Αυτό είναι το τρίτο πόντκαστ του Reporters United. Σ’ αυτό το επεισόδιο, βρεθήκαμε στα Προσφυγικά της λεωφόρου Αλεξάνδρας. Εκεί όπου τους τελευταίους μήνες μαίνεται μια μάχη: Απ’ τη μία η Περιφέρεια Αττικής που σχεδιάζει ν’ αναπλάσει την ιστορική γειτονιά, ισχυριζόμενη πως θα τη μετατρέψει σε κοινωνικές κατοικίες, κι απ’ την άλλη η Κοινότητα των Κατειλημμένων Προσφυγικών. Οι άνθρωποι που εδώ και 15 χρόνια δίνουν ζωή σε αυτά τα κτίρια, κρατώντας τα όχι μόνο όρθια, αλλά δημιουργώντας ένα αυτοοργανωμένο αντιπαράδειγμα στο τι μπορεί να σημαίνει κοινωνική κατοικία σήμερα.   

Η ενδεχόμενη έξωση από την Περιφέρεια Αττικής είναι για την Κοινότητα ένας ξεριζωμός, ένας θάνατος, όπως μας λένε. Κόντρα σ’ αυτό το ενδεχόμενο οι κάτοικοι της γειτονιάς των Προσφυγικών έχουν ξεκινήσει έναν αγώνα διαρκείας, με κορύφωση την απεργία πείνας του Αριστοτέλη Χαντζή, που αριθμεί σήμερα 80 ημέρες.

Επισκεφθήκαμε τα Προσφυγικά της Αλεξάνδρας ένα μεσημέρι του Απρίλη. Εκεί συναντήσαμε τον Αριστοτέλη και άλλα έξι μέλη της Κοινότητας. Μας μίλησαν για τη ζωή στα Προσφυγικά, το εναλλακτικό μοντέλο κοινωνικής οργάνωσης που εφαρμόζουν και την αντίστασή τους στους κρατικούς σχεδιασμούς.

Μέσα απ’ το παράδειγμα των Προσφυγικών εξερευνούμε τι σημαίνει το δικαίωμα στη στέγαση σε μια εποχή που ο μισός μισθός φεύγει στο ενοίκιο και η βραχυχρόνια μίσθωση σαρώνει τις γειτονιές. Μπορεί και θέλει ο κρατικός σχεδιασμός να δώσει λύσεις, τη στιγμή που τα κλειστά διαμερίσματα μόνο στον δήμο Αθηναίων ξεπερνούν τις 100.000; Και τελικά, τι λόγο έχουν οι ίδιοι οι κάτοικοι στις ζωές τους;

Ακούστε το νέο πόντκαστ του Reporters United.

Το άρθρο Στα Προσφυγικά της Αλεξάνδρας: Κοινωνική κατοικία από τα κάτω εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Το κλίμα στο σπίτι της Αμερικανίδας πρέσβειρας Κίμπερλι Γκιλφόιλ ήταν βαρύ, γεμάτο ένταση. Ήταν 2 Απριλίου 2026. Σχεδόν τρεις μήνες είχαν περάσει από τότε που είχε κάνει νύξη στον ίδιο τον Έλληνα πρωθυπουργό για την ανάγκη διαλόγου και δύο από τότε που ο υπουργός Υγείας Άδωνις Γεωργιάδης τής είχε υποσχεθεί συνάντηση για να της παρουσιάσει την κατάσταση. Είχε χάσει πια την υπομονή της με την αναβλητικότητα της ελληνικής πλευράς. 

Στηρίξτε την ανεξάρτητη δημοσιογραφία του Reporters United εδώ.

«I will nail them down» («Θα τους στριμώξω άγρια»), φέρεται να είχε δηλώσει τον περασμένο Ιανουάριο η πρέσβειρα σε εκπροσώπους της αμερικανικής φαρμακοβιομηχανίας στην Ελλάδα — δηλαδή ότι θα ασκούσε σκληρή πίεση στην ελληνική κυβέρνηση για τη δραστική μείωση των ποσών που οι εταιρείες καλούνται να επιστρέφουν κάθε χρόνο στο Δημόσιο. Αρκετά πια με αυτό που η ίδια είχε χαρακτηρίσει ως «piracy on U.S. companies» («πειρατεία εις βάρος των αμερικανικών εταιρειών»). Είχε έρθει η ώρα να περάσει από τα λόγια στις πράξεις.

Σε συνεργασία με το Ελληνοαμερικανικό Επιμελητήριο, διοργάνωσε η ίδια τη σύσκεψη στο σπίτι της, στις 2 Απριλίου. Εκεί βρέθηκαν στο ίδιο τραπέζι οι Έλληνες υπουργοί Οικονομικών Κυριάκος Πιερρακάκης, Υγείας Άδωνης Γεωργιάδης, ο υφυπουργός Οικονομικών Θάνος Πετραλιάς, ο αντιπρόεδρος του ΕΟΠΥΥ Θάνος Ζαμάνης, εκπρόσωποι των αμερικανικών φαρμακευτικών εταιρειών στην Ελλάδα (μέλη του AmCham), καθώς και οι γενικοί γραμματείς των δύο υπουργείων. Η αμερικανική πρεσβεία δεν απάντησε αναλυτικά στις ερωτήσεις του Reporters United σχετικά με τη συνάντηση, επισημαίνοντας λιτά στη δήλωση που μας έστειλε: «Κατά τη γενική πολιτική μας δεν σχολιάζουμε το περιεχόμενο ιδιωτικών διπλωματικών συζητήσεων». 

Πιέσεις από την αμερικανική πλευρά είχαν ξεκινήσει να ασκούνται πριν από την άφιξη της νέας πρέσβειρας. Σε συνάντηση κεκλεισμένων των θυρών στο πλαίσιο του συνεδρίου του Ελληνοαμερικανικού Εμπορικού Επιμελητηρίου τον Οκτώβριο του 2025, ο κ. Γεωργιάδης «τα είχε ακούσει»: «Ο πρόεδρος Τραμπ είναι ξεκάθαρος γι’ αυτό το θέμα. Τελειώνετε επιτέλους με αυτό πια», είχε ακουστεί να λέει ο εκπρόσωπος της πρεσβείας.

«Το θέμα» ήταν το clawback, ο μηχανισμός αυτόματης επιστροφής χρημάτων από τις φαρμακευτικές εταιρείες προς το Δημόσιο, ο οποίος ενεργοποιείται όταν η συνολική φαρμακευτική δαπάνη ξεπεράσει το ανώτατο όριο που έχει θέσει το κράτος για ένα συγκεκριμένο έτος. Ο μηχανισμός θεσμοθετήθηκε από την τρόικα στο πλαίσιο των μνημονίων το 2012 με αφορμή την οικονομική κρίση και με στόχο να επιτευχθούν ισορροπημένες δαπάνες. Παρότι αρχικά είχε ημερομηνία λήξης το 2015, η ισχύς του επεκτάθηκε με διαδοχικές αποφάσεις έως και σήμερα. Στην Ελλάδα το clawback υπολογίζεται σε πάνω από 50% της συνολικής φαρμακευτικής δαπάνης – με ορισμένες εκτιμήσεις να το ανεβάζουν πάνω από 70%.

Η έρευνα Cancer Calculus ζουμάρει στο Keytruda

Η σύσκεψη στην πρεσβευτική κατοικία της κ. Γκιλφόιλ μάλλον σηματοδότησε πρώιμη έναρξης της Μεγάλης Εβδομάδας για τον κ. Γεωργιάδη. Τα καμπανάκια είχαν ωστόσο ηχήσει ήδη από τα περασμένα Χριστούγεννα, από την άλλη άκρη του Ατλαντικού. 

Λίγο πριν εκπνεύσει το 2025, ανακοινώθηκε η συμφωνία εννέα αμερικανικών φαρμακευτικών κολοσσών με την κυβέρνηση Τραμπ για μείωση της τιμής σε ορισμένα βασικά τους φάρμακα για την αμερικανική αγορά, σύμφωνα με τις επιθυμίες του προέδρου. 

Υπήρχε όμως κι ένα αντάλλαγμα: η αύξηση των κερδών εκτός ΗΠΑ, με τη βοήθεια της αμερικανικής κυβέρνησης. Κατά την ανακοίνωση της συμφωνίας ένας διοπτροφόρος με τριγωνικό μούσι δήλωσε 100% στήριξη στον πρόεδρο για τις ενέργειές του. Ήταν ο Ρόμπερτ Μ. Ντέιβις, διευθύνων σύμβουλος και πρόεδρος της Merck & Co., γνωστής εκτός ΗΠΑ και Καναδά ως MSD, κατασκευάστριας του αντικαρκινικού «μπλοκμπάστερ» pembrolizumab – με εμπορική ονομασία: Keytruda. 

«Σκέφτομαι τον στόχο σας για τη μείωση του κόστους και τη βελτίωση της πρόσβασης για τους Αμερικανούς, αλλά εξίσου και για την αύξηση των τιμών εκτός ΗΠΑ», δήλωσε ο Ντέιβις. Ωστόσο, δεν είπε κουβέντα για τη μείωση της τιμής του Keytruda, το οποίο αντιστοιχούσε το 2025 σε πωλήσεις 31,7 δισ. δολαρίων παγκοσμίως και σε σχεδόν το ήμισυ των συνολικών εσόδων της Merck και των θυγατρικών της. Από το 2014, όταν το Keytruda πήρε για πρώτη φορά έγκριση, έως και το 2025, οι πωλήσεις του έφτασαν τα 163 δισ. δολάρια, εντάσσοντάς το στα φάρμακα με τις μεγαλύτερες πωλήσεις όλων των εποχών. 

Το Keytruda έχει χορηγηθεί σε εκατομμύρια καρκινοπαθείς – αλλά και εκατομμύρια άλλοι το στερούνται αδικαιολόγητα ανά τον κόσμο. Το Cancer Calculus, η έρευνα υπό τον συντονισμό του International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ) σε συνεργασία με 47 μέσα ενημέρωσης, μεταξύ των οποίων και το Reporters United, αποκαλύπτει πώς μία από τις μεγαλύτερες φαρμακοβιομηχανίες παγκοσμίως χρησιμοποίησε τακτικές για να αυξήσει τη συνταγογράφηση, να κρατήσει την τιμή υψηλή μέσω λόμπινγκ και να καθυστερήσει φθηνότερες εκδοχές του φαρμάκου (βιοϊσοδύναμα) να φτάσουν στους καρκινοπαθείς τα προσεχή χρόνια.

Ταυτόχρονα, κυβερνήσεις ανά τον κόσμο δαπανούν ολοένα και μεγαλύτερα ποσά για το Keytruda, αφού οι υψηλές τιμές του πιέζουν τους κρατικούς προϋπολογισμούς ακόμα και σε πλούσιες χώρες.

Ενδεικτικά, το κόστος ανά ασθενή για θεραπεία ενός χρόνου με βάση τις τιμές καταλόγου (δηλαδή προ επιστροφών-εκπτώσεων) είναι περίπου 80.000 δολάρια στη Γερμανία, 208.000 στις ΗΠΑ, 93.000 στον Λίβανο, 130.000 στην Κολομβία, 65.000 στη Νότια Αφρική, 116.000 στην Κροατία – και 97.306 ευρώ στην Ελλάδα. Το ίδιο φιαλίδιο των 100 mg κοστίζει 850 δολάρια στην Ινδονησία, 6.015 δολάρια στις ΗΠΑ και 2.702,95 ευρώ στην Ελλάδα!

Η έρευνα, στην οποία συμμετείχαν συνολικά 125 δημοσιογράφοι από 37 χώρες και κράτησε περίπου έναν χρόνο, αποκαλύπτει με ποια ακριβώς μέσα η MSD συντηρεί την κυριαρχία της. Βασίστηκε σε εκατοντάδες συνεντεύξεις με ογκολόγους, καρκινοπαθείς, ρυθμιστικές αρχές, ειδικούς σε ζητήματα πατεντών και εργαζόμενους στη φαρμακευτική βιομηχανία, σε αποκλειστικά στοιχεία τιμολόγησης και αναλύσεις πατεντών, καθώς και σε χιλιάδες σελίδες εταιρικών παρουσιάσεων, εγγράφων επιτροπών πατεντών, αγωγών και αρχείων εταιρειών και ρυθμιστικών αρχών – και περισσότερα από 1.000 αιτήματα για παροχή δημόσιων εγγράφων σε 27 χώρες.

Η αντιπρόεδρος της Merck Τζοάνα Χέρμαν υπερασπίστηκε τις πρακτικές τιμολόγησης της εταιρείας, λέγοντας ότι η τιμή του Keytruda «αντανακλά την αξία του για τους ασθενείς και τα συστήματα υγείας». 

«Έχουμε μακρά ιστορία υπεύθυνης τιμολόγησης των φαρμάκων μας, ώστε να αντικατοπτρίζουν την αξία τους για τους ασθενείς, τους ασφαλιστικούς φορείς και την κοινωνία», ανέφερε η ίδια σε επιστολή προς το ICIJ.

Η διεθνής έρευνα του ICIJ διαπίστωσε ότι η συμπεριφορά της Merck ήταν η συνήθης για τη φαρμακευτική βιομηχανία και ότι η εταιρεία δεν αποτελούσε εξαίρεση όσον αφορά τις συνολικές επιχειρηματικές της πρακτικές. Ωστόσο, η εντυπωσιακή ανάπτυξη και ζήτηση του Keytruda επαναφέρει με έντονο τρόπο στο προσκήνιο τη συζήτηση για πρακτικές προτεραιοποίησης των κερδών έναντι των ασθενών.  

Ο κ. Γεωργιάδης τελικά ανησυχεί

Η πανηγυρική συμφωνία του Τραμπ με τους φαρμακευτικούς κολοσσούς συμπτωματικά είχε βρει τον Άδωνη Γεωργιάδη στην Ουάσινγκτον, όπου πραγματοποιούσε επαφές με στελέχη τους.   

Η αρχική αντίδραση του κ. Γεωργιάδη, ο οποίος φέρεται να αποκάλεσε τη συμφωνία  «ισορροπημένη», θα μπορούσε να θεωρηθεί ανεξήγητα ψύχραιμη. Στην ερώτησή μας αν ανησυχεί για πιθανή συνεπακόλουθη αύξηση της τιμής των φαρμάκων στην Ελλάδα, ο κ. Γεωργιάδης δεν φάνηκε τόσο ήσυχος: «Ο πρόεδρος Τραμπ υπερασπίζεται και καλά κάνει τα συμφέροντα των ΗΠΑ. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όλοι μας έχουμε πάντοτε τα ίδια συμφέροντα. H φαρμακευτική του πολιτική μπορεί να φέρει μεγάλη αναστάτωση στην φαρμακευτική αγορά της Ευρώπης και η Ευρώπη πρέπει να είναι προετοιμασμένη για αυτό το ενδεχόμενο». (Όλες οι απαντήσεις του υπουργού, εδώ.)

«Συνολικά, η απειλή δασμών από τον Τραμπ σε συνδυασμό με την πίεση της φαρμακοβιομηχανίας θα οδηγήσει σε αύξηση των τιμών των φαρμάκων στην Ευρώπη και αλλού, αλλά δεν θα δούμε μείωση των τιμών στις ΗΠΑ», εκτιμά ο Ταχίρ Αμίν, ιδρυτής και διευθύνων σύμβουλος της πλατφόρμας I-MAK (Initiative for Medicines, Access and Knowledge), η οποία αναζητά λύσεις στη δομική ανισότητα του διεθνούς φαρμακευτικού συστήματος. 

Στη χώρα μας, αύξηση της τιμής μπορεί να επιτευχθεί έμμεσα, με μείωση του clawback και του rebate (της έκπτωσης που προκύπτει από τη μυστική διαπραγμάτευση κράτους – εταιρειών). Μεταξύ των εταιρειών – μελών του Pharma Innovation Forum (PIF) και του Συνδέσμου Φαρμακευτικών Επιχειρήσεων Ελλάδος (ΣΦΕΕ) που επιδίωξαν να διασφαλίσουν στήριξη από την πρέσβειρα στο θέμα των επιστροφών είναι και η MSD Ελλάδος – επίσης μέλος του Ελληνοαμερικανικού Εμπορικού Επιμελητηρίου (AmCham).

Είναι χαρακτηριστικό ότι η MSD Ελλάδος ήδη από τον Ιούνιο του 2025 αναφερόταν στην «ανάγκη ριζικής αναδιάρθρωσης της φαρμακευτικής πολιτικής στην Ελλάδα», χαρακτηρίζοντας το clawback «πληθωριστικό μηχανισμό που ενισχύει τις στρεβλώσεις και διαβρώνει σταδιακά τη λειτουργία του συστήματος υγείας – πλήττοντας ασθενείς, εταιρείες και τώρα πια τη δημοσιονομική ισορροπία της κυβέρνησης».

Το πνεύμα της τοποθέτησης παραπέμπει σε Έκθεση του 2026 του λόμπι των αμερικανικών φαρμακευτικών εταιρειών PhRMA, στην οποια αυτό εξέφραζε την ανησυχία «για τα υπερβολικά και αυξανόμενα clawbacks και rebates στην Ελλάδα, που υπονομεύουν την καινοτομία και καθυστερούν την πρόσβαση των ασθενών σε νέα φάρμακα» Η Merck/MSD κατέβαλε πέρσι στη PhRMA περισσότερα από 16 εκατ. δολάρια σε συνδρομές (πάνω από 5 εκατ. περισσότερα σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά), ενώ ο επικεφαλής της είναι πρόεδρος του ΔΣ της PhRMA.

Η έρευνα του ICIJ ανέδειξε ότι η Merck/MSD τρέχει μια δαπανηρή παγκόσμια εκστρατεία λόμπινγκ. Η εταιρεία έχει επενδύσει οικονομικά -και με σημαντικά ποσά- σε σχέσεις με γιατρούς και ενώσεις ασθενών, καθώς και σε χορηγίες για έρευνα. Στην Ελλάδα η ΜSD είναι η πρώτη σε χορηγίες προς ενώσεις ασθενών που ασχολούνται με τον καρκίνο. Έρευνες που εντόπισε το ICIJ δείχνουν ότι τέτοιες επενδύσεις αυξάνουν τη συνταγογράφηση, κάποιες φορές χωρίς να βελτιώνουν τα ποσοστά επιβίωσης. Μόνο στις ΗΠΑ -όπως προκύπτει από τα αρχεία- την περίοδο 2018 – 2024 η Merck κατέβαλε σχεδόν 52 εκατ. δολάρια σε αμοιβές συμβουλευτικών υπηρεσιών και άλλες πληρωμές σχετικές με το Keytruda προς επαγγελματίες υγείας, με πέντε γιατρούς να λαμβάνουν πάνω από 1 εκατ. δολάρια έκαστος.

Στην Ελλάδα, το λόμπινγκ για λογαριασμό των μεγάλων αμερικανικών φαρμακευτικών διεξάγεται, όπως φαίνεται, ακόμα και στο ανώτατο επίπεδο της αμερικανικής πρεσβείας. Ρωτήσαμε την MSD Ελλάδος αν είχε συμμετάσχει εκπρόσωπός της στη συνάντηση της 2ας Απριλίου στην κατοικία της κ. Γκιλφόιλ, και δεν το διέψευσε. 

Με την ιδιότητά της ως μέλος των ΔΣ του ΣΦΕΕ και του PIF, αλλά και ως μέλος της φαρμακευτικής επιτροπής του AmCham, «η MSD συχνά συμμετέχει σε συναντήσεις που διοργανώνουν οι ενώσεις με διάφορους φορείς για τα θεσμικά ζητήματα της φαρμακευτικής πολιτικής στην Ελλάδα, όπως η συνάντηση που διοργάνωσε το Αμερικανικό Εμπορικό Επιμελητήριο, στην οποία συμμετείχαν η πρέσβειρα των ΗΠΑ, Έλληνες υπουργοί και έξι φαρμακευτικές εταιρείες, και της οποίας το περιεχόμενο και τα αποτελέσματα έχουν καλυφθεί εκτενώς από τον εθνικό Τύπο», απάντησε στο Reporters United o διευθυντής εξωτερικών υποθέσεων της MSD κ. Αντώνης Καρόκης. (Οι απαντήσεις του κ. Καρόκη, στα αγγλικά, εδώ.) 

Ο υπουργός Υγείας κ. Γεωργιάδης μας είπε να ζητήσουμε τον κατάλογο των παρευρισκομένων από την κυρία Γκιλφόιλ, η οποία οργάνωσε και τη συνάντηση. «Εγώ προσκλήθηκα και πήγα». Η κ. Γκιλφόιλ δεν τον έδωσε.  

Αποτελεσματικό αλλά πανάκριβο

«Κανένα άλλο φάρμακο δεν έχει επιτύχει τόσα πολλά», λέει Έλληνας ογκολόγος δημόσιου νοσοκομείου για το pembrolizumab. «Είναι πραγματικά η βασίλισσα της ανοσοθεραπείας. Στο στομάχι δουλεύει, στον οισοφάγο δουλεύει, στο μελάνωμα δουλεύει, στον πνεύμονα δουλεύει, στον εγκέφαλο δουλεύει, στα νεφρά δουλεύει, στο ουροθήλιο δουλεύει, στον μαστό και τον τράχηλο της μήτρας δουλεύει. Και προεγχειρητικά και μετεγχειρητικά. Μόνο στο πάγκρεας δεν δουλεύει. Επιπλέον, είναι ένα φάρμακο που δουλεύει μόνο του στην ανοσοθεραπεία, δεν χρειάζονται δύο ανοσοθεραπείες για να υπάρχει αποτέλεσμα». 

Το Keytruda, γνωστό με τη γενική ονομασία pembrolizumab, είναι ένας τύπος ανοσοθεραπείας που επιστρατεύει το ανοσοποιητικό σύστημα εναντίον των καρκινικών κυττάρων. Σε αντίθεση με τη χημειοθεραπεία, η οποία στοχεύει τα ταχέως πολλαπλασιαζόμενα καρκινικά κύτταρα, το Keytruda μπλοκάρει μια διαδικασία που επιτρέπει σε ορισμένους τύπους καρκίνου να παρακάμπτουν το ανοσοποιητικό.

Το 2022 και το 2023 θεσπίστηκαν κλειστοί προϋπολογισμοί ανοσοθεραπείας με Keytruda για τα δημόσια νοσοκομεία και το ΓΝ Παπαγεωργίου (αθροιστικά περί τα 76 και 109 εκατ. ευρώ αντίστοιχα – αύξηση 33 εκατ. ευρώ σε μία μόνο χρονιά), καθώς και τον ΕΟΠΥΥ. Οι επόμενοι κλειστοί προϋπολογισμοί του 2024 και 2025 για νοσοκομεία και ΕΟΠΥΥ, ωστόσο, ομαδοποιούν πλέον το Keytruda με άλλα προϊόντα, αποκρύπτοντας τα επιμέρους επίπεδα δαπανών. Στη Διαύγεια εντοπίσαμε ακόμα και ξεχωριστές αποφάσεις αποζημίωσης του Keytruda από το υπουργείο Εθνικής Άμυνας (για παράδειγμα, εδώ) για στρατιωτικά νοσοκομεία. 

Σύμφωνα με τις αναρτημένες στο ΓΕΜΗ Οικονομικές Καταστάσεις της εταιρείας για το 2024, οι ακαθάριστες πωλήσεις της MSD στην Ελλάδα έφτασαν περί τα 500,3 εκατ. ευρώ το 2024. Ο καθαρός κύκλος εργασιών μετά από rebates και clawbacks ανήλθε σε 252,5 εκατ. ευρώ (άρα οι επιστροφές ανέρχονται γύρω στο 50%). Δεν διευκρινίζεται τι μέρος των πωλήσεων αντιστοιχεί στο Keytruda, ωστόσο σημειώνεται η αύξηση της φαρμακευτικής δραστηριότητας σε σχέση με το 2023 «κυρίως λόγω της συνεχιζόμενης ισχυρής απόδοσης του ογκολογικού χαρτοφυλακίου της Εταιρείας (με επικεφαλής το blockbuster “Keytruda”)». 

