κριθεί αντισυνταγματικές από το ΣτΕ. Παρά τις νέες προσφυγές κατοίκων και όμορων δήμων, το ΣτΕ τις απέρριψε και οι εργασίες έχουν ήδη ξεκινήσει στο κτήμα Δηλαβέρη.

Παράλληλα, η Νέα Δημοκρατία προχώρησε στη ρύθμιση της διαδικτυακής αγοράς τυχερών παιγνίων με το καθεστώς των αδειών οι οποίες έφτασαν τις 20, ισχυριζόμενη πως έτσι θα περιοριστεί ο παράνομος τζόγος. Το αποτέλεσμα ήταν η ταυτόχρονη επέκταση νόμιμων και παράνομων διαδικτυακών καζίνων και οι συνεχείς ευνοϊκές ρυθμίσεις υπέρ των αδειοδοτημένων εταιρειών με σκοπό να γίνουν πιο ελκυστικές. 

Όπως γράψαμε σε προηγούμενο ρεπορτάζ, χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η αύξηση από την κυβέρνηση Μητσοτάκη το 2022 στο όριο του πονταρίσματος στα διαδικτυακά φρουτάκια από τα δύο στα είκοσι ευρώ, το οποίο συνοδεύτηκε από τη μείωση του χρόνου αναμονής ανάμεσα στα πονταρίσματα από τα τρία στα δύο δευτερόλεπτα. Δεν ξέρουμε αν οι ρυθμίσεις αυτές έκαναν τα ονλάιν φρουτάκια πιο ελκυστικά, σίγουρα τα έκαναν περισσότερο εθιστικά. 

«Υπεύθυνο παιχνίδι»  

Ως ελεύθερο εμπόρευμα, ο τζόγος δεν μπορούσε να παρουσιάζεται ως επιβλαβής. Την πρακτική και πολιτικο-ιδεολογική απάντηση έδωσε το αφήγημα του «υπεύθυνου παιχνιδιού», καλλιεργώντας την ιδέα ότι τα τυχερά παιχνίδια είναι έμφυτα, είναι διασκέδαση, ενώ οι αρνητικές συνέπειες αφορούν μια μειοψηφία για την οποία υπάρχουν δομές βοήθειας. Οι επίδοξοι παίκτες ενημερώνονται για τους κινδύνους του παιχνιδιού, ενώ αν κανείς τους παραβιάσει, είναι δική του ευθύνη. 

To «υπεύθυνο παιχνίδι» είναι ένας μύθος, όχι μόνο γιατί είναι υποκριτικό να επικαλείσαι αποκλειστικά την ατομική ευθύνη όταν πρόκειται για εν δυνάμει επιβλαβή προϊόντα αλλά και γιατί διεθνείς έρευνες δείχνουν πως το μεγαλύτερο μέρος του τζίρου των εταιρειών, προέρχεται από ένα δυσανάλογα μικρό ποσοστό παικτών. Στη Βρετανία η οργάνωση Gambling with Lives (Τζογάροντας με τις Ζωές) υπολόγισε ότι το 86% των εσόδων του ονλάιν τζόγου προέρχεται από το 5% των παικτών. 

Προτού, λοιπόν, μιλήσουμε για ανεύθυνους παίκτες, ας εξετάσουμε αν οι ίδιοι οι κανόνες είναι υπεύθυνοι.

Ανεύθυνοι κανόνες

Ποιοι τελικά είναι αυτοί οι κανόνες που έχει θέσει το ελληνικό κράτος για να προστατέψει το κοινωνικό σύνολο από τον τζόγο; Τους μελετήσαμε έναν προς έναν και διαπιστώσαμε ότι είναι στην καλύτερη περίπτωση άστοχοι, στη χειρότερη ανεπαρκείς. 

Τέτοιοι μηχανισμοί είναι:

1. Τα ατομικά όρια, χρονικά και χρηματικά.
2. Η δυνατότητα αυτοαποκλεισμού.
3. Η γραμμή βοήθειας 1114.