Μυστικότητα στην Ελλάδα για τη δημόσια δαπάνη

Ρωτήσαμε τον ίδιο τον κ. Γεωργιάδη ποιος ήταν ο κλειστός προϋπολογισμός του υπουργείου Υγείας μόνο για το Keytruda το 2025. «Αυτά τα νούμερα δεν μπορώ να σας τα ανακοινώσω, είναι μη ανακοινώσιμα», είπε. «Οι κλειστοί προϋπολογισμοί έχουν διαδικασία απορρήτου». 

Το 2023, η τιμή καταλόγου του Keytruda στην Ελλάδα ήταν 2.332,24 ευρώ (άνευ ΦΠΑ), (2.472,176 με ΦΠΑ) όπως διαβάζουμε σε έγγραφο του Ιπποκράτειου Νοσοκομείου στη Διαύγεια. Στο ίδιο έγγραφο η ετήσια θεραπεία (36 FL KEYTRUDA 25mg/ml-4mlΟ) υπολογίζεται στα 88.998,30 ευρώ (με 6% ΦΠΑ). Δεν πρόκειται για την τελική τιμή που κατέβαλε το ελληνικό Δημόσιο, αφού δεν είναι συνυπολογισμένα clawbacks και rebates.

Τιμή χρυσού 

Οι φαρμακευτικές συχνά δικαιολογούν τις υψηλές τιμές φαρμάκων με το επιχείρημα ότι η ανάπτυξή τους προϋποθέτει τεράστιες επενδύσεις σε έρευνα και ανάπτυξη (R&D), ενώ πρέπει να απορροφούν και το κόστος της αποτυχίας. Σε ακρόαση στο Κογκρέσο τον Φεβρουάριο του 2024 ο διευθύνων σύμβουλος της Merck Ρόμπερτ Ντέιβις δήλωσε ότι η Merck επένδυσε από το 2011 έως το 2023 46 δισ. δολάρια για την έρευνα, την ανάπτυξη και τις υποδομές με σκοπό την παραγωγή του Keytruda – και ότι στοχεύει να επενδύσει άλλα 18 δισ. δολάρια σε κλινικές δοκιμές για το φάρμακο έως το 2030.

Ωστόσο, νέα ανάλυση της Public Eye, ελβετικής μη κερδοσκοπικής οργάνωσης για τη λογοδοσία των εταιρειών, εκτιμά ότι οι δαπάνες R&D της Merck για το Keytruda, συνυπολογιζόμενων των αποτυχημένων κλινικών δοκιμών, είναι 4,8 δισ. δολάρια –  3% των παγκόσμιων εσόδων της εταιρείας από το φάρμακο, αρχής γενομένης το 2014 που κυκλοφόρησε. Ο Πάτρικ Ντούρισκ, ειδικός της Public Eye στον φαρμακευτικό τομέα, δήλωσε ότι κατέληξε στα νούμερα αυτά μετά από ανάλυση των κλινικών δοκιμών του Keytruda και του μέσου κόστους τους – καθώς αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος των δαπανών R&D. Η Public Eye επισημαίνει επιπλέον ότι η MSD δεν διαδραμάτισε ρόλο στην ανακάλυψη ή τη σύλληψη του φαρμάκου, το οποίο προήλθε σε μεγάλο βαθμό από έρευνα χρηματοδοτούμενη με δημόσιους πόρους – και ότι η εταιρεία το απέκτησε μέσω εταιρικής εξαγοράς το 2009.

Τα στοιχεία που επικαλέστηκε ο Ντέιβις (διευθύνων σύμβουλος της MSD) είναι «απολύτως μη επαληθεύσιμα», δήλωσε ο Ντούρισκ στο ICIJ. «Το μερίδιο του κόστους έρευνας και ανάπτυξης σε σχέση με την τιμή ενός φιαλιδίου είναι πολύ μικρό και έχει εδώ και καιρό αποσβεστεί», πρόσθεσε. «Η τιμή επομένως είναι υπερβολικά υψηλή, όχι για να καλύψει το κόστος R&D ή να αντισταθμίσει κινδύνους, αλλά για να αποφέρει το μέγιστο δυνατό κέρδος».

Η Διεθνής Ομοσπονδία Φαρμακευτικών Βιομηχανιών (IFPMA), στην οποία συμμετέχει και η Merck, διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο αντιτιθέμενη σε σχέδιο ψηφίσματος του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας το 2019, όπως επισήμανε κατά την έρευνα η δημοσιογράφος του ελβετικού RSI Σαμπρίνα Πίσου (Sabrina Pisu). Το σχέδιο απαιτούσε από τις φαρμακευτικές, ως προϋπόθεση για την έγκριση των φαρμάκων, να δημοσιοποιούν τα κόστη R&D, τα έξοδα κλινικών δοκιμών, τις δαπάνες μάρκετινγκ και τις καθαρές τιμές που καταβάλλουν οι κυβερνήσεις. 

Η άρνηση των εταιρειών να το αποδεχτούν αναδεικνύει την ανησυχία τους ως προς την πειστικότητα του αφήγηματός τους. Το τελικό ψήφισμα, που χαιρετίστηκε ως επιτυχία, πέρασε αφού οι χώρες «πρώτα αποδυνάμωσαν ένα σχέδιο ψηφίσματος που θα απαιτούσε επίσης από τις φαρμακευτικές εταιρείες να αποκαλύπτουν το κόστος παραγωγής των φαρμάκων», επισήμανε το Reuters. Αν πράγματι οι δαπάνες αυτές βρίσκονταν στο επίπεδο που δηλώνεται, τότε προς τι η ανησυχία στην προοπτική πλήρους διαφάνειας;  

Για τον υπολογισμό μιας «δίκαιης τιμής», τόσο για τις εταιρείες όσο και για την κοινωνία, η Διεθνής Ένωση Αλληλοβοηθητικών Οργανισμών (International Association of Mutual Benefit Societies / AIM) έχει αναπτύξει ένα μοντέλο τιμολόγησης που λαμβάνει υπόψη τα εκτιμώμενα κόστη ανάπτυξης, παραγωγής και άλλα συναφή έξοδα, μια απόδοση 8%, καθώς και μια ανταμοιβή για τη θεραπευτική αξία του φαρμάκου. Βασισμένο στο εκτιμώμενο κόστος R&D (4,8 δισ. δολάρια) για το Keytruda από τηνο Public Eye, η AIM καταλήγει ότι η δίκαιη τιμή θα ήταν 40 ευρώ ανά φιαλίδιο 100 mg. 

Το κόστος ετήσιας θεραπείας ασθενούς στην Ελλάδα το 2023 ήταν 88.998,30 ευρώ (με ΦΠΑ 6%) (για 36 φιαλίδια Keytruda). Η τιμή που τελικά πλήρωσε το Δημόσιο γι’ αυτήν, ακόμα και αν υποθέσουμε ότι clawbacks και rebates είναι στο υψηλότατο 70% (με πιο ρεαλιστικό το 50% που συνάγεται από τη διαφορά συνολικών πωλήσεων – καθαρών κερδών της MSD στην Ελλάδα), το κόστος κατεβαίνει στα 26.699,49 ευρώ. Με τιμές καταλόγου 2026 (δεν διευκρινίζεται αν οι τιμές δίνονται με ή άνευ ΦΠΑ 6%), η ετήσια θεραπεία θα κόστιζε 97.306,2 ευρώ – και με υποθετικές υποχρεωτικές εκπτώσεις 70%, 29.191,63 ευρώ. Η διαφορά από τα 1.440 ευρώ που θα έπρεπε να στοιχίζει, σύμφωνα με τον υπολογισμό της ΑΙΜ, παραμένει τεράστια. 

Διαιωνίζοντας την πατέντα 

Το 2023, οι γερουσιαστές των ΗΠΑ Ελίζαμπεθ Γουόρεν και Μπέρνι Σάντερς, μαζί με τις βουλεύτριες Κέιτι Πόρτερ και Πραμίλα Τζαγιαπάλ, εξέφραζαν ιδιαίτερη ανησυχία για την προσπάθεια της εταιρείας «να κατοχυρώσει πατέντα για τον νέο τύπο του Keytruda που μπορεί να χορηγηθεί υποδόρια», προσπάθεια που, εάν ευοδωθεί, «θα μπορούσε να προστατεύσει το φάρμακο από τον ανταγωνισμό για πολλά χρόνια, σύμφωνα με τον Ταχίρ Αμίν», συνιδρυτή του I-MAK. 

Παρόλο που το Keytruda είναι διαθέσιμο στους Έλληνες ασθενείς από το 2015 που εγκρίθηκε από τον EMA (Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων), η υποδόρια μορφή του δεν διατίθεται ακόμα στη χώρα μας. «Η MSD έχει ξεκινήσει τη ρυθμιστική διαδικασία για την έγκριση τιμής και αποζημίωσης της υποδόριας μορφής και το προϊόν θα είναι εμπορικά διαθέσιμο όταν ολοκληρωθεί η διαδικασία», σύμφωνα με τον κ. Καρόκη. Η κατοχύρωση πατέντας θα επηρεάσει και εδώ τον κρατικό προϋπολογισμό.

Οι πατέντες είναι ένας ακόμα τρόπος με τον οποίο η εταιρεία προσπαθεί να κρατήσει την τιμή του Keytruda υψηλή. Η έρευνα Cancer Calculus και η I-MAK εντόπισαν τουλάχιστον 1.212 αιτήματα παντεντών για το Keytruda σε 53 χώρες. Το 84% (1.019) από αυτά κατατέθηκαν μετά την έγκριση του Keytruda από τον Αμερικανικό Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA) στις 4 Σεπτεμβρίου 2014. Με αυτόν τον τρόπο έχει εμποδιστεί η είσοδος φθηνότερων ανταγωνιστών στην αγορά. 

Το ICIJ διαπίστωσε ότι η κατοχύρωση δευτερευουσών πατεντών (πέρα από το βασικό συστατικό) μπορεί να βοηθήσει τη Merck να περιορίσει τον ανταγωνισμό και να διατηρήσει υψηλές τιμές για 14 χρόνια μετά τη λήξη των βασικών πατεντών του φαρμάκου το 2028. 

Αδιαφάνεια στην Ελλάδα

Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες όπου η έρευνα Cancer Calculus διαπίστωσε μεγάλη έλλειψη διαφάνειας στην τιμολόγηση του φαρμάκου, κάτι που λειτουργεί υπέρ της διαπραγματευτικής ισχύος της εταιρείας.

Παρότι το Keytruda έχει εγκριθεί για 32 ενδείξεις στην Ελλάδα (όπως μας πληροφόρησε ογκολόγος) και είναι ευρέως προσβάσιμο μέσω του Συστήματος Ηλεκτρονικής Προέγκρισης (ΣΗΠ) (το οποίο μπορεί να το εγκρίνει και εκτός εγκεκριμένων ενδείξεων), το βασικό ερώτημα του Reporters United για ποιες ενδείξεις έχει αυτό εγκριθεί και αποζημιώνεται δεν απαντήθηκε ποτέ ευθέως από τον ΕΟΠΥΥ (εδώ η συνέντευξη της προϊσταμένης Διεύθυνσης Φαρμάκου κ. Χαράς Κανή) και την Επιτροπή Αξιολόγησης και Αποζημίωσης Φαρμάκων Ανθρώπινης Χρήσης (στο εξής Επιτροπή Αξιολόγησης). 

Όταν επικοινωνήσαμε τηλεφωνικά με την Επιτροπή Αξιολόγησης, με έκπληξη διαπιστώσαμε ότι δεν είναι ανεξάρτητο όργανο, αλλά υπάγεται στο γραφείο του υπουργού Υγείας, ενώ μας δηλώθηκε ότι δεν κοινοποιεί τέτοιες πληροφορίες ποτέ και σε κανέναν.

«Μπορείτε να ρωτήσετε τα μέλη της Επιτροπής Αξιολόγησης αν έχουν οποιαδήποτε ανησυχία, ως προς την υπαγωγή τους στο γραφείο του Υπουργού Υγείας. Δεν έχω παρέμβει ποτέ στο έργο τους», μας απάντησε μεταξύ άλλων ο υπουργός. 

Τις απαντήσεις που αρνήθηκαν να μας δώσουν οι δημόσιες αρχές της χώρας μας, πάντως, μας τις έδωσε η εταιρεία. «Προς το παρόν, 34 ενδείξεις του Keytruda έχουν εγκριθεί από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων (ΕΜΑ), από τις οποίες αποζημιώνονται επισήμως 26 στην Ελλάδα», είπε ο κ. Καρόκης της MSD.

Ευρεία η προσβασιμότητα στην Ελλάδα – αλλά εύθραυστη

Οι δαπάνες για ογκολογικά φάρμακα επηρεάζονται σήμερα διεθνώς και από τον αυξανόμενο αριθμό ασθενών που λαμβάνουν θεραπεία λόγω της μεγαλύτερης συχνότητας εμφάνισης καρκίνου και των νέων θεραπευτικών επιλογών, όπως σημειώνει έκθεση του ΟΟΣΑ. Ο καρκίνος ευθύνεται πια για έναν στους έξι θανάτους παγκοσμίως. Οι προβλέψεις δείχνουν ότι τα ποσοστά του αυξάνονται, ιδίως σε χώρες χαμηλού εισοδήματος, όπου το Keytruda παραμένει σε μεγάλο βαθμό απλησίαστο. Ο αριθμός των θανάτων προβλέπεται να αυξηθεί κατά 75%, φτάνοντας τα 18,6 εκατομμύρια έως το 2050, ενώ το κόστος ορισμένων νέων θεραπειών ήδη υπερβαίνει το 1 εκατ. δολάρια ανά ασθενή.

Στη χώρα μας, «το προϊόν Keytruda για οποιαδήποτε θεραπευτική ένδειξη προεγκρίνεται σε επίπεδο ασθενούς» και «εφόσον τα αιτήματα είναι σε συμφωνία με τις προϋποθέσεις που έχουν τεθεί, ο αριθμός απορρίψεων είναι περιορισμένος», λέει η προϊσταμένη της Διεύθυνσης Φαρμάκου του ΕΟΠΥΥ κ. Χαρά Κανή. 

Οι μαρτυρίες δύο γιατρών και μιας εκπροσώπου Ένωσης Ασθενών συγκλίνουν ότι το Σύστημα Ηλεκτρονικής Προέγκρισης παρέχει όντως ευρεία προσβασιμότητα στο φάρμακο. «Δεν υπάρχει από πουθενά γραμμή “κόψτε”», σημειώνει ογκολόγος δημόσιου νοσοκομείου. 

Το ερώτημα είναι για πόσο ακόμα. Ένα σύστημα που ήδη πιέζεται ενώ διαθέτει υψηλά clawbacks, είναι τουλάχιστον αμφίβολο πώς θα αντεπεξέλθει σε έναν περαιτέρω περιορισμό του δημοσιονομικού χώρου.

«Δεν υπάρχει καμία απολύτως ανησυχία ως προς την διαθεσιμότητα του Keytruda στην Ελλάδα» και ως προς την πρόσβασιμότητά του στους ασθενείς μάς είπε ο κ. Γεωργιάδης. «Ίσα-ίσα που το δίνουμε σε περισσότερες ενδείξεις, από ότι οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες». 

Ο υπουργός Υγείας μάς μπέρδεψε όταν τον ρωτήσαμε αν προτίθεται να μειώσει το clawback δεδομένων των ισχυρών πιέσεων που δέχεται. «Λαμβάνουμε κάθε δυνατό μέτρο για τον έλεγχο της φαρμακευτικής δαπάνης, άρα και για τη μείωση του clawback», μας είπε. «Άλλωστε οι φαρμακοβιομηχανίες δεν έχουν πάντα δίκιο, μην τους “κλαίτε”».  

Αν μειωθεί το clawback, εξ ορισμού θα επιβαρυνθεί ο κρατικός προϋπολογισμός. Στη σύσκεψη στο σπίτι της Αμερικανίδας πρέσβειρας, ο υφυπουργός Οικονομικών Θάνος Πετραλιάς δημοσιεύεται ότι είπε στις εταιρείες πως δεν υπάρχουν χρήματα για να ενισχυθεί ο τομέας του φαρμάκου. 

Όπως επισήμαινε το λόμπι των αμερικανικών φαρμακευτικών PhRMA σε έκθεσή του το 2026, ο δημόσιος προϋπολογισμός για τα φάρμακα στη χώρα μας μειώθηκε κατά 58% μεταξύ του 2009 και του 2015 (από 5,9 δισ. ευρώ σε 2,5 δισ. ευρώ) λόγω των μνημονιακών μέτρων και έκτοτε παραμένει στάσιμος – ενώ τα επιστρεφόμενα ποσά από τη φαρμακοβιομηχανία μέσω clawbacks και rebates έχουν αυξηθεί.

«Do the math» (κάντε τις μαθηματικές πράξεις), όπως λένε οι Αμερικανοί. 

Ολόκληρη η έρευνα Cancer Calculus του ICIJ εδώ.

Στην έρευνα για το Cancer Calculus υπό τον συντονισμό του ICIJ συμμετείχαν τα μέσα: ICIJ (με δημοσιογράφους σε ΗΠΑ, Γαλλία, Ιρλανδία, Σερβία, Νότια Αφρική, Ισπανία), (Αργεντινή) CLIP, elDiarioAR, Infobae, La Nación, Ruido, (Αυστραλία) ABC, (Αυστρία) Der STANDARD, profil, (Βέλγιο) De Tijd, Knack, Le Soir, (Βραζιλία) Poder360, (Καναδάς) Toronto Star, (Χιλή) La Bot, (Κολομβία) CLIP, El Espectador, (Κόστα Ρίκα) La Nación, (Φινλανδία) Yle, (Γερμανία) DER SPIEGEL, PTM, ΖDF, (Ελλάδα) Reporters United, (Γουατεμάλα) Plaza Pública, (Ουγγαρία) direkt36, (Ινδία) Indian Express, (Ιρλανδία) Irish Times, (Ισραήλ) Shomrim, (Ιταλία) L’Espresso, (Λίβανος) DARAJ, (Μαλαισία) Malaysiakini, (Μάλτα) Times of Malta, (Μεξικό) El País, El Sol de México, ICIJ, Quinto Elemento, (Μαυροβούνιο) MANS, (Ολλανδία) Het Financieele Dagblad, Trouw, (Νορβηγία) VG, (Περού) Salud con Lupa, (Ρουμανία) Context, (Νότια Κορέα) KCIJ-Newstapa, (Ισπανία) El País, La Sexta, (Ελβετία) Republik, RSI, (Τουρκία) DW Türkçe, (Ηνωμένο Βασίλειο) The Bureau of Investigative Journalism (TBIJ), (Ηνωμένο Βασίλειο-Αφρική) Finance Uncovered, (ΗΠΑ) Univision, USA Today. 

Το άρθρο Τα αδυσώπητα λογιστικά του καρκίνου και η κ. Γκιλφόιλ εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Στις 28 Φεβρουαρίου 2026 οι ΗΠΑ και το Ισραήλ εξαπέλυσαν επιθέσεις στο Ιράν, σηματοδοτώντας την έναρξη ενός πολέμου που μετρά ήδη χιλιάδες βομβαρδισμούς, χιλιάδες νεκρούς και κατά μεγάλη πιθανότητα μια παγκόσμια ενεργειακή κρίση. 

Δεκάδες αμερικανικές στρατιωτικές βάσεις λειτουργούν ως κόμβοι υποστήριξης των επιχειρήσεων των ΗΠΑ και του Ισραήλ.

Στην Ελλάδα υπάρχει η βάση ανεφοδιασμού των ΗΠΑ στον κόλπο της Σούδας, όμως το Reporters United αποκαλύπτει ένα ακόμη κρίσιμο σημείο που εξυπηρετεί αθόρυβα τις ανάγκες του αμερικανικού στρατού εδώ και τουλάχιστον δύο δεκαετίες: περίπου 400 χιλιόμετρα βορειοδυτικά, στον Κορινθιακό Κόλπο, τα διυλιστήρια της Motor Oil στους Αγίους Θεοδώρους τροφοδοτούν με καύσιμα τις στρατιωτικές βάσεις των ΗΠΑ σε όλον τον κόσμο.

Στηρίξτε την ανεξάρτητη δημοσιογραφία του Reporters United εδώ.

Πρόκειται για μια νόμιμη πρακτική που εν πολλοίς εξηγείται και από τη γεωπολιτική ένταξη της Ελλάδας στη σφαίρα επιρροής των ΗΠΑ και τη συμμετοχή της Αθήνας στο ΝΑΤΟ υπό την ηγεσία της Ουάσινγκτον.

Και πού είναι η είδηση ή το δημοσιογραφικό ενδιαφέρον σε ένα τέτοιο ρεπορτάζ; Στην έκταση και το βάθος της συνεργασίας του ομίλου Βαρδινογιάννη με την αμερικανική κυβέρνηση (και ειδικότερα τον αμερικανικό στρατό) – τόσο διαχρονικά (2005 – 2025) όσο και το τελευταίο έτος (2025). 

Συλλέγοντας, αναλύοντας και χαρτογραφώντας δεδομένα από ανοιχτές πηγές (κυρίως τις βάσεις δεδομένων της αμερικανικής κυβέρνησης), το Reporters United τεκμηριώνει τα εξής επτά ευρήματα – ευρήματα αδημοσίευτα ώς τώρα. Μάλιστα το έκτο από αυτά θέτει ένα ζήτημα που αφορά την ποιότητα της ενημέρωσης στη χώρα μας και το πρόβλημα της (μη) ανεξαρτησίας των ΜΜΕ:

• Από το 2005 ώς το 2025 στον όμιλο Motor Oil έχουν ανατεθεί συμβάσεις ύψους 6,7 δισ. δολαρίων από το υπουργείο Άμυνας (μετονομασμένο από τον πρόεδρο Τραμπ σε υπουργείο Πολέμου) των ΗΠΑ.
• Η Motor Oil κατατάσσεται έκτη στον κόσμο σε βάθος εικοσαετίας, αλλά τρίτη σε ό,τι αφορά την πιο πρόσφατη χρονιά αναθέσεων (2025).
• Η Motor Oil προμηθεύει με στρατιωτικά καύσιμα 43 στρατιωτικές βάσεις των ΗΠΑ σε όλον τον κόσμο, από τη Γερμανία (Ράμσταϊν) ώς τον Ινδικό ωκεανό (Ντιέγκο Γκαρσία) και από τη Μέση Ανατολή ώς την Ανταρκτική.
• Τα καύσιμα που προμηθεύει η Motor Oil στον αμερικανικό στρατό δεν αφορούν απλή τροφοδοσία εγκαταστάσεων ή οχήματα προσωπικού. Το 26% των αναθέσεων αφορά την προμήθεια καυσίμων (τύπου AN-8, JA-1, JP-5, JP-8) για μαχητικά αεροσκάφη, μεταγωγικά και αεροπλανοφόρα.
• Βάσεις τις οποίες προμηθεύει η Motor Oil παίζουν σημαντικό ρόλο στην επίθεση των ΗΠΑ κατά του Ιράν ή έχουν ήδη αποτελέσει στόχο του Ιράν στο πλαίσιο των αντιποίνων του. 
• Ο όμιλος Βαρδινογιάννη ελέγχει δύο από τους έξι* ιδιωτικούς τηλεοπτικούς σταθμούς της χώρας (Star και Alpha). Με άλλα λόγια, το κοινό ενημερώνεται για τον πόλεμο από κανάλια που ανήκουν σε όμιλο που παίρνει δισεκατομμύρια δολάρια από το υπουργείο Πολέμου της χώρας που κάνει τον πόλεμο. 
• Εκτός από τη Motor Oil, προμηθεύτρια του αμερικανικού στρατού μέχρι και σήμερα είναι και η Helleniq Energy (πρώην ΕΛΠΕ, συμφερόντων Λάτση και Δημοσίου), αλλά με πολύ μικρότερες αναθέσεις, συνολικού ύψους 12,6 εκατ. δολαρίων μέσα στην εικοσαετία.

Διαβάστε τη μεθοδολογία του ρεπορτάζ μας εδώ.

Motor Oil: Έκτη προμηθεύτρια του αμερικανικού στρατού παγκοσμίως

Συλλέξαμε στοιχεία από τη βάση δεδομένων USAspending.gov. Αντίστοιχα με το ελληνικό ΚΗΜΔΗΣ, το USAspending είναι η επίσημη ηλεκτρονική πλατφόρμα διαφάνειας των δημόσιων δαπανών των ΗΠΑ. Εκεί παρουσιάζονται όλες οι συμβάσεις, οι αναθέσεις, τα δάνεια, οι επιχορηγήσεις και οι χρηματοδοτήσεις των αμερικανικών δημόσιων φορέων. Ανάμεσά τους και οι συμβάσεις του αμερικανικού υπουργείου Άμυνας για προμήθειες στρατιωτικών καυσίμων με εταιρείες από όλο τον κόσμο.

Ανάμεσα σε τουλάχιστον 1.200 εταιρείες και ομίλους εταιρειών που συμμετέχουν σε συμβάσεις με το DLA Energy, την υπηρεσία που είναι υπεύθυνη για την προμήθεια, αποθήκευση και διανομή καυσίμων για τον αμερικανικό στρατό, βρίσκεται και ο όμιλος Motor Oil Hellas και οι θυγατρικές του (Motor Oil Hellas Corinth Refineries SA, Avinoil SA, Seka Bunkering Station SA, Sekavin SA) συμφερόντων της οικογένειας Βαρδινογιάννη. Το εντυπωσιακό δεν είναι απλώς ότι ανήκει σε αυτές τις εταιρείες, αλλά ότι συγκαταλέγεται ανάμεσα στις 10 μεγαλύτερες προμηθεύτριες στρατιωτικών καυσίμων του αμερικανικού στρατού παγκοσμίως.

Συγκεκριμένα ο όμιλος Motor Oil βρίσκεται στην έκτη θέση της παγκόσμιας κατάταξης, με συμβάσεις συνολικής αξίας περίπου 6,7 δισ. δολαρίων για αεροπορικά και ναυτικά καύσιμα, πετρέλαιο ντίζελ, βενζίνη και άλλων προϊόντων πετρελαίου από το 2005 έως το 2025.

Μάλιστα, αν λάβουμε υπόψη μόνο τις αναθέσεις που ξεκίνησαν το 2025, ο όμιλος Motor Oil είναι ο τρίτος μεγαλύτερος προμηθευτής στρατιωτικών καυσίμων στον αμερικανικό στρατό διεθνώς, με συνολική αξία αναθέσεων περίπου 600 εκατ. δολάρια. Οι μοναδικές εταιρείες που ξεπερνούν τη Motor Oil σε παγκόσμιο επίπεδο είναι οι δύο αμερικανικές Valero Energy και Phillips 66.

Motor Oil vs Helleniq Energy: δύο προμηθεύτριες, δύο διαφορετικοί στρατιωτικοί ρόλοι

Η Helleniq Energy (πρώην ΕΛΠΕ / Ελληνικά Πετρέλαια, εταιρεία υπό τον έλεγχο του ομίλου Λάτση και του ελληνικού Δημοσίου) είναι η δεύτερη ελληνική προμηθεύτρια του αμερικανικού στρατού με αναθέσεις από το 2010 μέχρι το 2025.

Αν και τα διαθέσιμα δεδομένα στο USASpending έχουν ελλείψεις, καθώς αφορούν αναθέσεις από προκηρύξεις στο πλαίσιο συγκεκριμένων αμερικανικών αμυντικών προγραμμάτων και πιθανόν όχι όλες τις συναλλαγές μεταξύ Ελλάδας και ΗΠΑ για την προμήθεια καυσίμων, γίνεται σαφές ότι η Motor Oil και η Helleniq Energy καλύπτουν διαφορετικές ανάγκες του αμερικανικού στρατού. 

Η αξία των αναθέσεων των ΕΛΠΕ στο σύνολό της είναι κατά πολλές φορές μικρότερη από την αξία των αναθέσεων της Motor Oil. Τα ΕΛΠΕ έχουν 324 αναθέσεις συνολικής αξίας μόλις 12,6 εκατ. δολαρίων, με τις περισσότερες να κυμαίνονται σε λίγες χιλιάδες. Η Motor Oil, από την άλλη, με περίπου 618 αναθέσεις φτάνει τα 6,7 δισ. δολάρια, με κάθε ανάθεση να φτάνει από λίγες χιλιάδες έως και λίγα εκατομμύρια.

Οι διαφορές στα ποσά των αναθέσεων φαίνεται αρχικά να σχετίζονται με τον τύπο καυσίμου που προμηθεύουν. Οι αναθέσεις των ΕΛΠΕ αφορούν κυρίως βενζίνη και πετρέλαιο ντίζελ, ενώ αυτές του ομίλου Motor Oil αφορούν κατά 55% καύσιμα πετρελαίου ντίζελ και βενζίνης, κατά 26% καύσιμα για μαχητικά αεροσκάφη, μεταγωγικά και αεροπλανοφόρα (AN-8, JA-1, JP-5, JP-8) και κατά 15% καύσιμα για πολεμικά πλοία (F-76, Marine Gas Oil, IFO 180, και IFO 380).

Σε παλιότερες αναθέσεις βρίσκουμε και την εταιρεία Aegean Marine Petroleum SA – συμφερόντων Δημήτρη Μελισσανίδη μέχρι το 2016 – με έξι αναθέσεις μέχρι το 2017 αξίας περίπου 3 εκατ. δολαρίων.

Ρωτήσαμε τις δύο εταιρείες για τις αναθέσεις τους από το υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ. Η Motor Oil δεν απάντησε στα ερωτήματά μας. Τα ΕΛΠΕ δεν επιβεβαίωσαν τα στοιχεία μας, καθώς η εταιρεία, σύμφωνα με την απάντησή της προς το Reporters United, «έχει ως πάγια πρακτική να μην αναφέρει λεπτομέρειες εμπορικών συμφωνιών για λόγους απορρήτου», παρότι τα στοιχεία προκύπτουν από μια ανοιχτή κρατική βάση δεδομένων. 

Η τόσο ισχυρή παρουσία όμως μιας ελληνικής εταιρείας στις συμβάσεις του αμερικανικού στρατού μάς γέννησε ένα ακόμη κρίσιμο ερώτημα: η προμήθεια καυσίμων από τη Motor Oil αφορά αποκλειστικά τη στρατιωτική βάση των ΗΠΑ στη Σούδα; 

1,7 δισ. γαλόνια στρατιωτικών καυσίμων από τους Αγίους Θεοδώρους

Το USAspending δεν προσφέρει πληροφορίες για ποσότητες ή προορισμούς καυσίμων. Γι’ αυτό ψάξαμε μία-μία τις κύριες συμβάσεις της Motor Oil στο Highergov.com, μια πλατφόρμα που συλλέγει δεδομένα από διάφορες κρατικές πηγές και συνδέει συμβάσεις με αντίστοιχες προκηρύξεις στο SAM.gov, τη «Διαύγεια» των ΗΠΑ.

Έτσι βρήκαμε 19 προκηρύξεις που φαίνεται να αφορούν 20 συμβάσεις της Motor Oil την τελευταία δεκαετία. Εκεί, ανάμεσα στα αμερικανικά κρατικά έγγραφα κάθε προκήρυξης, βρήκαμε τις τελικές προσφορές ανάθεσης (Minimum Cost Solution Bid Award Sheet – MCBAS), που καταγράφουν ποιοι προμηθευτές κέρδισαν στον μειοδοτικό διαγωνισμό για την παράδοση καυσίμων σε κάθε προορισμό.

Η υπόθεσή μας επιβεβαιώθηκε. Η Motor Oil φαίνεται να έχει παραδώσει σχεδόν 1,7 δισ. γαλόνια στρατιωτικών καυσίμων σε 43 βάσεις και σημεία υποστήριξης του αμερικανικού στρατού σε όλον τον κόσμο, από την Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή ώς την Ανατολική Αφρική, τον Ειρηνικό Ωκεανό και την Ανταρκτική. (Το ένα γαλόνι ισούται με 3,785 λίτρα.)

Μαζί με την ομάδα του Spoovio δημιουργήσαμε μια διαδραστική εφαρμογή που χαρτογραφεί όλες αυτές τις μεταφορές των στρατιωτικών καυσίμων της Motor Oil σε όλη την υδρόγειο. Πατώντας πάνω στα σημεία παράδοσης, όπως τα ορίσαμε πάνω στον χάρτη με βάση το όνομά τους, εμφανίζονται περισσότερες πληροφορίες για την κάθε μεταφορά και τον τύπο καυσίμου με τα αντίστοιχα έγγραφα και τις δημόσιες πηγές που τις τεκμηριώνουν.

Στα έγγραφα τελικών προσφορών των κρατικών συμβάσεων περιγράφεται με λεπτομέρεια η διανομή τους από σημείο σε σημείο. Μεταφέρονται στα σημεία παράδοσης των στρατιωτικών βάσεων είτε με τάνκερ από τα διυλιστήρια της Motor Oil είτε με έναν συνδυασμό τάνκερ, αγωγών και φορτηγών. Έχουν όμως πάντα την ίδια αφετηρία, τους Αγίους Θεοδώρους.

Ρωτήσαμε τη Motor Oil σχετικά με την ιδιοκτησία των τάνκερ που μεταφέρουν τα καύσιμα του αμερικανικού στρατού στο πλαίσιο των συμβάσεων με την ελληνική εταιρεία. Δεν πήραμε απάντηση.

Από το Ντιέγκο Γκαρσία μέχρι την Ανταρκτική: Οι 43 βάσεις των καυσίμων της Motor Oil

Οι μεταφορές καυσίμων προς τις 43 βάσεις του αμερικανικού στρατού πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο τριών μεγάλων προγραμμάτων ανεφοδιασμού: 

• του AEM (Atlantic/Europe/Mediterranean Program), που καλύπτει τις ενεργειακές ανάγκες των βάσεων στον Ατλαντικό Ωκεανό, την Ευρώπη, τη Μεσόγειο και τμήμα της Αφρικής, 
• του WESTPAC, που αφορά τις βάσεις στον δυτικό Ειρηνικό, και 
• του Deep Freeze (Βαθύ Ψύχος), που υποστηρίζει ειδικές επιχειρήσεις στην Ανταρκτική.

Ναι, ακόμα και στην Ανταρκτική, σε μια ήπειρο όπου δεν υπάρχει κυριαρχία κρατών. Εκεί βρίσκεται η βάση Μακμέρντο (McMurdo), σε ειδικό καθεστώς στο πλαίσιο του  ανταρκτικού ερευνητικού προγράμματος των ΗΠΑ. Μια από τις μεταφορές καυσίμων στο Μακμέρντο περιγράφεται το 2001 ως μια «οδύσσεια» από «ένα από τα πιο ζεστά μέρη του πλανήτη σε ένα από τα πιο κρύα», σε μια ανακοίνωση της υπηρεσίας μεταφορών του αμερικανικού υπουργείου Άμυνας. Το γιγάντιο τάνκερ Giannella, που κουβαλούσε 226.000 βαρέλια αεροπορικών καυσίμων, ξεκίνησε από τους Άγιους Θεοδώρους στα μέσα Δεκεμβρίου, πέρασε τη διώρυγα του Σουέζ, πήγε στην Αυστραλία, και τελικά έφτασε στα παγωμένα νερά της Ανταρκτικής. 

(Το ταξίδι του το 2001 από τους Αγίους Θεοδώρους αποκαλύπτει ότι οι συμβάσεις της Motor Oil από το υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ ξεκίνησαν νωρίτερα από την περίοδο για την οποία έχουμε διαθέσιμα δεδομένα.)

Ορισμένες από τις βάσεις και τα σημεία υποστήριξης τα οποία ο όμιλος Motor Oil έχει προμηθεύσει με καύσιμα την τελευταία δεκαετία, ή και το 2025, φαίνεται να έχουν εμπλοκή στον πόλεμο με το Ιράν είτε λόγω του ρόλου που παίζουν σε αυτόν υποστηρίζοντας τις αμερικανικές επιθέσεις είτε ως στόχοι των αντιποίνων της Τεχεράνης. 

Ενδεικτικά, αναφερόμαστε σε πέντε απ’ αυτές, με μεγάλη γεωγραφική διασπορά σε Βρετανία, Ελλάδα, Γερμανία, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (ΗΑΕ), αλλά και στον Ινδικό Ωκεανό. (Για την τεκμηρίωση δείτε το web app του Reporters United.)

Ραμστάιν, Γερμανία: Ως η μεγαλύτερη βάση των ΗΠΑ εκτός αμερικανικής επικράτειας, αποτελεί το κέντρο διοίκησης για την πολεμική αεροπορία των ΗΠΑ στην Ευρώπη (USAFE). Η αεροπορική βάση λειτουργεί ως κέντρο ελέγχου για επιχειρήσεις με ντρόουνς παγκοσμίως (και στη Μέση Ανατολή). 

Η γερμανική κυβέρνηση έχει επιτρέψει τη χρήση της αεροπορικής βάσης στο Ράμσταϊν από τις ΗΠΑ για τον συντονισμό επιθέσεων ντρόουν και πυραύλων κατά του Ιράν.

Την τελευταία δεκαετία η Motor Oil φαίνεται να έχει στείλει από τους Αγίους Θεοδώρους περίπου 110,5 εκατ. γαλόνια αεροπορικού καυσίμου JA-1 στη συγκεκριμένη βάση.

Σημείο υποστήριξης των ΗΠΑ, Τζεμπέλ Αλί, ΗΑΕ: Την 1η Μαρτίου του 2026 φαίνεται ότι συντρίμμια από αμυντικές αναχαιτίσεις των ΗΑΕ προκάλεσαν προβλήματα και φωτιές στο λιμάνι Τζεμπέλ Αλί (Jebel Ali), το βασικότερο λιμάνι υποστήριξης του αμερικανικού πολεμικού ναυτικού στην περιοχή.

Η ανάλυσή μας αποκαλύπτει ότι στις αμερικανικές αποθήκες καυσίμου στο Τζεμπέλ Αλί έχουν σταλεί περίπου 7,9 εκατ. γαλόνια ναυτικών και αεροπορικών καυσίμων της Motor Oil το 2025.

RAF Fairford, Ηνωμένο Βασίλειο: Ως η κύρια βάση των βομβαρδιστικών της πολεμικής αεροπορίας των ΗΠΑ στην Ευρώπη (USAFE), βρίσκεται βορειοδυτικά του Λονδίνου, στην στρατιωτική βάση της Βασιλικής Πολεμικής Αεροπορίας (RAF) στο Φέρφορντ. 

Σύμφωνα με ρεπορτάζ του BBC, δύο βαριά βομβαρδιστικά της αμερικανικής πολεμικής αεροπορίας (B-52 και B-1) έχουν εντοπιστεί στον μακρύ διάδρομο προσγείωσης από την έναρξη των αμερικανικών επιχειρήσεων στη Μέση Ανατολή στις 28 Φεβρουαρίου. Εκπρόσωπος του υπουργείου Άμυνας εξήγησε ότι οι ΗΠΑ χρησιμοποιούσαν βρετανικές βάσεις «για συγκεκριμένες αμυντικές επιχειρήσεις, προκειμένου να αποτραπεί η εκτόξευση πυραύλων από το Ιράν στην περιοχή, που θέτει σε κίνδυνο βρετανικές ζωές».

Την περίοδο από το 2021 έως το 2025 η Motor Oil εμφανίζεται να έχει στείλει από τους Αγίους Θεοδώρους περίπου 151,9 εκατ. γαλόνια αεροπορικού καυσίμου JA-1 προς βάσεις στο Ηνωμένο Βασίλειο. Περίπου 74 εκατ. γαλόνια έφτασαν στο RAF Λάκενχιθ (Lakenheath), σχεδόν 71,3 εκατ. γαλόνια στο RAF Μίλντενχολ (Mildenhall) και άλλα 6,6 εκατ. γαλόνια στο RAF Φέρφορντ (Fairford).

Ντιέγκο Γκαρσία, Ινδικός Ωκεανός: Πρόκειται για μία από τις μεγαλύτερες στρατιωτικές βάσεις των ΗΠΑ και της Βρετανίας, στο μεγαλύτερο νησί των νησιών Τσάγκος. 

Η ιστορία του νησιού είναι σκοτεινή. Τη δεκαετία του 1960 η κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου επέβαλε την εκδίωξη σχεδόν 2.000 ντόπιων, των Τσαγκοσσίων, προκειμένου να παραχωρήσει τη βάση στις ΗΠΑ. Οι κάτοικοι στοιβάχτηκαν σε πλοία και εκτοπίστηκαν στον Μαυρίκιο, όπου και αργότερα ζούσαν σε άθλιες συνθήκες χωρίς βασικές υποδομές. 

Σύμφωνα με τη Wall Street Journal, στις 20 Μαρτίου 2026 δύο πύραυλοι εκτοξεύθηκαν προς  το Ντιέγκο Γκαρσία. Το Ιράν αρνήθηκε την απόπειρα της συγκεκριμένης επίθεσης.

Η Motor Oil εμφανίζεται να έχει στείλει την τελευταία δεκαετία 49 εκατ. γαλόνια ναυτικών και αεροπορικών καυσίμων (F76, JP5, και RME) στις αποθήκες της στρατιωτικής βάσης, με 18,1 εκατ. γαλόνια μόνο το 2025.

Η ναυτική βάση στον Ινδικό Ωκεανό είναι μια από τις πιο σημαντικές βάσεις των ΗΠΑ παγκοσμίως. Από εκεί το 2024 και το 2025 οι ΗΠΑ και η Βρετανία πραγματοποίησαν αεροπορικές επιθέσεις εναντίον των Χούθι. Μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, η βάση «έγινε κόμβος για επιχειρήσεις κατά της τρομοκρατίας». Οι ΗΠΑ διεξήγαγαν από εκεί βομβαρδιστικές επιχειρήσεις κατά του Ιράκ και του Αφγανιστάν.

Ναυτική βάση Σούδας, Κρήτη: Σύμφωνα με επίσημη ανακοίνωση του αμερικανικού Πολεμικού Ναυτικού, το αεροπλανοφόρο των ΗΠΑ «Gerald R. Ford» κατέπλευσε στη βάση της Σούδας στις 23 Μαρτίου 2026 για «αξιολόγηση, επισκευές και ανεφοδιασμό». Ακόμη, σε ρεπορτάζ της Καθημερινής αναφέρεται ότι το αεροπλανοφόρο των ΗΠΑ «συμμετείχε στις επιχειρήσεις των ΗΠΑ στην Μέση Ανατολή κατά του Ιράν». 

Στη Σούδα, στο διάστημα της τελευταίας δεκαετίας, έχουν σταλεί περίπου 451 εκατ. γαλόνια ναυτικών και αεροπορικών καυσίμων (F76 και JP5) από τα διυλιστήρια των Αγίων Θεοδώρων, μια ποσότητα που αντιστοιχεί στο 26,4% των συνολικών μεταφορών της Motor Oil για λογαριασμό του αμερικανικού υπουργείου Άμυνας.

Ο όμιλος, ο πόλεμος και τα μίντια

Δεν αποτελεί έκπληξη ότι η Motor Oil προμηθεύει το αμερικανικό υπουργείο Άμυνας, καθώς οι ΗΠΑ διαθέτουν την (πολύ σημαντική για τα συμφέροντά τους στην ευρύτερη Μεσόγειο) βάση της Σούδας. Κάποιος θα έπρεπε να κάνει τη δουλειά, και δεν θα ήταν περίεργο αυτή να ανατίθεται σε μία από τις δύο εταιρείες διύλισης της Ελλάδας. 

Άλλωστε, η θέση της Motor Oil ως προμηθεύτριας του αμερικανικού στρατού έχει αναδειχθεί τα τελευταία χρόνια σε δύο πολύ ενδιαφέροντα ρεπορτάζ: 

• Τον Νοέμβριο του 2023 η Washington Post αποκάλυψε πως πετρέλαιο που καταλήγει στο Πεντάγωνο μέσω Αγίων Θεοδώρων ενδεχομένως να προερχόταν από τη Ρωσία. Το ρεπορτάζ αναφερόταν σε φορτία πετρελαίου που ξεκινούν από ρωσικά λιμάνια, κατευθύνονται πρώτα στην Τουρκία και μετά καταλήγουν στους Αγίους Θεοδώρους, προσπερνώντας έτσι τις δυτικές κυρώσεις κατά του ρωσικού πετρελαίου.

• Τον Αύγουστο του 2024 το 902.gr κατονόμασε σε αναλυτικό ρεπορτάζ του τη Motor Oil ως «σταθερή προμηθεύτρια καυσίμων για την Υπηρεσία Εφοδιασμού Άμυνας του αμερικανικού Πενταγώνου». 

Αυτό όμως που προξενεί έκπληξη είναι το μέγεθος των εσόδων της Motor Oil από το υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ και κατ’ επέκταση το εύρος της σχέσης τους, ακόμα και συγκριτικά με διεθνείς πετρελαϊκούς γίγαντες.

Υπάρχει όμως και ένας δεύτερος λόγος που καθιστά τη σχέση Motor Oil – κυβέρνησης ΗΠΑ σημαντική. Η σχέση του ομίλου Βαρδινογιάννη με τα ελληνικά μίντια και το βάρος του στην ενημέρωση των Ελλήνων και των Ελληνίδων. 

Ο όμιλος Βαρδινογιάννη ελέγχει δύο τηλεοπτικούς σταθμούς, το Star και τον Alpha – δηλαδή τους δύο από τους έξι* ιδιωτικούς τηλεοπτικούς σταθμούς εθνικής εμβέλειας της χώρας. 

Με άλλα λόγια, ο όμιλος Βαρδινογιάννη από τη μία αποτελεί μείζονα προμηθευτή του αμερικανικού στρατού και από την άλλη ελέγχει μεγάλο τμήμα της ιδιωτικής τηλεόρασης της χώρας.  

Και αν αυτή η συνθήκη σε κατάσταση ειρήνης θέτει θεωρητικά μόνο ζητήματα σύγκρουσης συμφέροντος, σε συνθήκες πολέμου οι επιπτώσεις που μπορεί να έχει στην ποιότητα της ενημέρωσης έχουν πολλή μεγαλύτερη σημασία.

Πώς εξασφαλίζεται η ανεξαρτησία και η ποιότητα της ενημέρωσης όταν καλύπτονται διεθνείς πολεμικές συγκρούσεις, όπως ο πόλεμος στο Ιράν, στον οποίο ο πελάτης της Motor Oil (οι ΗΠΑ) είναι ταυτόχρονα εμπόλεμος και μάλιστα επιτιθέμενος; Ιδίως από τη στιγμή που οι δύο τηλεοπτικοί σταθμοί δεν ενημερώνουν το κοινό σχετικά με τη θέση του ιδιοκτήτη τους ως προμηθευτή του αμερικανικού στρατού.

Και γι’ αυτά τα ζητήματα ρωτήσαμε τη Motor Oil, αλλά δεν πήραμε απάντηση. 