1/ Όριο ημερήσιας χασούρας: 1.000.000 ευρώ!

Τον Φεβρουάριο του 2024, σε συνέδριο του ΑΝΤ1 για τις «υπεύθυνες συμπεριφορές», o Θάνος Μαρίνος, γενικός διευθυντής της στοιχηματικής εταιρείας Betsson, είχε αναφέρει: «Η πλατφόρμα σου πρέπει να δίνει στο χρήστη όταν ανοίγει τον λογαριασμό, τη δυνατότητα να θέσει τρία όρια: Πόσο χρόνο θέλω να δαπανώ το μήνα στην πλατφόρμα της Betsson, πόσα χρήματα δυνητικά θέλω να χάσω και τι είδους συνεδρίες θέλω να έχω». 

Επιβεβαιώνουμε. Πήγαμε να κάνουμε εγγραφή στη Betsson και δηλώσαμε ότι θέλουμε να τζογάρουμε το πολύ 24 ώρες την ημέρα, με ημερήσιο όριο καταθέσεων το 1.000.000 ευρώ και ημερήσιο όριο χασούρας επίσης 1.000.000 ευρώ – μπορούσαμε και παραπάνω. Δοκιμάσαμε και σε άλλα μεγάλα ονλάιν καζίνα όπως το Pamestoixima (της Allwyn) ή αυτά της Novibet και της Stoiximan. Οι επιλογές ήταν οι ίδιες, μπορείς να ορίσεις αν θα φας όλη τη μέρα σου στον τζόγο και πόσα θα χάσεις, ακόμη κι αν είναι μια περιουσία.

2/ Αυτοαποκλεισμός; Πάρε δέκα σπινς!

«Αν πάρεις δάνειο από την Alpha Bank και δεν το αποπληρώσεις, σε μαυρίζει όλο το τραπεζικό σύστημα», μας λέει ο Στέφανος που ολοκλήρωσε το πρόγραμμα απεξάρτησης από τον τζόγο του 18 ΑΝΩ το 2024. «Έτσι θα έπρεπε να σε μαυρίζει και όλο το στοιχηματικό σύστημα. Αλλά αν αποκλειστείς από μια εταιρεία, έχεις άλλες 17 για να παίξεις». Από τότε, οι αδειοδοτημένες εταιρείες έχουν φτάσει τις 20. 

Η ΕΕΕΠ, η κρατική ρυθμιστική αρχή για τα τυχερά παιχνίδια, θέσπισε μέσα στο 2024 το Μητρώο Αποκλεισμένων Παικτών, ώστε, αν ένας παίκτης αποκλειστεί από μια εταιρεία, αυτόματα να αποκλείεται συνολικά απ’ όλες. 

Ωστόσο, όπως διαβάζουμε στο σάιτ της ΕΕΕΠ, «μέχρι την επίσημη ενεργοποίηση του Ενιαίου Μητρώου Αποκλεισμένων, δεν είναι δυνατή η εγγραφή Παικτών στο Μητρώο, καθώς ούτε και η αυτόματη και καθολική εφαρμογή του αποκλεισμού τους από το σύνολο των Κατόχων Άδειας». Ρωτήσαμε την ΕΕΕΠ για την ενεργοποίηση του Μητρώου, ωστόσο δεν λάβαμε απάντηση.

Και βέβαια, υπάρχουν πάντα τα πρακτορεία του ΟΠΑΠ / Allwyn όπου δεν εφαρμόζεται το μέτρο του αυτοαποκλεισμού. «Εδώ εξαρτάται από τη θέληση και τη δύναμη του καθενός», μας είπε γελώντας ο υπάλληλος ενός πρακτορείου.