Το ευρύτερο πρόβλημα στην ποιότητα ενημέρωσης του ελληνικού κοινού μεγεθύνεται ακόμα περισσότερο αν κανείς λάβει υπόψη ότι ένας άλλος τηλεοπτικός σταθμός, ο Antenna, συνδέεται μετοχικά με ένα άλλο κράτος που έχει άμεση εμπλοκή στον πόλεμο: τη Σαουδική Αραβία. Στο μετοχικό κεφάλαιο του Antenna Ελλάδας συμμετέχει από το 2022, με 30%, το MBC Group. Πρόκειται για όμιλο μέσων ενημέρωσης της Μέσης Ανατολής που ελέγχεται από το κρατικό επενδυτικό ταμείο της Σαουδικής Αραβίας.

*Διόρθωση (6.4.2026): Η αρχική εκδοχή του ρεπορτάζ ανέφερε ότι οι ιδιωτικοί τηλεοπτικοί σταθμοί εθνικής εμβέλειας είναι πέντε αντί για έξι. 

Το άρθρο Η Motor Oil είναι η τρίτη μεγαλύτερη προμηθεύτρια καυσίμων του αμερικανικού στρατού στον κόσμο! εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Το ρεπορτάζ με τίτλο «Η Motor Oil είναι η τρίτη μεγαλύτερη προμηθεύτρια καυσίμων του αμερικανικού στρατού στον κόσμο!» είναι διαθέσιμο εδώ. 

Ποιος τροφοδοτεί με καύσιμα τον αμερικανικό στρατό; Όχι μόνο την τελευταία χρονιά (από τον Ιούνιο του 2025 που έγινε η πρώτη επίθεση στο Ιράν), αλλά και τις προηγούμενες δύο δεκαετίες; Υπάρχουν Έλληνες προμηθευτές; Τι χρήση έχουν αυτά τα καύσιμα και πού καταλήγουν; Για ν’ απαντήσουμε σ’ αυτά τα ερωτήματα θέσαμε ως αφετηρία μια πολύ σημαντική, αλλά σχεδόν άγνωστη στο ελληνικό κοινό, βάση δεδομένων: το USAspending.gov.

Στηρίξτε την ανεξάρτητη δημοσιογραφία του Reporters United εδώ.

1ο βήμα – USAspending.gov  

Το USAspending είναι η επίσημη ηλεκτρονική πλατφόρμα διαφάνειας των δημόσιων προμηθειών των ΗΠΑ, κάτι σαν το ελληνικό ΚΗΜΔΗΣ. Εκεί παρουσιάζονται όλες οι συμβάσεις, οι αναθέσεις, τα δάνεια, οι επιχορηγήσεις και οι χρηματοδοτήσεις των αμερικανικών δημόσιων φορέων. Μέσα σε αυτές βρίσκονται και συμβάσεις προμήθειας καυσίμων με πετρελαϊκές εταιρείες από όλο τον κόσμο.

Φιλτράροντας τη βάση ανά δημόσιο φορέα και κλάδο οικονομικής δραστηριότητας (NAICS), συλλέξαμε συμβάσεις του υπουργείου Άμυνας των ΗΠΑ (ή υπουργείου Πολέμου, όπως μετονομάστηκε από τον πρόεδρο Τραμπ). Συνολικά προέκυψαν περίπου 2,5 εκατομμύρια αποτελέσματα από το 2005 ώς το 2025 με πάνω από 2.000 εταιρείες από όλον τον πλανήτη. 

Μέσα σε αυτές τις εταιρείες βρήκαμε τους ελληνικούς ομίλους Motor Oil (συμφερόντων Βαρδινογιάννη) και Helleniq Energy (πρώην ΕΛΠΕ ή Ελληνικά Πετρέλαια, συμφερόντων Λάτση και ελληνικού Δημοσίου), με αναθέσεις μέχρι και το 2025. Αξίζει να σημειώσουμε ότι σε παλαιότερα δεδομένα βρίσκουμε και την εταιρεία Aegean Marine Petroleum SA, συμφερόντων Δημήτρη Μελισσανίδη μέχρι το 2016, με ελάχιστες αναθέσεις μέχρι και το 2017. 

Κατεβάσαμε τα δεδομένα και τα επεξεργαστήκαμε σε Python. Από τις 287 στήλες της αρχικής βάσης δεδομένων κρατήσαμε τις 37 που αξιολογήσαμε ως σημαντικές και χρήσιμες για την έρευνά μας, όπως την αξία της σύμβασης, την περιγραφή της και την ανάδοχο εταιρεία.

Στην ανάλυση ανά εταιρεία παγκοσμίως συμπεριλάβαμε όσο μπορούσαμε και τις σχετικές θυγατρικές ή περιφερειακές εταιρείες των ίδιων ομίλων που εντοπίσαμε στα δεδομένα. Για παράδειγμα, τα δεδομένα της ExxonMobil αφορούν και τις θυγατρικές Mobil Oil Guam και Mobil Oil Mariana Islands, ενώ της TotalEnergies αφορούν και τις θυγατρικές της σε Νιγηρία, Κένυα, Καμερούν και Πουέρτο Ρίκο. Το ίδιο ισχύει και για τα δεδομένα της BP, που καταλαμβάνει την πρώτη θέση της παγκόσμιας κατάταξης στις αμερικανικές αναθέσεις. Ομαδοποιήσαμε δηλαδή τις συμβάσεις των εταιρειών που σχετίζονται με τη μητρική BP PLC: BP Products North America Inc, BP Regional Australasia Holdings Pty Ltd, Air BP και Air BP Italia SpA.

Ομοίως, στις αναθέσεις της Motor Oil συμπεριλάβαμε τις θυγατρικές της Motor Oil Hellas Corinth Refineries SA, Avinoil SA, Seka Bunkering Station SA και Sekavin SA. 

Παρά τις περιορισμένες πληροφορίες, στις περιγραφές των συμβάσεών της εμφανίζονται οι διάφοροι τύποι καυσίμων για χερσαίες μεταφορές, πολεμική αεροπορία και πολεμικό ναυτικό.

Αναλύοντας τις συμβάσεις του DLA Energy, της υπηρεσίας που είναι υπεύθυνη για την προμήθεια, αποθήκευση και διανομή καυσίμων για τον αμερικανικό στρατό, ο όμιλος Motor Oil βρίσκεται στην έκτη θέση παγκοσμίως στην προμήθεια καυσίμων, με συμβάσεις περίπου 6,6 δισ. δολαρίων στο χρονικό διάστημα 2005 – 2025. 

Ακόμα υψηλότερη είναι η θέση της Motor Oil στην παγκόσμια κατάταξη αν λάβουμε υπόψη μας τις συμβάσεις μόνο για την πιο πρόσφατη χρονιά, το 2025: Η ελληνική εταιρεία είναι τρίτη στον κόσμο. 

Αυτό όμως γέννησε ένα νέο ερώτημα: Μπορεί μία μόνο βάση των ΗΠΑ στην Ελλάδα, αυτή στη Σούδα της Κρήτης, να έχει τόσο μεγάλες ανάγκες ώστε να δικαιολογεί την τόσο υψηλή θέση μιας ελληνικής πολυεθνικής στην παγκόσμια κατάταξη;

2ο βήμα – Highergov.com 

Το USAspending δεν δίνει πληροφορίες για ποσότητες ή προορισμούς καυσίμων. Ψάχνοντας όμως με βάση τον κωδικό της κύριας σύμβασης (parent award) ανακαλύψαμε το Highergov.com, μια μη κρατική πλατφόρμα που συλλέγει δεδομένα από διάφορες κρατικές πηγές (μεταξύ άλλων τις SAM.gov, Grants.gov, FPDS/USAspending).

Η πλατφόρμα καλύπτει ένα σημαντικό κενό διαφάνειας στις ΗΠΑ: συνδέει συμβάσεις με τις αντίστοιχες προκηρύξεις τους. Αυτό γίνεται μέσω κοινών στοιχείων, όπως ο φορέας, ο πιθανός ανάδοχος, οι ημερομηνίες, τα ποσά και οι περιγραφές.

Στο Highergov.com βρήκαμε τουλάχιστον 19 προκηρύξεις, που φαίνεται να αφορούν 20 συμβάσεις της Motor Oil, όπως έχουν δημοσιευτεί στο SAM.gov, δηλαδή τη «Διαύγεια» των ΗΠΑ.

3ο βήμα – SAM.gov 

Για να βεβαιωθούμε ότι οι προκηρύξεις αφορούν υλοποιημένες αναθέσεις, αναζητήσαμε σε κάθε μία το έγγραφο MCBAS (Minimum Cost Solution Bid Award Sheet), που καταγράφει τον τελικό μειοδότη.

Σύμφωνα με το DLA Energy, το MCBAS είναι μια λίστα που δείχνει ποιοι προμηθευτές κέρδισαν σε κάθε προκήρυξη και ποιο ήταν το χαμηλότερο συνολικό κόστος τους για την παράδοση προϊόντων σε κάθε τοποθεσία.

Σε αυτά τα έγγραφα βρήκαμε πληροφορίες για τις μεταφορές καυσίμου τις οποίες ανάδοχοι απ’ όλο τον κόσμο όπως η Motor Oil αναλαμβάνουν στο πλαίσιο προγραμμάτων ανεφοδιασμού του υπουργείου Άμυνας των ΗΠΑ.

4ο βήμα – Εξαγωγή στοιχείων και δημιουργία web app

Για να καταλάβουμε τι ακριβώς μεταφορές καυσίμων έχει κάνει η Motor Oil, μελετήσαμε τα έγγραφα MCBAS. 

Κάθε αρχείο είναι ένα PDF που περιλαμβάνει εγγραφές μεταφορών: ποιος είναι ο ανάδοχος, τι καύσιμο μεταφέρεται, σε τι ποσότητα, σε ποια τιμή (ανά αμερικανικό γαλόνι) και φυσικά από πού ξεκινά και πού καταλήγει.

Τελικά σε αυτά τα 19 αρχεία βρήκαμε 141 εγγραφές που αφορούν τη Motor Oil και τα διυλιστήριά της στους Αγίους Θεοδώρους για την περίοδο μεταξύ 2015 – 2025.

Οι προορισμοί αναγράφονται με κωδικές ονομασίες που τις περισσότερες φορές συμπίπτουν με ονόματα πόλεων ή γνωστών στρατιωτικών βάσεων των ΗΠΑ σε όλο τον κόσμο. Καταφέραμε να συνδέσουμε τις μεταφορές της Motor Oil με 39 επίσημες στρατιωτικές βάσεις παγκοσμίως, καθώς και με τέσσερα επιπλέον σημεία υποστήριξης του αμερικανικού στρατού. Για τις περισσότερες από αυτές βρήκαμε και γεωγραφικές συντεταγμένες. 

Aποστείλαμε ερωτήσεις στις δύο ελληνικές πολυεθνικές (Motor Oil Hellas και Helleniq Energy) που έχουν αναλάβει συμβόλαια του υπουργείου Άμυνας των ΗΠΑ μέχρι και το 2025.

Μαζί με την ομάδα του Spoovio δημιουργήσαμε μια διαδραστική εφαρμογή που χαρτογραφεί τις μεταφορές των στρατιωτικών καυσίμων της Motor Oil σε όλη την υδρόγειο. Πατώντας πάνω στα σημεία παράδοσης, όπως τα ορίσαμε πάνω στον χάρτη με βάση το όνομά τους, εμφανίζονται περισσότερες πληροφορίες για την κάθε μεταφορά με τα αντίστοιχα έγγραφα και τις δημόσιες πηγές που τις τεκμηριώνουν.

Για το στήσιμο της εφαρμογής σε front-end περιβάλλον, μας βοήθησε και ένα εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης μέσω της μεθόδου vibe coding, το οποίο διάβαζε τα δεδομένα από τη βάση δεδομένων που δημιουργήσαμε. Έχοντας ως πηγή τη συγκεκριμένη βάση δεδομένων, σχεδιάσαμε εναλλακτικές μορφές παρουσίασής τους (Map, Treemap, Sunburst, Table) για την καλύτερη κατανόηση από τους αναγνώστες και τις αναγνώστριες. Αφού ομαδοποιήσαμε τις στρατιωτικές βάσεις ανά χώρα, τις ιεραρχήσαμε με βάση την ποσότητα των στρατιωτικών καυσίμων. 

Για τρία σημεία παράδοσης (KIC, NORTHERN ITALIAN και U.S. NAVAL AIR STA) δεν μπορέσαμε να βρούμε τις αντίστοιχες στρατιωτικές βάσεις από τα διαθέσιμα δεδομένα, οπότε αφαιρέσαμε τα επτά εκατομμύρια γαλόνια καυσίμου από την ανάλυσή μας.

Το άρθρο Μεθοδολογία έρευνας: Η Motor Oil ως βασική προμηθεύτρια καυσίμων του στρατού των ΗΠΑ  εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

«Καλή χρονιά σε όλους. Η καρδιά του ομίλου είσαστε εσείς εδώ», είπε ο κ. Γιαννακόπουλος σε εταιρικά στελέχη του από την κορυφή του τραπεζιού λίγο πριν κόψει την πίτα, για να διαβεβαιώσει ότι «σαν όμιλος καλά πάμε» και ότι «στο τέλος όλα θα πάνε καλά». «Είμαστε ομάδα που δεν χάνει, σε κάθε επίπεδο». «Υγεία, αγάπη, τύχη».

Τεκμήριο 1: Ο κ. Μπίτζιος στην πίτα του ομίλου Γιαννακόπουλου

Χρειάστηκε η παρατηρητικότητα ενός φόλοουερ του DPG στο ίνσταγκραμ (ως DPG είναι γνωστός στα κοινωνικά δίκτυα ο κ. Γιαννακόπουλος, από τα αρχικά του ονοματεπώνυμού του και του ονόματος του πατέρα του Παύλου) και παράλληλα φίλου του Reporters United, για να διαπιστώσουμε ότι σ’ ένα από αυτά τα βίντεο εμφανίζεται φευγαλέα ο Φέλιξ Μπίτζιος, ανάμεσα στα πρόσωπα του στενού κύκλου του ομίλου Γιαννακόπουλου (η σκηνή εκτυλίσσεται στο γραφείο του κ. Γιαννακόπουλου). 

Στηρίξτε την ανεξάρτητη δημοσιογραφία του Reporters United εδώ.

Υπενθυμίζεται ότι προ ολίγων ημερών (26 Φεβρουαρίου) ο πρώην αναπληρωτής διαχειριστής και μέτοχος της Intellexa ΑΕ είχε καταδικαστεί από τη Δικαιοσύνη σε 126 χρόνια και οκτώ μήνες φυλάκισης για την παράνομη χρήση του Predator στην Ελλάδα. (Λόγω του πλημμεληματικού χαρακτήρα των εγκλημάτων εκτιτέα είναι τα οκτώ έτη. Κατά της απόφασης έχει ασκηθεί έφεση και ισχύει το τεκμήριο αθωότητας. Πλήρες ρεπορτάζ για τη δικαστική ετυμηγορία εδώ.)

Τεκμήριο 2: Ο κ. Μπίτζιος «παραμένει άτυπος σύμβουλος του προέδρου»

Η εμφάνιση του κ. Μπίτζιου στη γιορτή του ομίλου Γιαννακόπουλου ήρθε λίγες εβδομάδες αφότου ο δικηγόρος του Γιάννης Κυριακίδης είχε αποκαλύψει στη δίκη των υποκλοπών (28 Ιανουαρίου) ότι ο πελάτης του, παρά την αποχώρησή του από την ΚΑΕ το 2024 εν μέσω ποινικής δίωξης και κυρώσεων των ΗΠΑ για το Predator, «παραμένει άτυπος σύμβουλος του προέδρου της ομάδας αμιγώς για οικονομικά -και όχι για αγωνιστικά- θέματα» (πλήρες ρεπορτάζ από την 32η δικάσιμο εδώ).

Το τάιμινγκ της συμμετοχής του κ. Μπίτζιου στην ΚΑΕ (Καλαθοσφαιρική Ανώνυμη Εταιρεία) έχει τη σημασία του. Ο επιχειρηματίας έγινε μέλος του διοικητικού συμβουλίου της στις 31 Αυγούστου 2023, αφότου το ρεπορτάζ είχε αναδείξει (ενδεικτικά: εδώ, εδώ και εδώ) τη συμμετοχή του στην Intellexa ΑΕ (που εξήγαγε το Predator με άδειες της κυβέρνησης Μητσοτάκη) και αφότου η Δικαιοσύνη είχε ξεκινήσει την ποινική διερεύνηση των υποκλοπών, η οποία τελικά οδήγησε στην πρωτόδικη καταδίκη του.

Ο κ. Γιαννακόπουλος είπε στο Reporters United ότι πλέον ο κ. Μπίτζιος «δεν έχει καμία σχέση με την ομάδα» και ότι «είχε έρθει μόνο για επίσκεψη» στην κοπή της πίτας του ομίλου του.

Τη σημασία του έχει και το τάιμινγκ της αποχώρησης του κ. Μπίτζιου από την ΚΑΕ. Στις 16 Σεπτεμβρίου 2024 το υπουργείο Οικονομικών των ΗΠΑ ανακοίνωσε κυρώσεις σε βάρος του λόγω της συμμετοχής του στον εταιρικό γαλαξία της Intellexa. Στις 23 Σεπτεμβρίου η ΚΑΕ καταχώρησε στο Γενικό Εμπορικό Μητρώο (ΓΕΜΗ) ανακοίνωση με την οποία γνωστοποίησε ότι ο κ. Μπίτζιος είχε αποχωρήσει με παραίτηση από το διοικητικό της συμβούλιο 10 μέρες νωρίτερα, στις 13 Σεπτεμβρίου. Στις 20 Σεπτεμβρίου η ΚΑΕ ανέφερε δημόσια ότι ο επιχειρηματίας είχε αποσυρθεί από την ομάδα «ώσπου να αποδείξει ενώπιον του φυσικού του Δικαστή την αθωότητά του».

Σ’ αυτό το σημείο θα πρέπει βέβαια να επισημάνουμε ότι η δίωξη κατά του κ. Μπίτζιου ήταν γνωστή ήδη από τις 30 Ιουλίου 2024, όταν η εισαγγελία του Αρείου Πάγου ανακοίνωσε τα (ελλιπέστατα) ευρήματά της για το σκάνδαλο των υποκλοπών και τη δίωξη τεσσάρων μόνο ιδιωτών για το Predator, μεταξύ των οποίων ήταν κι ο κ. Μπίτζιος. Παρόλα αυτά η παραίτησή του από την ΚΑΕ ήρθε ενάμιση μήνα αργότερα και ανακοινώθηκε ελάχιστες ημέρες μετά την επιβολή των αμερικανικών κυρώσεων (ρεπορτάζ για τη συγκάλυψη των υποκλοπών από την εισαγγελία του Αρείου Πάγου εδώ και εδώ).

Τεκμήριο 3: Το τουίτ του πρέσβη του Κατάρ και ο κ. Μπίτζιος ως εκπρόσωπος της ΚΑΕ

Παρότι ο κ. Μπίτζιος παραιτήθηκε από την ΚΑΕ Παναθηναϊκός τον Σεπτέμβριο του 2024, λίγες μέρες αργότερα (22 Νοεμβρίου) ο πρέσβης του Κατάρ στην Ελλάδα Αλί Αλ Μανσούρι έκανε ανάρτηση στο X, στην οποία ανέφερε: «Ήταν μεγάλη μου χαρά να υποδεχθώ σήμερα στην πρεσβεία του Κράτους του Κατάρ τον Διευθύνοντα Σύμβουλο της ΚΑΕ Παναθηναϊκός, κ. Φέλιξ Μπίτζιο, καθώς και τον Διευθύνοντα Σύμβουλο Επιχειρήσεων (COO) κ. Σταύρο Ντίνο, με τους οποίους είχα την ευκαιρία να συζητήσω για την πρόοδο του πρωταθλητή Ευρωλίγκας Παναθηναϊκού».

Ο κ. Αλ Μανσούρι συνόδευσε το μήνυμά του με φωτογραφία, στην οποία εμφανίζεται να κρατά μια φανέλα του Παναθηναϊκού και μια υπογεγραμμένη μπάλα μπάσκετ. Στο πλάι του στέκονται οι κ. κ. Μπίτζιος και Ντίνος.

Τα τρία τεκμήρια που παρουσιάζουμε συνδέουν τον κ. Μπίτζιο με την ΚΑΕ Παναθηναϊκός ή τον όμιλο Γιαννακόπουλου σε χρόνο είτε μετά τη δίωξή του από την ελληνική Δικαιοσύνη και την επιβολή κυρώσεων σε βάρος του από την αμερικανική κυβέρνηση είτε (το πρώτο τεκμήριο) ακόμα και μετά την πρωτόδικη ενοχή του για την υπόθεση του Predator. Να επισημάνουμε βέβαια ότι τα παραπάνω σε καμία περίπτωση δεν συνιστούν σύνδεση της ΚΑΕ ή του ομίλου με την υπόθεση των υποκλοπών, η οποία άλλωστε εκτυλίχθηκε και αποκαλύφθηκε σε χρόνο προγενέστερο της σχέσης του κ. Μπίτζιου με τον κ. Γιαννακόπουλο. 

Το ερώτημα που εγείρεται από το ρεπορτάζ είναι εντελώς διαφορετικό: Είναι σωστό ένας σύλλογος και ένας επιχειρηματικός όμιλος του μεγέθους και της ιστορίας του μπασκετικού Παναθηναϊκού και του ομίλου Γιαννακόπουλου να σχετίζεται με έναν επιχειρηματία που έχει καταδικαστεί σε 126 χρόνια για μια υπόθεση εθνικής ασφάλειας;

Δημήτρης Γιαννακόπουλος στο Reporters United: «Ο κ. Μπίτζιος δεν έχει σχέση με την ΚΑΕ»

Στο πλαίσιο της δημοσιογραφικής δεοντολογίας απευθυνθήκαμε στον κ. Γιαννακόπουλο σχετικά με το ρεπορτάζ μας.

Ο ιδιοκτήτης της ΚΑΕ Παναθηναϊκός είπε τηλεφωνικά στο Reporters United ότι πλέον ο κ. Μπίτζιος «δεν συνδέεται πουθενά» και «δεν έχει καμία σχέση με την ομάδα», ότι «η δήλωση του δικηγόρου του κ. Μπίτζιου [σ.σ.: για την ιδιότητά του ως άτυπου συμβούλου της ΚΑΕ] είναι αναληθής» και ότι «ο κ. Μπίτζιος είχε έρθει μόνο για επίσκεψη» κατά την κοπή της πίτας του ομίλου.

Ο ίδιος αρνήθηκε κατηγορηματικά ότι είτε ο κ. Μπίτζιος είτε επιχείρηση συμφερόντων του έχει επενδύσει στην ΚΑΕ ή σε άλλη εταιρεία του ομίλου Γιαννακόπουλου.

«Η οικογένειά μου έχει επενδύσει 500 εκατ. ευρώ στον Παναθηναϊκό. Αν κάποια στιγμή θελήσω να αποχωρήσω από την ΚΑΕ, όπως πριν κάποια χρόνια, να ξέρετε ότι θα πουλήσω. Δεν πρόκειται να βάλω άλλον επενδυτή μέσα».

Φέλιξ Μπίτζιος στο Reporters United: «Συνεχιζόμενη προσωπική εμμονή»

Ζητήσαμε από τον κ. Μπίτζιο να σχολιάσει τη δήλωση του δικηγόρου του για την ιδιότητα του ίδιου ως άτυπου συμβούλου της ΚΑΕ Παναθηναϊκός, την ανάρτηση του κ. Αλ Μανσούρι και την πρωτόδικη απόφαση της Δικαιοσύνης για το Predator.

«Δεν μπορώ να αντιληφθώ πώς οι προηγούμενες επαγγελματικές μου δηλώσεις, οι οποίες παρουσιάστηκαν εσφαλμένα, σχετίζονται με την υπόθεση στην οποία αναφέρεστε ή γιατί αποτελούν ζήτημα δημοσίου ενδιαφέροντος· αντιθέτως, φαίνεται ότι πρόκειται για μια συνεχιζόμενη προσωπική εμμονή σε θέματα που με αφορούν και είναι πλήρως άσχετα με την ουσία της υπόθεσης», απάντησε (με γραπτό του μήνυμα στα αγγλικά) στο Reporters United ο κ. Μπίτζιος.

Μπορεί ο κ. Αλ Μανσούρι να χαρακτήρισε τον κ. Μπίτζιο ως «Διευθύνοντα Σύμβουλο της ΚΑΕ Παναθηναϊκός» (θέση που εξ εγγράφων πράγματι δεν προκύπτει ότι είχε), ωστόσο η παρουσία του επιχειρηματία πλάι σε σημαίνον στέλεχος της ΚΑΕ κατά τη διάρκεια συνάντησης με έναν εξέχοντα κρατικό αξιωματούχο δείχνει ότι ο κ. Μπίτζιος εκπροσώπησε τουλάχιστον μία φορά τον μπασκετικό Παναθηναϊκό μετά την παραίτησή του από το διοικητικό συμβούλιο της ομάδας και εν μέσω της ποινικής του δίωξης για το Predator.

Ο Μπίτζιος στο ΟΑΚΑ με τον Γιαννακόπουλο, o Δημητριάδης στο ΣΕΦ με τους Αγγελόπουλους

Ρόλο στα τεκταινόμενα του ελληνικού μπάσκετ έχει διαδραματίσει κι ένα άλλο πρόσωπο που έχει συνδεθεί με την υπόθεση των υποκλοπών. Πρόκειται για τον πρώην Γενικό Γραμματέα του πρωθυπουργού Γρηγόρη Δημητριάδη, ο οποίος έτσι κι αλλιώς παρακολουθεί τακτικά τους εντός έδρας αγώνες του Ολυμπιακού στην Ευρωλίγκα από τις θέσεις των επισήμων.

Ο κ. Δημητριάδης έχει συνδεθεί με το ζήτημα της παραχώρησης από την κυβέρνηση του ΟΑΚΑ και του ΣΕΦ στις ΚΑΕ του Παναθηναϊκού και του Ολυμπιακού αντίστοιχα.

Στις 15 Απριλίου 2022 ο κ. Γιαννακόπουλος ευχαρίστησε τους κ. κ. Μητσοτάκη – Δημητριάδη για την «πολιτική βούλησή» τους στην παραχώρηση του ΟΑΚΑ στον Παναθηναϊκό για 49 χρόνια.

Λίγους μήνες αργότερα (2 Δεκεμβρίου) η ΚΑΕ ανέφερε ότι η παραχώρηση του γηπέδου «προτάθηκε» παραμονές Χριστουγέννων του 2020 «από το Μέγαρο Μαξίμου» και «διά στόματος του […] Γρηγόρη Δημητριάδη», ο οποίος ήταν «βασικός συντονιστής και συνομιλητής μας για το θέμα». 

Το καλοκαίρι του 2025 ο κ. Γιαννακόπουλος δήλωσε ότι ο ανιψιός του πρωθυπουργού είχε προτείνει την παραχώρηση του ΣΕΦ στον Ολυμπιακό με όρους ανάλογους της παραχώρησης του ΟΑΚΑ στον Παναθηναϊκό. 

Σιγή από τους αδερφούς Αγγελόπουλους για Δημητριάδη – ΣΕΦ

Για το ζήτημα ο κ. Γιαννακόπουλος δήλωσε στο Reporters United: «Ως θεσμικό όργανο της κυβέρνησης και Γενικός Γραμματέας του πρωθυπουργού ο κ. Δημητριάδης πρότεινε και στον Παναθηναϊκό και στον Ολυμπιακό την εκμετάλλευση κάποιων ακινήτων του Δημοσίου που σάπιζαν. Στο πάρκινγκ του ΟΑΚΑ υπήρχαν τότε μέχρι και ποντίκια. Η κυβέρνηση ήθελε να αξιοποιήσει τον Παναθηναϊκό και τον Ολυμπιακό γι’ αυτά τα ακίνητα. Η πρόταση [σ.σ.: από τον κ. Δημητριάδη] προς τις δύο ομάδες έγινε την ίδια ακριβώς περίοδο, με διαφορά ημερών, μπορεί και την ίδια ημέρα».

Στην απάντησή του προς το Reporters United ο κ. Μπίτζιος μίλησε για «συνεχιζόμενη προσωπική εμμονή [σ.σ.: του ρεπορτάζ] σε θέματα που με αφορούν και είναι πλήρως άσχετα με την ουσία της υπόθεσης [σ.σ.: των υποκλοπών]».

Ο ίδιος πρόσθεσε: «Ο κ. Δημητριάδης ήταν ο κεντρικός συντονιστής του σχεδίου ως άνθρωπος της κυβέρνησης. Μου είπαν ότι έπρεπε να μιλήσω με αυτόν και με αυτόν μίλησα. Το ίδιο έκαναν και οι κύριοι Αγγελόπουλοι. Εγώ είδα το θέμα ως μια ευκαιρία να εκμεταλλευτούμε τα Ολυμπιακά Ακίνητα που σάπιζαν και ο Παναθηναϊκός να μπορέσει να φτιάξει, μέσω της επένδυσης που έκανα με ίδια χρήματα, αυτό το στολίδι για το οποίο σήμερα μιλάει όλος ο κόσμος». Ο ιδιοκτήτης του Παναθηναϊκού πρόσθεσε βέβαια ότι ο κ. Δημητριάδης «δεν είχε κανένα ρόλο στο Athens Live», το πρότζεκτ της ΚΑΕ για την ανάπλαση του ΟΑΚΑ μετά την παραχώρησή του.

Σε αυτό το σημείο θα πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι, ερωτώμενος στην Επιτροπή Θεσμών και Διαφάνειας τον Σεπτέμβριο του 2022, ο κ. Δημητριάδης είχε πει ότι δεν γνωρίζει τον κ. Μπίτζιο. Όμως, όπως έχουμε αποκαλύψει σε σχετικό ρεπορτάζ μας, το καλοκαίρι του 2020 ο κ. Δημητριάδης συνέστησε τον κ. Μπίτζιο στον Κύπριο δικηγόρο Αλέξανδρο Σίνκα προκειμένου ο τελευταίος να αναλάβει υπόθεσή του.

Ρωτήσαμε τον κ. Γιαννακόπουλο αν τον γνώρισε στον κ. Μπίτζιο ο κ. Δημητριάδης. Μας απάντησε «σε καμία περίπτωση» και συμπλήρωσε: «Δεν έχω βρεθεί ποτέ στη ζωή μου με τους δύο μαζί». «Σας το λέω κατηγορηματικά».

Στο πλαίσιο της δεοντολογίας ζητήσαμε από τους αδερφούς Παναγιώτη και Γιώργο Αγγελόπουλο, ιδιοκτήτες της ΚΑΕ Ολυμπιακός, αφενός να μας σχολιάσουν το ζήτημα της παραχώρησης του ΣΕΦ από το ελληνικό Δημόσιο, αφετέρου να μας δώσουν περισσότερες πληροφορίες για τον όποιο ρόλο είχε ο κ. Δημητριάδης στη σχετική πρόταση. 

«Σε συνέχεια των ερωτημάτων σας, παρακαλούμε σημειώστε ότι δεν επιθυμούμε να προβούμε σε κανένα σχόλιο», μας απάντησε η ΚΑΕ Ολυμπιακός. 

Η πρώτη εμφάνιση Δημητριάδη μετά την παραίτησή του

Ο κ. Δημητριάδης παραιτήθηκε από το αξίωμα του Γενικού Γραμματέα του πρωθυπουργού στις 5 Αυγούστου 2022, μετά την αποκάλυψη της παρακολούθησης Ανδρουλάκη από την ΕΥΠ και το ρεπορτάζ του Reporters United και της ΕφΣυν που, δημοσιευμένο στις 4 Αυγούστου, τεκμηρίωνε συναλλαγές που ξεκινούσαν από τον ανιψιό του πρωθυπουργού και κατέληγαν μέσω ενός πλέγματος φυσικών και νομικών προσώπων στον κ. Μπίτζιο. 

Για αρκετές εβδομάδες μετά την παραίτησή του ο κ. Δημητριάδης έμεινε μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας. Αυτό άλλαξε στις 21 Σεπτεμβρίου 2022, όταν έδωσε το παρών σε εκδήλωση του Ιδρύματος «Παύλος Γιαννακόπουλος» στο Ζάππειο Μέγαρο, όπου φωτογραφήθηκε με τον κ. Γιαννακόπουλο και κάθισε στο ίδιο τραπέζι με τον τότε υπουργό Μεταφορών Κώστα Αχ. Καραμανλή και τον τότε αντιπρόεδρο της κυβέρνησης Παναγιώτη Πικραμμένο. 

Ρωτήσαμε τον κ. Γιαννακόπουλο για την παρουσία Δημητριάδη στην παραπάνω εκδήλωση. «Οι προσκλήσεις είχαν φύγει τρεις μήνες νωρίτερα [σ.σ.: δηλαδή πριν την παραίτηση Δημητριάδη]. Εκεί ήταν όλη η κυβέρνηση, όπως ο κύριος Καραμανλής [σ.σ.: στην εκδήλωση παρευρέθηκε και ο πρώην πρωθυπουργός Κώστας Καραμανλής]. Τη μνήμη του πατέρα μου Παύλου Γιαννακόπουλου ήρθαν να τιμήσουν άνθρωποι από όλα τα κόμματα, και από την κυβέρνηση και από την αντιπολίτευση. Ανάμεσα σε αυτά τα πρόσωπα ήταν κι ο κ. Δημητριάδης. Δεν μπορώ να πάρω τηλέφωνο έναν άνθρωπο και να του πω “φέρε πίσω την πρόσκληση”».

Στο πλαίσιο του ρεπορτάζ απευθύναμε ερωτήματα και στον κ. Δημητριάδη. Ωστόσο, ο πρώην Γενικός Γραμματέας του πρωθυπουργού δεν ανταποκρίθηκε στο δημοσιογραφικό μας αίτημα.

Το άρθρο Φέλιξ Μπίτζιος και DPG: Τα τρία τεκμήρια που συνδέουν τον ένοχο για το Predator με τον όμιλο Γιαννακόπουλου εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Η δίκη για το σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη, που ξεκινά τη Δευτέρα 23 Μαρτίου στη Λάρισα, εστιάζει τυπικά στη νύχτα της σύγκρουσης. Ωστόσο, το πραγματικό της αντικείμενο εκτείνεται χρονικά πολύ πριν το συμβάν.

Η δικογραφία καταγράφει μια σύνθετη και πολυεπίπεδη αλυσίδα ευθυνών: από τη λειτουργία του σταθμού Λάρισας και τις συνθήκες στελέχωσής του έως την εξέλιξη των έργων σηματοδότησης και τηλεδιοίκησης (σύμβαση 717), τη διοίκηση του ΟΣΕ και της ΕΡΓΟΣΕ, φτάνοντας μέχρι τις ανώτερες βαθμίδες εποπτείας του σιδηροδρομικού συστήματος, τη Ρυθμιστική Αρχή Σιδηροδρόμων (ΡΑΣ) και το υπουργείο Μεταφορών.

Στηρίξτε την ανεξάρτητη δημοσιογραφία του Reporters United εδώ.

Σύμφωνα με το κατηγορητήριο, στον σταθμό Λάρισας υπήρξε λανθασμένος χειρισμός και ανεπαρκής στελέχωση, στην 717 υπήρξαν αυθαίρετες τροποποιήσεις, καθυστερήσεις και εκπρόθεσμες εγκρίσεις, στη διοικητική ιεραρχία δεν υπήρξε επαρκής εποπτεία και η Hellenic Train δεν αξιοποίησε το GSM-R.

Από την ανάλυση των υπερασπιστικών ισχυρισμών προκύπτει ότι δεν περιορίζονται σε μια τυπική άρνηση των κατηγοριών, αλλά συχνά λειτουργούν ως αντίστροφη χαρτογράφηση της αλυσίδας ευθύνης. Οι υπηρεσιακοί παράγοντες του σταθμού μιλούν για σύγχυση αρμοδιοτήτων και βάρδιες που διαμορφώθηκαν υπό πίεση. Τα τεχνικά και διοικητικά στελέχη των ΕΡΓΟΣΕ και ΟΣΕ υποστηρίζουν ότι οι καθυστερήσεις στην 717 συνδέονταν με έλλειψη προσωπικού, με αδυναμία παράδοσης γραμμών από τον ΟΣΕ και με επιλογές προηγούμενων διοικήσεων. Η πρόεδρος της ΡΑΣ περιορίζει το πεδίο αρμοδιότητάς της, ενώ η Hellenic Train μετατοπίζει την ευθύνη στους φορείς του Δημοσίου.

Για έναν χρόνο, η σύμπραξη Solomon, Reporters United και Forensic Architecture Initiative Athens (FAIA) μελέτησε εκτενώς το υλικό της δικογραφίας: χιλιάδες έγγραφα, απολογίες κατηγορουμένων, καταθέσεις μαρτύρων και περισσότερες από 80 ώρες ηχητικών καταγραφών. Η παρούσα ανάλυση επιχειρεί να χαρτογραφήσει την ανατομία της επικείμενης δίκης: ποιοι είναι οι 36 κατηγορούμενοι, ποιες κατηγορίες τούς αποδίδονται, πώς οι ίδιοι τοποθετούνται απέναντί τους και, τελικά, ποια είναι η αλυσίδα ευθυνών που καλείται να διερευνήσει η ελληνική δικαιοσύνη.

Η υπόθεση μπορεί να αναλυθεί μέσα από πέντε ομάδες κατηγορουμένων:

1. Πέντε πρόσωπα με άμεση εμπλοκή στη λειτουργία του σταθμού Λάρισας τη νύχτα της σύγκρουσης
2. Δέκα στελέχη της ανώτερης διοίκησης του ΟΣΕ
3. Δεκαέξι στελέχη της ΕΡΓΟΣΕ
4. Δύο στελέχη του υπουργείου Υποδομών και Μεταφορών και την πρόεδρο της ΡΑΣ
5. Δύο στελέχη της Hellenic Train.

Παρουσιάζουμε επίσης τέσσερις βασικές υπερασπιστικές γραμμές σχετικά με την 717, όπως προκύπτουν από τις απολογίες και τα υπομνήματα των 16 κατηγορουμένων της ΕΡΓΟΣΕ:

1. Το έργο καθυστέρησε επειδή δεν παραχωρούνταν γραμμές από τον ΟΣΕ
2. Η συμπληρωματική σύμβαση ήταν απαραίτητη
3. Απαιτούνταν αλλαγή τεχνολογίας 
4. Η ευθύνη λειτουργίας του σιδηροδρόμου ανήκει στον ΟΣΕ.

Σημείωση: Οι κατηγορούμενοι αναφέρονται με πλήρες όνομα μόνο όταν βάσει δημοσιογραφικών κριτηρίων θεωρούνται πρόσωπα δημοσίου ενδιαφέροντος λόγω της θέσης ή των αρμοδιοτήτων τους. Οι υπόλοιποι αναφέρονται με την ιδιότητά τους. Για όλους τους κατηγορουμένους ισχύει το τεκμήριο αθωότητας. Η ανάλυση που ακολουθεί βασίζεται στα στοιχεία που συλλέχθηκαν στο στάδιο της ανάκρισης και δεν προδικάζει τα όσα πρόκειται να ακουστούν μέσα στη δικαστική αίθουσα, στα οποία και θα βασιστεί τελικά η απόφαση του δικαστηρίου.

Πρώτη ομάδα: Ο σταθμός Λάρισας

Η πρώτη ομάδα κατηγορουμένων περιλαμβάνει τα πρόσωπα που είχαν άμεση εμπλοκή στη λειτουργία του σταθμού Λάρισας τη νύχτα της σύγκρουσης. Σε αυτό το επίπεδο η εισαγγελία εντοπίζει την αλληλουχία των τελευταίων ενεργειών και παραλείψεων πριν από τη σύγκρουση των δύο αμαξοστοιχιών.

Κατηγορούμενοι είναι οι:

• Σταθμάρχης της βραδινής βάρδιας και τη στιγμή της σύγκρουσης
• Σταθμάρχης της απογευματινής βάρδιας
• Δεύτερος (νεοπροσληφθείς) σταθμάρχης της απογευματινής βάρδιας 
• Προϊστάμενος Επιθεώρησης Λάρισας και υπεύθυνος για τις βάρδιες των σταθμαρχών
• Προϊσταμένη διεύθυνσης προσωπικού του ΟΣΕ και μέλος της τριμελούς επιτροπής που ενέκρινε τη μετάταξη του σταθμάρχη τη στιγμή της σύγκρουσης.

Ο σταθμάρχης της βραδινής βάρδιας κατηγορείται ότι επέτρεψε την κίνηση της αμαξοστοιχίας IC62 στη γραμμή καθόδου αντί για τη γραμμή ανόδου, παραβίασε κανόνες ελέγχου κυκλοφορίας και δεν παρακολούθησε την κίνηση του τρένου στον πίνακα ελέγχου.

Στην απολογία του ο ίδιος ισχυρίζεται ότι λόγω φόρτου εργασίας δεν πρόλαβε να ενημερώσει τον μηχανοδηγό της IC62 μέσω τηλεγραφήματος ή ραδιοτηλεφώνου ότι θα κινηθεί κανονικά σε διπλή γραμμή ανόδου. Αυτό θα του έδινε την ευκαιρία να διαπιστώσει ότι η αμαξοστοιχία κινήθηκε στη γραμμή καθόδου. Προσέθεσε ότι «στο τραγικό δυστύχημα έπαιξαν σημαντικό ρόλο οι ελλείψεις στις υποδομές και στην παλαιωμένη λειτουργία του συστήματος».

Στους δύο σταθμάρχες της απογευματινής βάρδιας η εισαγγελική πρόταση καταλογίζει ότι η πρόωρη αποχώρησή τους από την υπηρεσία (λίγο μετά τις 22:00 αντί για τις 23:00), ενώ δύο συρμοί είχαν καθυστέρηση, έθεσε σε κίνδυνο την ασφάλεια της κυκλοφορίας. Επικαλούμενος τον Γενικό Κανονισμό Κυκλοφορίας, ο έμπειρος σταθμάρχης της απογευματινής βάρδιας υποστηρίζει ότι η διαδικασία παράδοσης-παραλαβής είχε ολοκληρωθεί και ότι δεν ήταν απαραίτητη η παραμονή του ώς τις 23:00. Ο νεοπροσληφθείς σταθμάρχης της απογευματινής βάρδιας ισχυρίζεται ότι το ωράριο 14:00–23:00 αφορούσε τους συμβασιούχους που λάμβαναν υπερωρίες, ενώ οι εργαζόμενοι «με μπλοκάκι», όπως αυτός, σχολούσαν στις 22:00 και συμπληρώνει ότι και να βρισκόταν στον σταθμό, δεν θα μπορούσε να βοηθήσει ουσιαστικά λόγω της απειρίας και του επικουρικού του ρόλου στο σταθμαρχείο.

Οι σταθμάρχες, στις απολογίες τους, περιγράφουν συνθήκες έντονης εργασιακής πίεσης και κόπωσης. Ο σταθμάρχης της απογευματινής βάρδιας αναφέρει ότι εργαζόταν στον ΟΣΕ από το 2001 ως κλειδούχος και ότι δεν είχε λάβει άδεια από το 2004. «Τα τελευταία δέκα χρόνια εργάζομαι με εξοντωτικούς ρυθμούς (…), χωρίς να μπορώ όχι μόνο να ξεκουραστώ, αλλά και να ζήσω φυσιολογικά ως άνθρωπος».

Η εισαγγελική πρόταση επισημαίνει επίσης ευθύνες όσων συντέλεσαν στην τοποθέτηση ενός μόνο σταθμάρχη σε κρίσιμη θέση, μόνου του στη βάρδια, όπως ο προϊστάμενος Επιθεώρησης Λάρισας.

Ο ίδιος καταθέτει ότι ουδέποτε προβλέφθηκε η τοποθέτηση δύο σταθμαρχών σε νυχτερινή βάρδια, καθώς ήταν η βάρδια με τα λιγότερα δρομολόγια, άρα η πιο εύκολη. Προσθέτει ότι η διοίκηση πιεζόταν λόγω ανεξόφλητων αδειών των παλαιότερων εργαζομένων, ωθούμενη στην άμεση αξιοποίηση 14 νεοπροσληφθέντων σταθμαρχών. Καταθέτει επίσης έγγραφα που δείχνουν επανειλημμένες εκκλήσεις για προσωπικό ήδη από το 2020, όταν ανέλαβε.

Μια ακόμη κατηγορία, αυτή της παράβασης καθήκοντος μεμονωμένα και κατά συναυτουργία, αποδίδεται από την εισαγγελία στα μέλη της τριμελούς επιτροπής που ενέκρινε τη μετάταξη του σταθμάρχη τη στιγμή της σύγκρουσης: την προϊσταμένη διεύθυνσης προσωπικού του ΟΣΕ και τους πρόεδρο και διευθύνοντα σύμβουλο του ΟΣΕ, Σπυρίδωνα – Κλέαρχο Πατέρα και Αθανάσιο Κοτταρά αντίστοιχα.

Οι δύο τελευταίοι δηλώνουν αναρμόδιοι, ενώ η υπάλληλος του ΟΣΕ υποστηρίζει ότι η διαδικασία έγινε σύμφωνα με τις ισχύουσες διοικητικές διατάξεις. Ο σταθμάρχης τη στιγμή της σύγκρουσης μετατέθηκε έπειτα από πολυετή απουσία από τον ΟΣΕ, όπου είχε υπηρετήσει ως υπεύθυνος αποσκευών, και μετά από τροποποίηση της νομοθεσίας που αύξησε το ηλικιακό όριο για διοικητικές θέσεις σε δημόσιους οργανισμούς στα 62 έτη.

Παρότι αυτή η ομάδα κατηγορουμένων συνδέεται πιο άμεσα με το συμβάν, το κρίσιμο ερώτημα της δίκης είναι αν η ευθύνη περιορίζεται στο επίπεδο του σταθμού ή αν το ανθρώπινο λάθος συνέβη μέσα σε ένα ήδη αποδυναμωμένο σύστημα ασφάλειας, με υποστελέχωση, ελαστικά ωράρια, έλλειψη βασικών σιδηροδρομικών συστημάτων και χαμηλές απαιτήσεις καταλληλότητας του προσωπικού.

Δεύτερη ομάδα: Η διοίκηση του ΟΣΕ 

Η δεύτερη ομάδα κατηγορουμένων περιλαμβάνει την ανώτερη διοίκηση του ΟΣΕ.

Τα κορυφαία διοικητικά στελέχη:

• Παναγιώτης Θεοχάρης – διευθύνων σύμβουλος του ΟΣΕ (08/03/2018-20/09/2019) 
• Κωνσταντίνος Σπηλιόπουλος – πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος του ΟΣΕ (01/11/2019-20/06/2020), πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος της ΕΡΓΟΣΕ (04/03/2013-16/12/2014, οπότε και υπέγραψε τη σύμβαση 717) και διευθυντής στη Διεύθυνση Συντήρησης Γραμμής του ΟΣΕ πριν από αυτό. 
• Σπυρίδων-Κλέαρχος Πατέρας – πρόεδρος Διοικητικού Συμβουλίου του ΟΣΕ (13/01/2021-01/03/2023). Συμμετείχε στην τριμελή επιτροπή που ενέκρινε τη μετάταξη του σταθμάρχη της βραδινής βάρδιας στον οργανισμό.
• Αθανάσιος Κοτταράς – εκτελεστικό μέλος ΔΣ και αναπληρωτής διευθύνων σύμβουλος του ΟΣΕ (10/06/2020-13/01/2021, μετά από την παραίτηση του Σπηλιόπουλου). Συμμετείχε στην τριμελή επιτροπή που ενέκρινε τη μετάταξη του σταθμάρχη της βραδινής βάρδιας στον οργανισμό. Κατά την απολογία του (1 Ιουνίου 2023) ήταν διευθύνων σύμβουλος της ΣΤΑΣΥ, θέση στην οποία παραμένει μέχρι σήμερα.