Η περιφρόνηση της Allwyn και της Stoiximan στην προσπάθεια του παίκτη να ξεφύγει

Ο Αριστείδης, που ολοκλήρωσε μέσα στο 2024 το πρόγραμμα απεξάρτησης από τον τζόγο του ΚΕΘΕΑ ΑΛΦΑ, μας είπε πως δεν σεβάστηκαν όλες οι εταιρείες τον αποκλεισμό του. Βάσει νόμου, απαγορεύεται η αποστολή εμπορικού υλικού σε αποκλεισμένους παίκτες. 

Μας δείχνει στο κινητό του ένα μήνυμα από τα Opap Play: «Oktoberfest σε όλα τα καταστήματα Play! 400.000 σε περιμένουν μέσα από κληρώσεις πόντων και πολλά events έως 31/10». 

Επιτόπου τηλεφωνεί στη γραμμή εξυπηρέτησης του ΟΠΑΠ και τους εξηγεί ότι έχει ζητήσει επανειλημμένα να τον αποκλείσουν από οποιοδήποτε προωθητικό υλικό και ότι βρίσκεται σε πρόγραμμα απεξάρτησης. Έξι μέρες αργότερα, η εταιρεία τον ενημερώνει ότι αν θέλει, μπορεί να τζογάρει χρησιμοποιώντας μία ακόμη μέθοδο πληρωμής: «To IRIS Payments ήρθε στο OPAPONLINE.GR!», γράφει το μήνυμα που έλαβε. 

Οι παίκτες που χάνουν πολύ μεγάλα ποσά χαρακτηρίζονται «VIPs» και έχουν ειδική, προσωποποιημένη μεταχείριση από τις εταιρείες, ώστε να είναι πολύ δύσκολο να ξεφύγουν. Ένας τέτοιος παίκτης ζήτησε από τη Stoiximan να μην του επιτραπεί να παίζει για ένα μήνα. Αμέσως μόλις πέρασε ο μήνας, ξεκίνησε να δέχεται μηνύματα από την ίδια εταιρεία με προσφορές για να επανέλθει στο τζογάρισμα με καθεστώς VIP παίκτη. 

Η εταιρεία Stoiximan δεν απάντησε στο ερώτημά μας για την πολιτική της στο ζήτημα του αυτοαποκλεισμού. 

Με άλλα λόγια, βάσει του ρεπορτάζ μας, οι δύο εταιρείες που κυριαρχούν ολιγοπωλιακά στον τζόγο (και οι οποίες ανήκουν αμφότερες στην ίδια μητρική, την Allwyn):

• Η μεν Allwyn δεν σέβεται τους κανόνες αυτοαποκλεισμού. 
• Η δε Stoximan τεντώνει τόσο τα όριά της ώστε με το που λήξει η περίοδος του αυτοαποκλεισμού να προσκαλεί τον παίκτη να ξαναπαίξει με το στάτους VIP.

3/ Γραμμή βοήθειας 1114: Προσωπικό στα δάχτυλα του ενός χεριού 

Στην προσπάθεια να παρέχει υποστήριξη σε όποιον βιώνει δυσκολίες λόγω τζόγου, το κράτος δημιούργησε το 2011 τη γραμμή 1114, η οποία ανήκε μέχρι το 2024 στο ΚΕΘΕΑ.

Πριν την κατάργηση του ΚΕΘΕΑ και τη συγχώνευσή του στον ΕΟΠΑΕ (Εθνικός Οργανισμός Πρόληψης και Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων), η γραμμή στελεχωνόταν από τέσσερις (!) εργαζόμενες. Ο σύλλογος εργαζομένων του ΚΕΘΕΑ είχε καταγγείλει καθυστερήσεις πληρωμών και ανανέωσης συμβάσεων, με αποτέλεσμα τον Φεβρουάριο του 2023 να μείνει εκτός λειτουργίας η γραμμή για επτά ημέρες. Βάσει νόμου οι διαφημίσεις τζόγου οφείλουν να παραπέμπουν σε τηλεφωνική γραμμή απεξάρτησης.