Η εισαγγελική πρόταση τους αντιμετωπίζει ως κορυφαίους διοικητικούς υπευθύνους του ΟΣΕ, που προΐσταντο όλων των μονάδων και διευθύνσεων κατά την περίοδο όπου το δίκτυο λειτουργούσε χωρίς πλήρη συστήματα ασφαλείας. Το κατηγορητήριο τους καταλογίζει τη μη έγκαιρη παράδοση των συμβάσεων ανάταξης / αναβάθμισης της σηματοδότησης και της τηλεδιοίκησης.

Σύμφωνα με την εισαγγελία Λάρισας, γνώριζαν ότι η κυκλοφορία των αμαξοστοιχιών γινόταν χωρίς προηγμένα συστήματα επικοινωνίας (cab radios του GSM-R), που θα είχαν «με βεβαιότητα» αποτρέψει το δυστύχημα, αλλά παρέλειψαν να δράσουν. Επιπλέον, τους καταλογίζονται ευθύνες για τη μη αποκατάσταση της τηλεδιοίκησης Λάρισας μετά τη φωτιά του 2019 και για την τοποθέτηση άπειρων σταθμαρχών σε κρίσιμες θέσεις, όπως η Λάρισα.

Από τις απολογίες των τεσσάρων πρώην διευθυντών και διευθύνοντων συμβούλων προκύπτει η επίρριψη ευθυνών σε άλλους οργανισμούς, κυρίως στο υπουργείο Μεταφορών.

Δείχνουν την ΕΡΓΟΣΕ ως άμεσα υπεύθυνη για τη μη υλοποίηση των έργων και εμμέσως το υπουργείο, που έχει την εποπτεία. Ο κ. Κοτταράς αναφέρει στην απολογία του: «[Η ΕΡΓΟΣΕ] είναι βεβαίως θυγατρική του ΟΣΕ κατά ποσοστό 100%, όμως η Διοίκησή της ορίζεται από την εκάστοτε πολιτική ηγεσία, ήτοι το Υπουργείο Υποδομών και Μεταφορών σε συνεργασια με το Υπουργείο Οικονομικών».

Αναφερόμενος στην έβδομη παράταση στις 6 Μαρτίου 2020, ο κ. Πατέρας καταθέτει στην απολογία του ότι η ΕΡΓΟΣΕ απέρριψε σιωπηρά το αίτημα των αναδόχων για εκ νέου παράταση.

Τελικά, σύμφωνα με τον ίδιο, η παράταση εγκρίθηκε απευθείας με υπογραφή του τότε υπουργού Υποδομών και Μεταφορών Κώστα Αχ. Καραμανλή.

Αντίστοιχες κατηγορίες με τα κορυφαία στελέχη του ΟΣΕ βαραίνουν έξι ακόμη διευθυντικά στελέχη:

• Διευθυντή Σιδηροδρομικών Συστημάτων (ΔΙΣΣΥ) (01/04/2017-30/09/2021)
• Διευθυντή ΔΙΣΣΥ από 01/10/2021
• Εκτελεστικό μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του ΟΣΕ, (10/06/2020-13/01/2021), με ευθύνη εποπτείας των διευθύνσεων ΔΙΣΣΥ και ΔΙΣΗΣΗΚ (Διεύθυνσης Συντήρησης Ηλεκτρομηχανολογικών Συστημάτων και Ηλεκτροκίνησης) και ΔΙΣΥΓ (Διεύθυνσης Συντήρησης Γραμμής)
• Διευθυντή ΔΙΣΗΣΗΚ από τις 12/12/2019 
• Διευθυντή της Γενικής Διεύθυνσης Δικτύου  (21/03/2017-15/11/2019). Διετέλεσε προϊστάμενος της Διεύθυνσης Στρατηγικού Σχεδιασμού και Ανάπτυξης (ΔΙΣΣΑ) μεταξύ 2012 και 2017, Διευθυντής της ΔΙΣΣΥ από το 2015 έως το 2017 και στη συνέχεια επέστρεψε στη ΔΙΣΣΑ ως προϊστάμενος.
• Διευθυντή της Γενικής Διεύθυνσης Δικτύου (01/12/2019-01/06/2020).

Συνολικά, η εισαγγελία κατηγορεί τους διευθυντές και επιβλέποντες των διαφόρων Διευθύνσεων του ΟΣΕ για το χαμηλό επίπεδο ασφάλειας του σιδηροδρόμου. Θεωρεί ότι από τις θέσεις τους όφειλαν να γνωρίζουν την πραγματική κατάσταση των έργων ασφαλείας και να αντιδρούν όταν υπήρχαν κενά ή καθυστερήσεις. Κατηγορούνται για την απουσία τηλεδιοίκησης στη Λάρισα, που άφησε το σταθμαρχείο «τυφλό» στο σημείο του δυστυχήματος, καθώς και για την απουσία GSM-R και cab radios, που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για να ειδοποιηθούν οι αμαξοστοιχίες.

Οι κατηγορούμενοι, από την άλλη, επιρρίπτουν τις ευθύνες σε άλλους εντός του οργανισμού. Ο επιβλέπων όλων των Διευθύνσεων (εκτελεστικό μέλος του ΔΣ του ΟΣΕ) δηλώνει αναρμόδιος, υποστηρίζοντας ότι η ευθύνη του ως επιβλέποντος είναι προϊόν μιας «ανακριβούς και εσφαλμένης» διατύπωσης της ίδιας της διοίκησης κατά τον ορισμό του ως εκτελεστικού μέλους ΔΣ και ότι δεν είχε γνώση για τηλεδιοίκηση και GSM-R, μετακυλίοντας την ευθύνη στον αναπληρωτή Διευθύνοντα Σύμβουλο κ. Κοτταρά.

Ο διευθυντής, κατά την περίοδο 2017-2021, της ΔΙΣΣΥ δηλώνει ότι ούτε η δική του υπηρεσία είχε αρμοδιότητα για την απουσία τηλεδιοίκησης και φωτοσήμανσης, παραπέμποντας σε άλλες υπηρεσίες του ΟΣΕ (ΔΙΣΗΣΗΚ και ΔΙΣΥΓ).

Σχετικά με την τηλεδιοίκηση Λάρισας, ο διευθυντής της ΔΙΣΗΣΗΚ και ο διευθυντής, κατά την περίοδο 2019-2020, της Γενικής Διεύθυνσης Δικτύου ισχυρίστηκαν ότι δεν λειτουργούσε πολύ πριν τη φωτιά του 2019 και ότι ευθύνη είχαν η Κοινοπραξία ΤΟΜΗ – ALSTOM και η ΕΡΓΟΣΕ, αφού η τηλεδιοίκηση της Λάρισας εμπίπτει στην 717. Αντίθετα, ο προϊστάμενος Επιθεώρησης Λάρισας ισχυρίζεται ότι η τηλεδιοίκηση είχε περιορισμένες αλλά χρήσιμες δυνατότητες πριν τη φωτιά.

Όσον αφορά το GSM-R, υποστηρίζουν ότι η ευθύνη για τη θέση σε λειτουργία και χρήση του εξοπλισμού (cab radios και φορητές συσκευές) ανήκε στη ΓΑΙΑΟΣΕ και στη Hellenic Train και όχι στον ΟΣΕ.

Τέλος, ο διευθυντής της ΔΙΣΗΣΗΚ και ο διευθυντής, κατά την περίοδο 2019-2020, της Γενικής Διεύθυνσης Δικτύου θεωρούν ότι το δυστύχημα ήταν ασύνδετο με τη μη λειτουργία της τηλεδιοίκησης και των υπόλοιπων συστημάτων, επιρρίπτοντας την ευθύνη στον σταθμάρχη Λάρισας και τον θανόντα μηχανοδηγό της επιβατικής αμαξοστοιχίας IC62, που δεν τήρησαν τον Γενικό Κανονισμό Κίνησης (ΓΚΚ). Ο διευθυντής, κατά την περίοδο 2017-2019, της Γενικής Διεύθυνσης Δικτύου προσθέτει ότι, παρότι τα συστήματα τηλεδιοίκησης δεν είχαν ολοκληρωθεί, είχε τροποποιηθεί ο ΓΚΚ αφαιρώντας τη θέση του Προϊστάμενου Κίνησης εντός του συρμού, που θα μπορούσε να ενημερώνει για τη θέση του τρένου και να αποτρέψει το δυστύχημα.

Τρίτη ομάδα: Η σύμβαση 717

Η τρίτη και μεγαλύτερη ομάδα κατηγορουμένων (16 άτομα) είναι στελέχη της ΕΡΓΟΣΕ που είχαν εμπλοκή στα έργα σηματοδότησης, τηλεδιοίκησης και τεχνικής διαχείρισης της 717.

Σύμφωνα με το κατηγορητήριο, οι υπογραφές και οι εισηγήσεις των στελεχών της ΕΡΓΟΣΕ επέτρεψαν να παραβιαστεί ένα πολύ σημαντικό κομμάτι της σύμβασης, αυτό που προέβλεπε ότι τα έργα σηματοδότησης και τηλεδιοίκησης θα τα μελετούσε μια εξειδικευμένη εταιρεία, η ALSTOM Ferroviaria S.p.A. Κατά παράβαση της σύμβασης, η εταιρεία αυτή έδωσε την εμπειρία της μόνο στο βόρειο κομμάτι του σιδηροδρομικού άξονα, στο οποίο δεν περιλαμβανόταν το σημείο της σύγκρουσης. Το νότιο κομμάτι το ανέλαβε, αυθαίρετα, όπως επισημαίνει το κατηγορητήριο, η εταιρεία ΤΟΜΗ, θυγατρική του ΑΚΤΩΡΑ – χωρίς ωστόσο να γνωρίζει πώς να το φέρει εις πέρας και χωρίς ο διαχωρισμός αυτός να προβλέπεται από τη σύμβαση.

Η ΤΟΜΗ, μη διαθέτοντας την απαιτούμενη ειδική εμπειρία σε σιδηροδρομική σηματοδότηση, χρησιμοποίησε παράνομα μια τρίτη εταιρεία, την KOMEL AE, η οποία επίσης δεν κατείχε το αντικείμενο ούτε διέθετε ειδική τεχνογνωσία, όπως αναφέρει το κατηγορητήριο.

Παράλληλα, η κοινοπραξία TOMH Α.Β.Ε.Τ.Ε. – ALSTOM TRANSPORT S.A. έλαβε διαδοχικές παρατάσεις χωρίς να κηρυχθεί έκπτωτη ή να της επιβληθούν ποινικές ρήτρες, αφού τα στελέχη της ΕΡΓΟΣΕ βεβαίωναν ψευδώς ότι «δεν φέρει αποκλειστική ευθύνη» για τις καθυστερήσεις.

Την ίδια υπόθεση εξετάζει η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία από την οπτική της πιθανής διασπάθισης ευρωπαϊκών κονδυλίων για τον εκσυγχρονισμό του ελληνικού σιδηροδρόμου. Σε αντίθεση όμως με το κατηγορητήριο της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας, στο κατηγορητήριο της Λάρισας δεν περιλαμβάνονται στελέχη της κοινοπραξίας, παρότι όλες οι κατηγορίες σε βάρος των στελεχών της ΕΡΓΟΣΕ αφορούν τις διευκολύνσεις που φέρονται να της παρείχαν.

Στους κατηγορούμενους της ΕΡΓΟΣΕ περιλαμβάνονται: 

• Οι τρεις διευθύνοντες σύμβουλοι της περιόδου 2015-2023
• Δεκατρία στελέχη που διαχειρίστηκαν την 717.

Οι διευθύνοντες σύμβουλοι είναι οι:

• Αθανάσιος Βούρδας – διευθύνων σύμβουλος της ΕΡΓΟΣΕ (16/07/2015-27/03/2017). Την περίοδο 2017-2019, υπηρέτησε ως γενικός γραμματέας στο υπουργείο Μεταφορών
• Χρήστος Διονέλης – διευθύνων σύμβουλος της ΕΡΓΟΣΕ (04/08/2017-15/10/2019) 
• Χρήστος Βίνης – διευθύνων σύμβουλος της ΕΡΓΟΣΕ (23/10/2019-01/03/2023) και πρόεδρος ΔΣ (07/09/2020-01/03/2023). 

Ο κ. Βούρδας ανέλαβε τη διοίκηση της ΕΡΓΟΣΕ λιγότερο από έναν χρόνο μετά την υπογραφή της 717, αλλά στην απολογία του υποστηρίζει ότι ήδη υπήρχαν σημαντικά προβλήματα. Συγκεκριμένα αναφέρει ότι οι μελέτες σηματοδότησης της KOMEL, οι οποίες έπρεπε να υποβληθούν εντός 90 ημερών από την υπογραφή της σύμβασης, δεν είχαν προσκομιστεί όταν ανέλαβε ο ίδιος τη διοίκηση της εταιρείας.

Υποστηρίζει επίσης ότι θα πρέπει να αναζητηθούν ευθύνες κυρίως στο στάδιο των μελετών δημοπράτησης του έργου, καθώς κατά την άποψή του εκεί διαμορφώθηκαν οι προϋποθέσεις για μια προβληματική σύμβαση.

Οι διάδοχοί του, κ.κ. Διονέλης και Βίνης, αναφέρονται στην οικονομική διάσταση των παρατάσεων, υποστηρίζοντας ότι μέχρι το 2020 οι παρατάσεις δεν επιβάρυναν οικονομικά το έργο, επειδή λόγω της οικονομικής κρίσης είχε παγώσει η αναθεώρηση τιμών των δημοσίων έργων. Η κατάσταση άλλαξε το 2021, όταν υπουργική απόφαση του Κώστα Αχ. Καραμανλή επανενεργοποίησε τους συντελεστές αναθεώρησης και επέτρεψε αποζημιώσεις στους αναδόχους.

Από τις απολογίες και τα υπομνήματα των 16 κατηγορουμένων της ΕΡΓΟΣΕ προκύπτουν τέσσερις βασικοί ισχυρισμοί γύρω από τη σύμβαση 717.

Γραμμή Υπεράσπισης Ν1. Η μη παραχώρηση γραμμών από τον ΟΣΕ

Ένα από τα βασικά επιχειρήματα των κατηγορουμένων αφορά την αδυναμία εκτέλεσης εργασιών επειδή ο ΟΣΕ – ως διαχειριστής της σιδηροδρομικής υποδομής – δεν παραχωρούσε εγκαίρως τις γραμμές για εργοταξιακές εργασίες.

Σύμφωνα με αυτόν τον ισχυρισμό, εργασίες όπως η σηματοδότηση και η τηλεδιοίκηση δεν μπορούσαν να προχωρήσουν χωρίς περιορισμό ή διακοπή της κυκλοφορίας των τρένων.  Τέτοιες εργασίες απαιτούν αποκλεισμούς γραμμών, χρήση εργοταξιακών συρμών και συντονισμό με το προσωπικό κυκλοφορίας.

Οι κατηγορούμενοι υποστηρίζουν επίσης ότι ο ΟΣΕ δεν διέθετε επαρκές προσωπικό ώστε να υποστηρίξει ταυτόχρονα τη λειτουργία του δικτύου και την εκτέλεση των έργων, οδηγώντας σε περιορισμένα εργοτάξια και σε συνεχείς μεταθέσεις προθεσμιών.

Στη δικογραφία περιλαμβάνονται εκατοντάδες αιτήματα για παραχώρηση γραμμών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο ΟΣΕ απαντά ότι δεν είχε τη δυνατότητα να στελεχώσει τους σταθμούς ώστε να πραγματοποιηθούν οι απαραίτητες κυκλοφοριακές ρυθμίσεις. Σε πολλές άλλες, ιδίως σε μεταγενέστερο στάδιο, δεν δίνεται καμία απάντηση.

Στη σύμβαση αναφέρεται ρητά ότι η ανάδοχος όφειλε να συνεργάζεται με τις αρμόδιες υπηρεσίες του ΟΣΕ και, εφόσον απαιτείται, να προσαρμόζει το χρονοδιάγραμμα και τον τρόπο εκτέλεσης των εργασιών του. Συγκεκριμένα, προβλεπόταν ότι μπορεί να χρειαστεί να δεχθεί περιορισμούς στην εργοταξιακή της δραστηριότητα ώστε να διασφαλιστεί η ομαλή λειτουργία της σιδηροδρομικής κυκλοφορίας.

Επιπλέον, επισημαίνεται ότι οι ιδιαίτερες αυτές συνθήκες, δηλαδή η εκτέλεση έργων σε ενεργό σιδηροδρομικό δίκτυο, ενδέχεται να αυξήσουν το κόστος και να δυσχεράνουν την πρόοδο των εργασιών. Για τον λόγο αυτό, η ανάδοχος όφειλε να έχει λάβει υπόψη του αυτές τις επιβαρύνσεις ήδη κατά την υποβολή της προσφοράς της.

Αντίστοιχα, το κατηγορητήριο απορρίπτει τους ισχυρισμούς περί ευθύνης του ΟΣΕ. Εστιάζει κυρίως στην απουσία εγκεκριμένων μελετών σε κρίσιμα τμήματα του έργου, υπογεγραμμένες από την εταιρεία παροχής εξειδικευμένης εμπειρίας, ALSTOM Ferroviaria S.p.A. Κατά συνέπεια, θεωρεί ότι οι καθυστερήσεις δεν οφείλονται στη μη παραχώρηση γραμμών, αλλά σε ελλείψεις στην προετοιμασία από την πλευρά της αναδόχου.

Γραμμή Υπεράσπισης Ν2. Η αναγκαιότητα συμπληρωματικής σύμβασης

Η αρχική σύμβαση 717/2014 προέβλεπε ότι ώς τον Σεπτέμβριο του 2016 η κοινοπραξία ALSTOM – ΤΟΜΗ θα αποκαθιστούσε τη σηματοδότηση και την τηλεδιοίκηση στον βασικό σιδηροδρομικό άξονα Αθήνα – Θεσσαλονίκη, εισπράττοντας 41 εκατ. ευρώ συν ΦΠΑ. 

Στελέχη της ΕΡΓΟΣΕ υποστήριξαν στις απολογίες τους ότι κατά τη σύνταξη των τευχών της σύμβασης δεν υπήρχε η δυνατότητα να πραγματοποιηθεί ενδελεχής έλεγχος της λειτουργίας του υφιστάμενου εξοπλισμού αλλά μόνο οπτικός έλεγχος, με αποτέλεσμα να διαπιστωθούν εκ των υστέρων περιπτώσεις δυσλειτουργίας του και να κριθεί αναγκαία η εκτέλεση πρόσθετων εργασιών και τροποποιήσεων στο αντικείμενο του έργου.

Οι κατηγορούμενοι επισημαίνουν ότι η συμπληρωματική σύμβαση ελέγχθηκε από το Τεχνικό Συμβούλιο της ΕΡΓΟΣΕ, τη Διαχειριστική Αρχή (ΕΥΔ/ΕΠ-ΥΜΕΠΕΡΑΑ, τότε Υπουργείο Ανάπτυξης & Επενδύσεων) και το Ελεγκτικό Συνέδριο, παρουσιάζοντάς την έτσι ως θεσμικά ελεγμένη διαδικασία.

Το κατηγορητήριο υποστηρίζει αντιθέτως ότι η συμπληρωματική σύμβαση δεν ήταν αναγκαία και επισημαίνει ότι με βάση την αρχική σύμβαση κάθε απαιτούμενος νέος εξοπλισμός, ακόμα και αν δεν περιγράφεται ρητά στο κείμενο της σύμβασης, «παρέχεται από την ανάδοχο κοινοπραξία χωρίς επιπρόσθετη αμοιβή». Τελικά, τον Μάιο του 2019, μετά τις εισηγήσεις των στελεχών της ΕΡΓΟΣΕ, υπεγράφη η συμπληρωματική σύμβαση με την οποία η κοινοπραξία έλαβε άλλα 13 εκατ. ευρώ.

Όπως επισημαίνει ένα από τα διευθυντικά στελέχη που κατηγορούνται, η συμπληρωματική σύμβαση υπογράφηκε δυόμισι περίπου χρόνια μετά την έγκρισή της, γεγονός που –κατά τον ίδιο– αποτυπώνει τη θεσμική και διοικητική καθυστέρηση που χαρακτήριζε την πορεία του έργου.

Γραμμή Υπεράσπισης Ν3. Μετρητές αξόνων vs Κυκλώματα γραμμής 

Η συμπληρωματική σύμβαση άλλαξε την τεχνολογία σηματοδότησης στο τμήμα Οινόη – Τιθορέα, σε σχέση με τις προβλέψεις της αρχικής σύμβασης.

Οι κατηγορούμενοι υποστηρίζουν ότι η τεχνολογία που επελέγη (μετρητές αξόνων αντί για τα προβλεπόμενα στη σύμβαση και ήδη τοποθετημένα κυκλώματα γραμμής) είναι πιο σύγχρονη και χρησιμοποιείται ευρέως σε ευρωπαϊκά σιδηροδρομικά δίκτυα.

Το κατηγορητήριο υποστηρίζει ότι η λύση που επέλεξαν οι κατηγορούμενοι ήταν υποδεέστερη ως προς την ασφάλεια. Όπως αναφέρει, «οι μετρητές αξόνων δενανιχνεύουνθραύση σιδηροτροχιάς, με δυσμενή άμεση συνέπεια στην ασφάλεια της σιδηροδρομικής κυκλοφορίας», καταλήγοντας ότι «η διαφορά των δύο συστημάτων είναι διαφορά ασφαλείας».

Γραμμή Υπεράσπισης Ν4. Η ευθύνη λειτουργίας του σιδηροδρόμου ανήκει στον ΟΣΕ

Ένα από τα πιο πολιτικά φορτισμένα επιχειρήματα αφορά τη διάκριση ρόλων μεταξύ των σιδηροδρομικών οργανισμών.

Οι κατηγορούμενοι υποστηρίζουν ότι η ΕΡΓΟΣΕ έχει αποκλειστικά ρόλο κατασκευής έργων, ενώ η λειτουργία του δικτύου και η τήρηση των κανόνων κυκλοφορίας ανήκουν στον ΟΣΕ.

Με βάση αυτή τη διάκριση υποστηρίζεται ότι η ασφάλεια της κυκλοφορίας – ακόμη και σε περιπτώσεις όπου δεν έχει εγκατασταθεί πλήρης σηματοδότηση, τηλεδιοίκηση ή ETCS – αποτελεί ευθύνη του διαχειριστή υποδομής.

Παράλληλα επισημαίνεται ότι η ευρωπαϊκή νομοθεσία επιτρέπει τη μεταβατική λειτουργία σιδηροδρομικών γραμμών χωρίς πλήρη εγκατάσταση των συστημάτων.

Το κατηγορητήριο υποστηρίζει ότι αν οι αρμόδιοι είχαν κάνει σωστά τη δουλειά τους, και η τηλεδιοίκηση λειτουργούσε κανονικά, η σύγκρουση θα είχε αποφευχθεί «μετά βεβαιότητας».

Τέταρτη ομάδα κατηγορουμένων: υπουργείο και ΡΑΣ

Η τέταρτη ομάδα κατηγορουμένων αφορά το επίπεδο της θεσμικής εποπτείας και της λειτουργίας των σιδηροδρομικών μεταφορών. Σε αυτό το επίπεδο η ευθύνη μετατοπίζεται προς τους φορείς που είχαν αρμοδιότητα για την εφαρμογή της σιδηροδρομικής νομοθεσίας και την παρακολούθηση θεμάτων ασφάλειας και πιστοποίησης του συστήματος.

Στην ομάδα αυτή περιλαμβάνονται δύο στελέχη του υπουργείου Υποδομών και Μεταφορών, η προϊσταμένη της Διεύθυνσης Σιδηροδρομικών Μεταφορών (Δ33) και ο αναπληρωτής προϊστάμενος της Γενικής Διεύθυνσης Μεταφορών για το διάστημα από τις 28 Φεβρουαρίου 2022 έως τις 28 Φεβρουαρίου 2023, καθώς και η πρόεδρος της ΡΑΣ Ιωάννα Τσιαπαρίκου.

Στην απολογία της η προϊσταμένη αναφέρεται στην εκτεταμένη υποστελέχωση του τομέα, σημειώνοντας ότι ο ΟΣΕ, από 3.882 εργαζόμενους το 2010, έφτασε να διαθέτει περίπου 540 μόνιμους υπαλλήλους.

O αναπληρωτής προϊστάμενος υποστηρίζει ότι το υπουργείο δεν έχει αρμοδιότητα άμεσης παρέμβασης στη λειτουργία οργανισμών όπως ο ΟΣΕ και η ΕΡΓΟΣΕ, οι οποίοι λειτουργούν με διοικητική αυτοτέλεια. Κατά την εκδοχή του, η ευθύνη για την ασφάλεια της κυκλοφορίας ανήκει στον διαχειριστή της υποδομής, δηλαδή στον ΟΣΕ, ενώ σε επίπεδο ελέγχου συμμόρφωσης με τους κανόνες ασφάλειας αρμόδια είναι η ΡΑΣ ως εθνική αρχή ασφάλειας βάσει του ευρωπαϊκού πλαισίου.

Από την πλευρά της ΡΑΣ, η πρόεδρος Ιωάννα Τσιαπαρίκου περιγράφει μια εικόνα όπου κρίσιμα ζητήματα, όπως η μη λειτουργία της τηλεδιοίκησης, ήταν γνωστά στο σύνολο του σιδηροδρομικού τομέα και στο υπουργείο. Σύμφωνα με την απολογία της, το ζήτημα αυτό δεν αναδεικνυόταν ως νέο σε συσκέψεις, καθώς θεωρούνταν δεδομένο από τους εμπλεκόμενους φορείς.

Παράλληλα, αναφέρεται σε πιέσεις από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την επιτάχυνση της ολοκλήρωσης των σιδηροδρομικών συμβάσεων, καθώς η χώρα είχε υπερβεί τα προβλεπόμενα χρονοδιαγράμματα ολοκλήρωσης των έργων.

Η ίδια αναφέρει επίσης ότι προσπάθησε να επικοινωνήσει με τον υπουργό Κώστα Αχ. Καραμανλή, αλλά παραπεμπόταν στον γενικό γραμματέα Μεταφορών και στον υφυπουργό Κεφαλογιάννη, ενώ με άλλους υπουργούς στο παρελθόν είχε καταφέρει να έχει συναντήσεις. 

Σε ό,τι αφορά την ουσία της υπεράσπισης, η κ. Τσιαπαρίκου υποστηρίζει ότι η ΡΑΣ νομίμως εξέδιδε πιστοποιητικά ασφαλείας για την κίνηση των τρένων, επειδή αυτά κρίνονταν ασφαλή εντός του πλαισίου του Γενικού Κανονισμού Κίνησης, και ότι η εξέλιξη και παρακολούθηση των συμβάσεων δεν ανήκουν στο πεδίο αρμοδιοτήτων της Αρχής.

Πέμπτη ομάδα: Hellenic Train 

Στο κατηγορητήριο περιλαμβάνονται δύο στελέχη της Hellenic Train: ο Μαουρίτσιο Καποτόρτο (Mauricio Capotorto), διευθύνων σύμβουλος από τις 18/10/2021, και ο διευθυντής της Τεχνικής Διεύθυνσης από την 01/02/2022.

Κατηγορούνται ότι δεν μερίμνησαν για την εγκατάσταση και τη λειτουργία συστήματος ραδιοεπικοινωνίας GSM-R σε κάθε συρμό. Οι κατηγορίες σε βάρος τους (όπως και εκείνες της προϊσταμένης της διεύθυνσης προσωπικού του ΟΣΕ και μέλους της τριμελούς επιτροπής που ενέκρινε τη μετάταξη του σταθμάρχη τη στιγμή της σύγκρουσης) είναι πλημμεληματικού χαρακτήρα, σε αντίθεση με εκείνες των υπόλοιπων 33 κατηγορουμένων, που είναι σε βαθμό κακουργήματος.

Στην απολογία τους υποστήριξαν ότι ο ΟΣΕ δεν είχε θέσει σε ισχύ κανονιστική οδηγία για χρήση του GSM-R και ότι, κατά τον χρόνο της κατάθεσής τους (1η Μαρτίου 2024), μόλις το 38% των οχημάτων διέθετε το σύστημα. Υποστήριξαν επίσης ότι καθ’ όλη τη διάρκεια του 2022 πίεζαν με έγγραφα τον ΟΣΕ και τη ΓΑΙΑΟΣΕ για την πιστοποίησή του, επισημαίνοντας ότι η εταιρεία ευθύνεται για την ασφάλεια των επιβατών εντός του τρένου, αλλά όχι για την υποδομή του σιδηροδρομικού δικτύου.

Τέλος, για τη Hellenic Train δεν διερευνήθηκαν ποτέ τα αδικήματα της έκρηξης και της πυρκαγιάς που οδήγησαν στον θάνατο επιβατών που επιβίωσαν από τη σύγκρουση, ανεξαρτήτως της αιτίας που προκάλεσε την πυρόσφαιρα.

Μια μάχη για την ευθύνη

Από την ανάγνωση και ανάλυση της ογκώδους δικογραφίας για τη δίκη των Τεμπών αναδύεται η αντιπαράθεση ανάμεσα σε δύο αφηγήματα: από τη μία, ότι ένα πλέγμα πράξεων και παραλείψεων δημιούργησε ένα σύστημα έτοιμο να καταρρεύσει· από την άλλη, ότι η ευθύνη είναι θρυμματισμένη, διαχεόμενη και συχνά μετατοπιζόμενη: από τον σταθμό της Λάρισας, στις αυθαιρεσίες της σύμβασης 717, έως τη διοίκηση του ΟΣΕ και της ΕΡΓΟΣΕ, φτάνοντας μέχρι τις ανώτερες βαθμίδες εποπτείας του σιδηροδρομικού συστήματος.

Το δικαστήριο καλείται να αποφασίσει όχι μόνο ποια πρόσωπα φέρουν ποινική ευθύνη, αλλά και αν το δυστύχημα ήταν αποτέλεσμα συγκεκριμένων ατομικών αποτυχιών ή η έκφραση ενός βαθύτερου, διαχρονικού και συλλογικού, διοικητικού χάους.

ΓΛΩΣΣΑΡΙ

GSM-R

Το GSM-R (Global System for Mobile Communications – Railway) είναι το ειδικό ψηφιακό δίκτυο επικοινωνίας που χρησιμοποιείται στους σιδηροδρόμους. Πρόκειται για ένα σύστημα κινητής τηλεφωνίας προσαρμοσμένο στις ανάγκες της σιδηροδρομικής κυκλοφορίας, μέσω του οποίου επικοινωνούν οι μηχανοδηγοί με τους σταθμάρχες και τα κέντρα ελέγχου. Το δίκτυο είναι σχεδιασμένο έτσι ώστε να έχει συνεχή κάλυψη σε όλο το σιδηροδρομικό δίκτυο, ακόμη και σε δύσκολα σημεία όπως σήραγγες ή απομακρυσμένες περιοχές, ώστε η επικοινωνία να μη διακόπτεται.

ETCS

Το ETCS είναι ένα ευρωπαϊκό σύστημα ασφάλειας των σιδηροδρόμων που παρακολουθεί συνεχώς την κίνηση και την ταχύτητα των τρένων. Μέσω εξοπλισμού στη γραμμή και στο τρένο, γνωρίζει τη θέση των συρμών και τα επιτρεπόμενα όρια ταχύτητας και παρεμβαίνει αυτόματα αν ο μηχανοδηγός δεν αντιδράσει σωστά, ενεργοποιώντας αυτόματα την πέδηση. Σε πιο εξελιγμένες μορφές του, όπως το Level 2, λειτουργεί με συνεχή επικοινωνία μέσω του GSM-R, μεταφέροντας τις εντολές απευθείας στην καμπίνα. Στόχος του είναι να περιορίσει το ανθρώπινο λάθος και να αυξήσει την ασφάλεια του σιδηροδρομικού δικτύου.

Cab Radios

Πρόκειται για τηλέφωνα εγκατεστημένα στην καμπίνα της εκάστοτε ηλεκτράμαξας. Μαζί με τις φορητές συσκευές (handhelds) αποτελούν το επιτρόχιο κομμάτι της τεχνολογίας ψηφιακής επικοινωνίας GSM-R. Επιτρέπουν στους μηχανοδηγούς των αμαξοστοιχιών την -χωρίς κενά, διακοπές, παρεμβάσεις και παράσιτα- επικοινωνία τόσο μεταξύ τους όσο και με τις μονάδες βάσης (σταθμούς – τοπικούς σταθμάρχες) όσο και όλων των ανωτέρω ταυτόχρονα μεταξύ τους (ασφαλής επικοινωνία τύπου νoice conference), καθώς και τη μεταφορά δεδομένων (data).

Τηλεδιοίκηση

Η παρακολούθηση μιας ολόκληρης σιδηροδρομικής γραμμής μέσα από ένα ενιαίο απομακρυσμένο κέντρο ελέγχου, που λαμβάνει ταυτόχρονα και σε πραγματικό χρόνο όλες τις διαθέσιμες πληροφορίες από όλα τα τμήματα αποκλεισμού και τα αντίστοιχα πλευρικά φωτόσημα κατά μήκος της γραμμής. Επιτρέπει τη διαχείριση της κυκλοφορίας από έναν κεντρικό χειριστή (που υποκαθιστά πολλούς σταθμάρχες) με χρήση του πίνακα κυκλοφορίας και των δυνατοτήτων που αυτός παρέχει με τον κεντρικό χειριστή να χειρίζεται κάθε σταθμό σαν να ήταν ο ίδιος σταθμάρχης. Αποτρέπει τη χάραξη ασύμβατων μεταξύ τους δρομολογίων επί της γραμμής.

Σηματοδότηση

Το σύνολο του εξοπλισμού που βρίσκεται κατά μήκος της σιδηροδρομικής γραμμής και προειδοποιεί τον μηχανοδηγό που εισέρχεται σε ένα τμήμα αποκλεισμού εάν το τμήμα είναι ελεύθερο (πράσινο φωτόσημο) ή κατειλημμένο (ερυθρό φωτόσημο) ή μεταφέρει συγκεκριμένες πληροφορίες για την κίνηση στο εν λόγω τμήμα (π.χ. με μειωμένη ταχύτητα).

Τμήμα Αποκλεισμού

Τμήμα σιδηροδρομικής γραμμής, στο οποίο επιτρέπεται η είσοδος αμαξοστοιχίας μόνο όταν αυτό είναι ελεύθερο από οποιοδήποτε όχημα. Η γραμμή χωρίζεται σε τμήματα. Σε κάθε τμήμα επιτρέπεται μια αμαξοστοιχία τη φορά. Το κάθε τμήμα έχει μέγεθος που να επιτρέπει τη στάση της αμαξοστοιχίας εντός του.

Το άρθρο Τέμπη: Η ανατομία της δίκης εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Όπως ακριβώς συνέβαινε πριν τα Τέμπη, έτσι και σήμερα στον σιδηρόδρομο συγκρούονται δύο διαφορετικές πραγματικότητες: οι επίσημες δηλώσεις που διαβεβαιώνουν ότι δεν υπάρχει ζήτημα ασφαλείας και οι εσωτερικές προειδοποιήσεις που αναφέρουν ακριβώς το αντίθετο.

«Αν την αφήσεις έτσι ασυντήρητη τη γραμμή, θα σου φύγει. Και κάποια στιγμή θα συμβεί το μοιραίο», λέει στο Reporters United ο μηχανικός Βασίλης Θεοδώρου, που ήταν ώς τα τέλη Δεκεμβρίου του 2025 υπεύθυνος για τη γραμμή στο πιο καινούριο τμήμα του άξονα Αθήνα – Θεσσαλονίκη, τα 105 χιλιόμετρα στην κεντρική Ελλάδα (Τιθορέα – Δομοκός) που κατασκεύασαν οι εταιρείες ΑΚΤΩΡ – ΑΒΑΞ – ΤΕΡΝΑ και δόθηκαν στην κυκλοφορία το 2018. Ο κ. Θεοδώρου αποφάσισε με δισταγμό να μιλήσει δημόσια – τις περισσότερες προειδοποιήσεις του τις έχει στείλει με εσωτερική αλληλογραφία: εκατοντάδες μέιλ, όπως λέει. 

Στηρίξτε την ανεξάρτητη δημοσιογραφία του Reporters United εδώ.

Από τη μαρτυρία του έμπειρου στελέχους προς το Reporters United, το Solomon και τη Forensic Architecture Initiative Athens, αλλά και με τη βοήθεια εσωτερικών εγγράφων και φωτογραφιών που φέρνουμε για πρώτη φορά στη δημοσιότητα, προκύπτει ότι η γραμμή έχει αφεθεί κατά το μεγαλύτερο μέρος χωρίς συντήρηση. Ακόμη και όταν επισημαίνεται ότι υπάρχει κίνδυνος για την ασφάλεια, οι επισκευές καθυστερούν επειδή οι εταιρείες που έχουν την υποχρέωση της συντήρησης ζητούν επιπλέον αμοιβή. Απαντώντας στα ερωτήματά μας, η ηγεσία του ΟΣΕ αρνήθηκε την ύπαρξη προβλημάτων ασφαλείας και υποστήριξε ότι «όποια βλάβη ανακύπτει σε οποιοδήποτε από τα συστήματα επιδιορθώνεται αμέσως». 

Μέσα στη σήραγγα χρειάζονται γαλότσες και ομπρέλα

Η σήραγγα Καλλιδρόμου, ανάμεσα στη Λιβαδειά και τη Λαμία, είναι η μεγαλύτερη σιδηροδρομική σήραγγα της χώρας – εννέα χιλιόμετρα. Ο πρώτος διαγωνισμός για την κατασκευή της προκηρύχθηκε το 1997. Το 2006 οι εταιρείες ΑΚΤΩΡ, ΑΒΑΞ και ΤΕΡΝΑ (οι ίδιες που αργότερα ανέλαβαν τη Σύμβαση 635) δεσμεύθηκαν να την ολοκληρώσουν σε 40 μήνες- που με τις παρατάσεις έγιναν 20 χρόνια. Όταν πια πλησίαζε η ώρα να παραδοθεί η σήραγγα το 2017, ο ίδιος ο διευθύνων σύμβουλος της ΕΡΓΟΣΕ παραδέχτηκε ότι το έργο έχει γίνει «το πιο σύντομο ανέκδοτο στις Βρυξέλλες». Σήμερα αποκαλύπτουμε ότι στη σήραγγα εισέρχονται νερά και άλατα ικανά να διαβρώνουν μέταλλα και ηλεκτρονικό εξοπλισμό. Το ίδιο, σε μικρότερο βαθμό, συμβαίνει και λίγα χιλιόμετρα βορειότερα, στη σήραγγα Όθρυος, τη δεύτερη μεγαλύτερη της χώρας.

«Η μακροσκοπική εικόνα που παρουσιάζει το έργο είναι πάρα πολύ προβληματική»,  ανέφερε έκθεση επιθεώρησης του Μαΐου του 2025, περιγράφοντας νερά στο δάπεδο της σήραγγας Καλλιδρόμου, παχιά στρώση αλάτων που καλύπτει τη γραμμή, καλώδια βουτηγμένα στα νερά και ηλεκτρονικό εξοπλισμό βιδωμένο σε τοίχους στους οποίους κυλάει νερό με άλατα.

Σε μήκος 300-400 μέτρων, «τα περισσότερα αν όχι όλα τα φρεάτια καλωδίων είναι πλημμυρισμένα ολοσχερώς με νερό», αναφέρει το έγγραφο, ζητώντας «άμεση επέμβαση από τον Ανάδοχο» [δηλαδή την Κοινοπραξία ΑΚΤΩΡ – ΑΒΑΞ – ΤΕΡΝΑ] για άντληση νερών από τα φρεάτια καλωδίων και απόφραξη του συστήματος αποστράγγισης. Σύμφωνα με την έκθεση της επιθεώρησης, αυτή η εικόνα δεν θα είχε εμφανιστεί αν η συντήρηση γινόταν κανονικά. «Στα πλαίσια της συντήρησης έπρεπε ούτως ή άλλως να έχει προβεί σε αυτές τις εργασίες ο Ανάδοχος και να διατηρεί το αποστραγγιστικό δίκτυο των σηράγγων καθαρό και λειτουργικό», αναφέρει η έκθεση.

Δεν ήταν η πρώτη φορά που ο ΟΣΕ ζητούσε από τις εταιρείες που έχουν αναλάβει τη συντήρηση του έργου να κάνουν τη δουλειά τους. Είχε προηγηθεί, τον Μάρτιο του 2025, άλλη επιθεώρηση στη σήραγγα Όθρυος, που είχε εντοπίσει παρόμοια προβλήματα. Αλλά, όπως φαίνεται από εσωτερικά έγγραφα, οι εταιρείες ζητούσαν να πληρωθούν έξτρα. Το αίτημα της Κοινοπραξίας για νέα χρηματοδότηση περιγράφεται σε επιστολή του τότε Διευθύνοντος Συμβούλου του ΟΣΕ Παναγιώτη Τερεζάκη, με ημερομηνία 14 Μαΐου 2025. «Μας ενημερώσατε […] ότι απαιτείται στοχευμένη διερεύνηση, μελέτη και χρηματοδότηση», γράφει ο κ. Τερεζάκης. Όπως θα δούμε παρακάτω, το αίτημα αποζημίωσης παραμένει και σήμερα σε εκκρεμότητα.

Ο κ. Τερεζάκης επισημαίνει ότι το να μη μένουν οι σήραγγες πλημμυρισμένες και καλυμμένες με άλατα είναι ζήτημα ασφαλείας και ζητάει να ξεβουλώσουν τα φρεάτια «για λόγους ασφάλειας της κυκλοφορίας» και για «αποφυγή δυσμενών συνεπειών». Στα τέλη Σεπτεμβρίου του 2025, νέα επιστολή με την υπογραφή του Γενικού Διευθυντή Λειτουργίας Δικτύου του ΟΣΕ Ευάγγελου Χριστογιάννη δείχνει ότι ώς τότε δεν είχε γίνει το παραμικρό. 

Αυτή είναι η εσωτερική εικόνα. Ας δούμε τώρα τι είπε δημοσίως ο ΟΣΕ όταν υποχρεώθηκε να σταματήσει να αποσιωπά το θέμα επειδή τους ρωτήσαμε. «Το ζήτημα εμφάνισης των αλάτων δεν επάγεται κίνδυνο για τη σιδηροδρομική επιδομή, ενώ, όποιες τυχόν βλάβες εμφανίζονται, αυτές αντιμετωπίζονται αμέσως», ανέφερε γραπτή απάντηση του Διευθυντή Μελετών και Έργων Δημήτρη Κουτσούκου στο Reporters United.

«Το ζήτημα εμφάνισης αλάτων είναι τοπικό φαινόμενο ορισμένων περιοχών των ορεινών όγκων Καλλιδρόμου και Όθρυος, που μέσα από το δίκτυο αποστράγγισης των σηράγγων, καθιζάνουν τα άλατα με αποτέλεσμα την τοπική έμφραξη φρεατίων ή τμημάτων του συλλεκτήριου αγωγού. Με συγκεκριμένη μεθοδολογία που εφαρμόζεται όλα τα χρόνια λειτουργίας των σηράγγων, αντιμετωπίζεται το φαινόμενο στο πλαίσιο των εργασιών συντήρησης». 

Ο κ. Κουτσούκος πρόσθεσε «ότι ο καθαρισμός των αλάτων έχει ολοκληρωθεί» και ότι οι εταιρείες «έχουν υποβάλει σχετικό αίτημα αποζημίωσης, το οποίο εξετάζεται». «Ο καθαρισμός των αλάτων έχει σημαντικό κόστος, λόγω του μεγάλου μήκους των σηράγγων (περίπου €100.000 κάθε φορά)», σημείωσε ο ίδιος.

Η μάχη για τα εγχειρίδια

Με βάση τη νομοθεσία οι εταιρείες δικαιούνται αποζημίωση αν οι βλάβες έχουν προέλθει από τη χρήση, όχι αν οφείλονται στην κατασκευή. Σύμφωνα με τον κ. Θεοδώρου, ο ΟΣΕ αδυνατεί να επιβάλει τον σεβασμό σε αυτόν τον όρο. «Τους γράψαμε κάποιες παρατηρήσεις για το πώς πρέπει να γίνει η συντήρηση. Μας ξανάστειλαν [σ.σ.: οι εταιρείες] πίσω το εγχειρίδιο συντήρησης, χωρίς να έχουν ενσωματώσει τίποτα», λέει.  

Όπως φαίνεται από το έγγραφο του Διευθυντή Δικτύου Ευάγγελου Χριστογιάννη, στα τέλη Σεπτεμβρίου του 2025 τα εγκεκριμένα εγχειρίδια συντήρησης ακόμη αναζητούνταν. «Παρακαλούμε να επιβεβαιώσετε ότι οι εργασίες υποχρεωτικής συντήρησης όλων των υποσυστημάτων της σύμβασης εκτελούνται κανονιστικά και σύμφωνα με τα εγκεκριμένα εγχειρίδια συντήρησης, τα οποία και να μας αποστείλετε», αναφέρει το ίδιο.

Ρωτήσαμε τον ΟΣΕ αν σήμερα (Μάρτιος 2026, 15 μήνες μετά την έναρξη της περιόδου υποχρεωτικής συντήρησης) υπάρχουν ή όχι εγχειρίδια συντήρησης στα οποία οι εταιρείες έχουν αποδεχτεί τα αιτήματα του ΟΣΕ. Δεν λάβαμε επίσημη απάντηση, ενώ ανεπισήμως η φράση που χρησιμοποιήθηκε ήταν χαρακτηριστική: «Γίνεται πόλεμος». Κάπου εδώ να σημειώσουμε ότι ένα από τα «εμπόλεμα μέρη», η εταιρεία AKTOR, με Διευθύνοντα Σύμβουλο τον Αλέξανδρο Εξάρχου, ήταν ανάδοχος και στη Σύμβαση 717 για τη σηματοδότηση και την τηλεδιοίκηση, τα κρίσιμα συστήματα ασφαλείας που που δεν λειτουργούσαν τη νύχτα των Τεμπών, με τα γνωστά μοιραία αποτελέσματα. Σημαντικά πρώην και νυν στελέχη του ΑΚΤΟΡΑ (Κούτρας, Καραβάκης, Εξάρχου) κατηγορούνται για το θέμα αυτό από την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία. (Μετά τη συγχώνευση με την ΙΝΤΡΑΚΑΤ, η ΑΚΤΩΡ έγινε AKTOR, δηλαδή γράφεται με λατινικούς χαρακτήρες.)

Το θέμα της συντήρησης αφορά και άλλα τμήματα της Σύμβασης 635, αλλά πριν πάμε σε αυτά πρέπει να σημειώσουμε ότι ως προς τις σήραγγες προκύπτει και θέμα κατασκευής, όχι μόνο συντήρησης και ξεβουλώματος των φρεατίων.