Τον Φεβρουάριο του 2025 ο ΕΟΠΑΕ είχε ματαιώσει την προκήρυξη για την ανανέωση της σύμβασης των εργαζομένων και από το ρεπορτάζ μας προκύπτει ότι η γραμμή λειτουργούσε προσωρινά με προσωπικό του ΟΚΑΝΑ. 

Σήμερα, όπως μας ενημέρωσε ο ΕΟΠΑΕ, η γραμμή λειτουργεί απρόσκοπτα, με την προσθήκη ενός ακόμη εργαζόμενου, δηλαδή πέντε (!) στο σύνολο και με το ίδιο ακριβώς ωράριο. Έχουν την κατάλληλη κατάρτιση για ζητήματα απεξάρτησης από τον τζόγο όσοι στελεχώνουν τη γραμμή; «Είναι όλοι επιστήμονες εκπαιδευμένοι, εξειδικευμένοι και καθόλα έμπειροι στο πεδίο των εξαρτήσεων».

Την περασμένη Πέμπτη και Παρασκευή, εν μέσω Μουντιάλ και βομβαρδισμού του κοινού από διαφημίσεις τζόγου, η γραμμή δεν λειτουργούσε. «Πήρα πέντε τηλέφωνα μέσα σε δύο μέρες και η γραμμή έκλεινε», μας λέει ο Γιώργος Παλαιός από την οργάνωση για την καταπολέμηση της βλάβης από τον τζόγο Not a Game. «Όταν έπιασα γραμμή τη Δευτέρα [29 Ιουνίου] και ρώτησα, μου είπαν ότι είχαν τεχνικό πρόβλημα». 

«Είμαστε η μόνη εταιρεία τυχερών παιχνιδιών στην Ελλάδα που τη στηρίζει, χρηματοδοτώντας το κόστος λειτουργίας της από το 2011», μας λέει η Allwyn. Όμως, απαντώντας στο ίδιο ερώτημα ο ΕΟΠΑΕ μας ενημέρωσε πως απ’ όταν έγινε η συγχώνευση του ΚΕΘΕΑ, η χρηματοδότηση της γραμμής «καλύπτεται από τον τακτικό προϋπολογισμό του ΕΟΠΑΕ», ενώ εκκρεμεί η υπογραφή του μνημονίου συνεργασίας με την Allwyn. 

Το βασικό είναι πως η μοναδική γραμμή υποστήριξης που υπάρχει στη χώρα για τον τζόγο δεν είναι 24ωρη, όπως είναι η εξυπηρέτηση πελατών όλων των εταιρειών τζόγου, αλλά λειτουργεί μόνο καθημερινές 9:00-21:00. 

ΟΠΑΠ / Allwyn: Προσελκύει επενδυτές με κράχτη τη μεγάλη χασούρα των Ελλήνων

Σε σχέση με το ΑΕΠ της χώρας, οι παίκτες στην Ελλάδα χάνουν περισσότερα απ’ όλους στην Ευρώπη. Οι μόνοι που βρίσκονται σε χειρότερη θέση είναι οι κάτοικοι της Κύπρου, η κυβέρνηση της οποίας έχει συνειδητά επιλέξει να μετατρέψει το νησί σε τόπο μαζικής εγκατάστασης εταιρειών τζόγου. Έχει ενδιαφέρον ότι τα σχετικά στοιχεία αντλούνται από έκθεση του ΟΠΑΠ (νυν Allwyn) το 2024 προς το επενδυτικό κοινό – με άλλα λόγια ο ίδιος ο ΟΠΑΠ προσπαθεί να πείσει το διεθνές επενδυτικό κοινό ότι αξίζει η επένδυση στην εταιρεία αφού οι Έλληνες χάνουν τόσα πολλά!

Το άρθρο Η καζινοποίηση μιας χώρας: «Εθίσου Ελεύθερα» εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.