Ρωτήσαμε την Κοινοπραξία αν τρέχουν ή όχι σε συστηματική βάση νερά από τα τοιχώματα και την οροφή της σήραγγας Καλλιδρόμου, συμπεριλαμβανομένων σημείων στα οποία βρίσκεται ευαίσθητος ηλεκτρονικός εξοπλισμός και ποιος ευθύνεται γι’ αυτό. Δεν λάβαμε απάντηση.

Μία απάντηση ως προς το μέγεθος του προβλήματος δίνει η έκθεση του κλιμακίου της ΕΡΓΟΣΕ από τον Μάιο του 2025. «Ο εξοπλισμός ελέγχου των συστημάτων της σήραγγας περιτριγυρίζεται με αλατοαποθέσεις και βρίσκεται σε περιβάλλον ιδιαίτερα έντονης υγρασιακής καταπόνησης», αναφέρει η αυτοψία στη συνδετήρια σήραγγα 9. (Στο Καλλίδρομο έχουν κατασκευαστεί δύο παράλληλες σήραγγες, μία για τα τρένα που πηγαίνουν προς Θεσσαλονίκη και μία γι’ αυτά που πηγαίνουν προς Αθήνα. Στις μικρές σήραγγες που τις συνδέουν έχει τοποθετηθεί ο ηλεκτρονικός εξοπλισμός ελέγχου). Σε ένα σημείο «παρουσιάζεται συνεχής ροή νερού από το θόλο της τελικής επένδυσης», αναφέρει η αυτοψία. 

Ρωγμές και βουλιαγμένες γραμμές

Όλα αυτά σε ένα έργο τόσο καινούργιο, που βρίσκεται ακόμα στην τριετή περίοδο υποχρεωτικής συντήρησής του από τους κατασκευαστές. Το έργο πήρε τη σφραγίδα της ΕΡΓΟΣΕ ότι ολοκληρώθηκε (έλαβε βεβαίωση περάτωσης) την παραμονή των Χριστουγέννων του 2024, παρά τις αντιρρήσεις των επιβλεπόντων μηχανικών, που σημείωναν ότι είναι ημιτελές (αναλυτικά το ρεπορτάζ μας για τη μεγάλη απόδραση κατασκευαστικών και ασφαλιστικών εταιρειών από τη Σύμβαση 635 εδώ). Οι εταιρείες κατόρθωσαν να πάρουν τη βεβαίωση ότι ολοκλήρωσαν το έργο, παρότι ακόμα και σήμερα (όπως μας επιβεβαίωσε ο κ. Κουτσούκος) δεν λειτουργούν τα φανάρια στη σήραγγα Όθρυος. Τα δύο επόμενα βήματα είναι η προσωρινή και η οριστική παραλαβή του έργου ώς το 2027. 

Έξω από τις σήραγγες η εικόνα δεν είναι καλύτερη. Στη νότια είσοδο της σήραγγας Όθρυος η γραμμή βούλιαξε πέρυσι το Μάρτιο και το πρόβλημα είναι τόσο σοβαρό που ακόμα δεν έχει λυθεί. Η κυκλοφορία των τρένων και στις δύο κατευθύνσεις έχει διοχετευθεί, με ταχύτητα χελώνας, στην άνοδο, όπου το βούλιαγμα της γραμμής είναι μικρότερο (τρία εκατοστά), ενώ για το βούλιαγμα στην κάθοδο* (10 εκατοστά) ακόμα δεν έχει ξεκινήσει κάποια επισκευή. «Δεν είναι κάτι απλό, πρέπει να γίνουν καινούργιες γέφυρες», λέει ο κ. Θεοδώρου. Λίγο παρακάτω, επίσης στη νότια είσοδο της Όθρυος, ο τοίχος αντιστήριξης έχει μισοδιαλυθεί. Και εκεί δεν έχει γίνει τίποτα.

«Το μεγάλο τεχνικό αντίβαρο αντιστήριξης πριν την είσοδο στην Όθρυ από το νότιο στόμιο παρουσιάζει ρωγμές οι οποίες προκλήθηκαν από την κακοκαιρία Ιανός, όπως μας δηλώθηκε» [σ.σ. το πρόβλημα δηλαδή έχει αφεθεί να εξελίσσεται την τελευταία πενταετία], αναφέρεται στην επιθεώρηση του Μαΐου 2025. «Το φαινόμενο χρήζει άμεσης επιτήρησης και προσοχής!». (Τα έντονα γράμματα, η υπογράμμιση και το θαυμαστικό ανήκουν στο πρωτότυπο.) 

Πιο έξω, στην ανοιχτή γραμμή, τα προβλήματα με τους στρωτήρες που είχε αποκαλύψει το Reporters United το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 2023 (ρεπορτάζ εδώ και εδώ) επιμένουν, παρότι περισσότεροι από 10.000 ρηγματωμένοι στρωτήρες έχουν αντικατασταθεί. (Στρωτήρες είναι οι κάθετες τραβέρσες από μπετόν που συνδέουν τις δύο σιδηροτροχιές και τις συγκρατούν στη θέση τους και οι οποίοι, αν σπάσουν, υπάρχει κίνδυνος εκτροχιασμού). 

Στην αναφορά του Μαΐου του 2025 διαβάζουμε ότι εντοπίστηκαν άλλοι 3.700 ρηγματωμένοι στρωτήρες. Ρωτήσαμε την Κοινοπραξία αν θεωρεί ότι οι τόσο εκτεταμένες ρηγματώσεις σε γραμμή που καταπονείται ελάχιστα είναι προϊόν φυσιολογικής φθοράς, αν έχει ερευνήσει τις αιτίες των ρηγματώσεων και ποιος θα επωμιστεί το κόστος αντικατάστασής τους. Δεν λάβαμε απάντηση.

Ακόμα πιο θεαματικό είναι το πρόβλημα των σκύρων, των ειδικών χαλικιών πάνω στα οποία πατάει η γραμμή. Όσο χειρότερη είναι η ποιότητά τους και όσο λιγότερη συντήρηση γίνεται, τόσο περισσότερο τρίβονται. Η φθορά συνήθως συμβαίνει κάτω από την επιφάνεια – εδώ όμως είναι ορατή με γυμνό μάτι. Όπως αποκαλύπτουμε, σε ένα μήκος τουλάχιστον 15 χιλιομέτρων γύρω από την περιοχή του Μώλου (κοντά στη Λαμία), τα σκύρα έχουν κατά τόπους εικόνα αμμοχάλικου, δηλαδή υλικού κάθε άλλο παρά σταθερού για μεγάλες ταχύτητες. «Όλα τα υλικά στα οποία θα εντοπιστούν τυχόν βλάβες θα αντικατασταθούν εντός της περιόδου συντήρησης της σύμβασης», ανέφερε ο ΟΣΕ.

Οι φωτογραφίες αυτές έφτασαν σε εμάς αφότου είχαμε περιγράψει την ύπαρξη προβληματικών σκύρων σε άλλο σημείο της ίδιας εργολαβίας (το σχετικό ρεπορτάζ εδώ). 

Λίγο πριν τη δημοσίευση επικοινωνήσαμε ξανά με τον κ. Θεοδώρου, ώστε να σιγουρευτούμε ότι οι δηλώσεις του είναι ακριβώς έτσι όπως τις μεταφέρουμε. Τις επιβεβαίωσε. «Αυτά ίσχυαν μέχρι τις 31/12/2025 που ήμουν εγώ υπεύθυνος της επιδομής και ούτε συντήρηση γινόταν, ούτε υπήρχε εγκεκριμένο εγχειρίδιο συντήρησης. Τι γίνεται από 01/01/2026 και μετά, δεν γνωρίζω», απάντησε. 

Η υποχρεωτική συνταξιοδότηση του κ. Θεοδώρου, με την αιτιολογία ότι συμπλήρωσε το 67ο έτος της ηλικίας του, βοηθάει ώστε να ακούγεται πλέον μόνο η επίσημη άποψη, που λέει ότι όλα βαίνουν καλώς. 

«Η σιδηροδρομική γραμμή λειτουργεί κανονικά, χωρίς ζητήματα ασφαλείας. Ο γεωμετρικός σχεδιασμός της γραμμής επιτρέπει την κυκλοφορία επ’ αυτής των τραίνων που κινούνται με την ταχύτητα σχεδιασμού (160 km/h)», μας έγραψε ο κ. Κουτσούκος. Και όπως προκύπτει από την απάντησή του, τα 160 χιλιόμετρα την ώρα είναι μόνο η αρχή. «Επισημαίνεται ότι ο εγκατεστημένος εξοπλισμός υποδομής και επιδομής επιτρέπει ταχύτητες κυκλοφορίας πολύ μεγαλύτερες από την ταχύτητα σχεδιασμού».

Πώς όμως είναι δυνατόν να κινούνται τα τρένα με ταχύτητες άνω των 160 χιλιομέτρων την ώρα σε μια γραμμή που δεν συντηρείται; Αυτό είναι το επόμενο κεφάλαιο του σιδηροδρομικού δράματος, καθώς οι μεγάλοι εργολάβοι του σιδηροδρόμου επιδιώκουν να πάψει η συντήρηση από τον ΟΣΕ και να αναλάβουν οι ίδιοι συμβόλαια συντήρησης – αντί δηλαδή να πληρώνουν αν κληροδοτούν γραμμή με προβλήματα, να πληρώνονται για να τα φτιάχνουν.

*Διόρθωση (17.3.2026): Η αρχική εκδοχή του ρεπορτάζ ανέφερε ότι η κυκλοφορία των τρένων στη γραμμή νότια της σήραγγας Όθρυος έχει διοχετευτεί λόγω του βουλιάγματος στην κάθοδο και όχι στην άνοδο. Ωστόσο, η κυκλοφορία έχει διοχετευτεί στην άνοδο, όπου το βούλιαγμα είναι μικρότερο (τρία εκατοστά), και όχι στην κάθοδο, όπου το βούλιαγμα είναι μεγαλύτερο (10 εκατοστά).

Το άρθρο Τρία χρόνια μετά τα Τέμπη, στη σήραγγα βρέχει αλάτι εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Με φόντο την ιστορική απόφαση του δικαστή Νικόλαου Ασκιανάκη στη δίκη των υποκλοπών, οι δημοσιογράφοι του Reporters United Θοδωρής Χονδρόγιαννος (που ήταν παρών και κάλυψε και τις 39 δικασίμους) και Νικόλας Λεοντόπουλος (που κατέθεσε ως μάρτυρας) συζητούν για την πολλαπλή σημασία της δικαστικής ετυμηγορίας:

• για την καταδίκη των τεσσάρων κατηγορουμένων (Γιάννη Λαβράνου, Φέλιξ Μπίτζιου, Ταλ Ντίλιαν, Σάρα Χαμού – έχει ασκηθεί έφεση και ισχύει το τεκμήριο αθωότητας) και για τις τρεις κατηγορίες τους (παραβίαση του απορρήτου, παράνομη πρόσβαση σε σύστημα πληροφοριών, επέμβαση σε σύστημα αρχειοθέτησης δεδομένων) με 126 χρόνια και οκτώ μήνες φυλάκισης (εκτιτέα τα οκτώ έτη)
• για την απόρριψη όλων των ελαφρυντικών προς τους κατηγορουμένους
• για την παραπομπή της υπόθεσης με σκοπό την επανεξέταση του σκανδάλου ακόμα και για το κακούργημα της κατασκοπείας
• για τη σιωπή των συστημικών μέσων ενημέρωσης
• για τις συνδέσεις κορυφαίων αξιωματούχων της κυβέρνησης Μητσοτάκη (Γρηγόρη Δημητριάδη, Νίκου Παναγιωτόπουλου, Κυριάκου Πιερρακάκη) με τους καταδικασθέντες Γιάννη Λαβράνο και Φέλιξ Μπίτζιο.

Ακούστε το πρώτο επεισόδιο από το πόντκαστ του Reporters United εδώ.

Παραγωγή πόντκαστ: Spoovio.

Οι ανταποκρίσεις του Reporters United από κάθε δικάσιμο της δίκης των υποκλοπών: Δικάσιμος 1, Δικάσιμος 2, Δικάσιμος 3, Δικάσιμος 4, Δικάσιμος 5, Δικάσιμος 6, Δικάσιμος 7, Δικάσιμος 8, Δικάσιμος 9, Δικάσιμος 10, Δικάσιμος 11, Δικάσιμος 12, Δικάσιμος 13, Δικάσιμος 14, Δικάσιμος 15, Δικάσιμος 16, Δικάσιμος 17, Δικάσιμος 18, Δικάσιμος 19, Δικάσιμος 20, Δικάσιμος 21, Δικάσιμος 22, Δικάσιμος 23, Δικάσιμος 24, Δικάσιμος 25, Δικάσιμος 26, Δικάσιμος 27, Δικάσιμος 28, Δικάσιμος 29, Δικάσιμος 30, Δικάσιμος 31, Δικάσιμος 32, Δικάσιμος 33, Δικάσιμος 34, Δικάσιμος 35, Δικάσιμος 36, Δικάσιμος 37, Δικάσιμος 38, Δικάσιμος 39. (Οι σύνδεσμοι παραπέμπουν στη σελίδα του Reporters United στο Instagram. Ανάλογες αναρτήσεις έχουν γίνει και στους λογαριασμούς μας στο Facebook και το X.)

Μπορείτε να διαβάσετε όλα τα ρεπορτάζ από την έρευνα του Reporters United για το σκάνδαλο των υποκλοπών εδώ.

Το άρθρο Υποκλοπές: Η ιστορική απόφαση στη δίκη του Predator – το δεύτερο επεισόδιο από το podcast του Reporters United εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Στις 19 Δεκεμβρίου 2025 το Reporters United δημοσίευσε ρεπορτάζ με τίτλο «Παρανομεί το Πολυτεχνείο με τις κάμερες!», μετά από πολύμηνη έρευνα σε συνεργασία με το Vouliwatch, οργάνωση που προασπίζεται τη διαφάνεια και τη λογοδοσία, και το Homo Digitalis, που ειδικεύεται σε ζητήματα προστασίας ψηφιακών προσωπικών δεδομένων. 

Στηρίξτε την ανεξάρτητη δημοσιογραφία του Reporters United εδώ.

Το ρεπορτάζ παρουσίαζε πώς το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (ΕΜΠ) έχει βασίσει τη λειτουργία των καμερών του σε έναν νόμο μετέωρο (ν. 4957/2022), αρνούμενο την πρόσβαση των οργανώσεων σε έγγραφα που τεκμηριώνουν τη νομιμότητα της παρακολούθησης. Επιπλέον, παραβιάζει συστηματικά τον Γενικό Κανονισμό για τα Προσωπικά Δεδομένα (ΓΚΠΔ), αγνοώντας το νόμιμο δικαίωμα φοιτητ(ρι)ών και εργαζομένων στην ενημέρωση για τους όρους επεξεργασίας των δεδομένων τους, αλλά και δεν ανταποκρίνεται στις υποχρεώσεις του για διαφάνεια και λογοδοσία.

Δύο μήνες αργότερα, στις 12 Φεβρουαρίου, το ΕΜΠ απέστειλε εξώδικο προς τη συντάκτρια του ρεπορτάζ υπογεγραμμένο από τον πρύτανη κ. Ιωάννη Χατζηγεωργίου, χαρακτηρίζοντας τον τίτλο του «συκοφαντικό», το περιεχόμενο «αναληθές, ανακριβές, εσφαλμένο και αβάσιμο» και την έρευνα «μεροληπτική και αναξιόπιστη». Μέσω των 10 σχολίων του επιχειρεί να αποδείξει ότι «το νομοθετικό πλαίσιο (εθνικό και ευρωπαϊκό) […] τηρ[είται] απαρέγκλιτα» και ζήτησε το εξώδικο να δημοσιευθεί. 

Διαβάστε το εξώδικο του ΕΜΠ προς το Reporters United εδώ.

Το μόνο πραγματικά καινούργιο που διαβάσαμε στο εξώδικο, και οπωσδήποτε θετικό, είναι ότι το Πολυτεχνείο δεσμεύεται ότι δεν χρησιμοποιούνται τεχνολογίες αναγνώρισης προσώπων ή αυτοματοποιημένης ταυτοποίησης και ότι δεν καταγράφεται ήχος. 

Κατά τα άλλα, το εξώδικο επιχειρεί νομικές ακροβασίες αποφεύγοντας την ουσία του θέματος, που είναι το κατά πόσον οι κάμερες λειτουργούν νόμιμα ή όχι. Συνδυαζόμενο δε με τις απαντήσεις που λάβαμε στο μεταξύ από υπουργείο Παιδείας, Ελληνική Αστυνομία και Αρχή Προστασίας Δεδομένων, αναδεικνύει βαθύτερα θεσμικά κενά που υπερβαίνουν το ίδρυμα και αγγίζουν την κυβερνητική πυραμίδα.

Σύγχυση των αρχών για τη νομιμότητα των καμερών

Στο προηγούμενο ρεπορτάζ αναδείξαμε ότι η νομική βάση της παρακολούθησης δεν ευσταθεί. Το ΕΜΠ, μέσω του εξωδίκου του, το αρνείται λέγοντας ότι είναι «απολύτως αβάσιμος ο ισχυρισμός ότι δήθεν το Ίδρυμά μας επικαλείται δήθεν “απαγορευμένο” νομικό έρεισμα» και παραθέτει ως νομική βάση τον ν. 4624/2019. Μια ματιά στο πρόσφατο παρελθόν όμως δείχνει ότι εδώ και σχεδόν έναν χρόνο από τότε που έχουν εγκατασταθεί οι κάμερες, το ΕΜΠ έχει αλλάξει γνώμη για το νομικό έρεισμα της παρακολούθησης τουλάχιστον δύο φορές και έχει επικαλεστεί τέσσερις διαφορετικούς νόμους και διατάξεις (ν. 4957/2022, ν. 4624/2019, ΠΔ 75/2020 και ΓΚΠΔ). 

«Γίνεται αναφορά σε πολλά και διαφορετικά νομικά πλαίσια, χωρίς όμως να αποσαφηνίζεται ρητά ποια είναι η συγκεκριμένη νομική βάση της επεξεργασίας», εξηγεί ο Λευτέρης Χελιουδάκης, δικηγόρος και εκτελεστικός διευθυντής του Homo Digitalis. Αυτό, πέρα από το ότι δημιουργεί σύγχυση και κινεί υποψίες, είναι από μόνο του παράτυπο, καθώς «[η] επιλογή της νοµικής βάσης επεξεργασίας των δεδοµένων προσωπικού χαρακτήρα πρέπει να λαµβάνει χώρα προ της έναρξης της επεξεργασίας», σύμφωνα με την απόφαση 26/2019 της Αρχής Προστασίας Δεδομένων (ΑΠΔ).

Στην αρχή, το ΕΜΠ επικαλούταν μέσω της ιστοσελίδας του και των απαντήσεών του προς το Reporters United το έννομο συμφέρον του άρθρου 6 παρ. 1. περ. στ του ΓΚΠΔ (που όμως απαγορεύεται να χρησιμοποιείται από δημόσιες αρχές) και τον ν. 4957/2022, τον μοναδικό νόμο που αφορά συγκεκριμένα κάμερες στα ΑΕΙ. Αυτός ο νόμος όμως ρητά προβλέπει (άρθρο 435 παρ. 5) την έκδοση ενός προεδρικού διατάγματος (ΠΔ) που θα καθορίζει τους όρους επεξεργασίας των δεδομένων. Χωρίς αυτό, ο νόμος δεν μπορεί να εφαρμοστεί. 

Απαντώντας στα σχετικά ερωτήματά μας, το υπουργείο Παιδείας παραδέχτηκε ότι δεν έχει εκδοθεί το ΠΔ, αλλά υποστήριξε το Πολυτεχνείο δηλώνοντας ότι «δεν τίθεται ζήτημα νομιμότητας». Υπουργείο και Πολυτεχνείο παραπέμπουν σε ένα άλλο Προεδρικό Διάταγμα (ΠΔ 75/2020), το οποίο καθιστά στην Ελληνική Αστυνομία συνυπεύθυνη της επεξεργασίας. 

Η ΕΛΑΣ όμως τους διαψεύδει: «Έως την 02/01/2026 η Υπηρεσία δεν έχει εκδώσει Άδεια Εγκατάστασης σταθερού συστήματος επιτήρησης με τη χρήση εικόνας ή και ήχου (του ΠΔ 75/2020) για δημόσιους χώρους στην περιοχή του ΕΜΠ», απάντησε στα ερωτήματα του Homo Digitalis.

Η ανεξάρτητη Αρχή Προστασίας Δεδομένων (ΑΠΔ) είναι ο πλέον αρμόδιος φορέας για να γνωμοδοτήσει σχετικά με τη νομιμότητα της βιντεοεπιτήρησης. Γι’ αυτό και στις 16 Σεπτεμβρίου 2025 Homo Digitalis, Vouliwatch και Reporters United καταθέσαμε κοινό αίτημα για την υπόθεση των καμερών προς την ΑΠΔ. Τότε η ΑΠΔ μάς είχε απαντήσει ότι «εξετάζει το αν και σε ποιο βαθμό θα ερευνήσει [την υπόθεση] αυτεπάγγελτα». 

Πέντε μήνες μετά η ΑΠΔ δήλωσε στο Reporters United ότι ακόμα «εξετάζεται το αν θα ερευνηθεί αυτεπάγγελτα η συγκεκριμένη υπόθεση». Στο μεταξύ, μας ενημέρωσε ότι «έχει έρθει σε επικοινωνία – συνεργασία με την Υπεύθυνη Προστασίας Δεδομένων του ΕΜΠ σχετικά με τη συμμόρφωση της χρήσης των εν λόγω καμερών με τη νομοθεσία για τα προσωπικά δεδομένα», αλλά αρνήθηκε να σχολιάσει οτιδήποτε σχετικό με τη νομιμότητα της παρακολούθησης, γιατί η υπόθεση είναι «ανοιχτή». 

Υπενθυμίζουμε ότι τα υποκείμενα των δεδομένων (φοιτητές/τριες, εργαζόμενοι/ες και περαστικοί/ες) μπορούν να προσφύγουν στην ΑΠΔ ενισχύοντας τις πιθανότητες να κινηθεί αυτεπάγγελτη έρευνα. 

Διαβάστε τη γραπτή τοποθέτηση – απάντηση του Homo Digitalis στο εξώδικο του ΕΜΠ, όπου εξηγείται αναλυτικά η αδυναμία του νομικού ερείσματος της παρακολούθησης. 

Μένουν στο δέντρο και χάνουν το δάσος

Όταν το ΕΜΠ τοποθέτησε τις κάμερες στο συγκρότημα Πατησίων δεν υπήρχαν πουθενά ενημερωτικές πινακίδες. Σταδιακά, και ύστερα από αλλεπάλληλα ερωτήματα και πιέσεις του ρεπορτάζ, τοποθετήθηκαν κάποιες περιορισμένες πινακίδες χωρίς ποτέ να είναι αρκετές σε πλήθος ή σε παρεχόμενη πληροφορία, ώστε το υποκείμενο που καταγράφεται να ενημερώνεται επαρκώς. Στο εξώδικο δικαιολογεί την έλλειψη λέγοντας ότι δεν έχει υποχρέωση να αναρτά πινακίδες κάτω από κάθε κάμερα, επικαλούμενο τις κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με την επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα μέσω βιντεοσυσκευών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (EDPB Guidelines 3/2019). 

Αυτό είναι μια τυπική αλήθεια που προσπερνάει το πνεύμα του νόμου, σύμφωνα με το οποίο στόχος των πινακίδων είναι το άτομο «να μπορεί να εκτιμήσει ποια περιοχή υπόκειται σε παρακολούθηση από κάμερα ώστε να αποφύγει την επιτήρηση ή να προσαρμόσει τη συμπεριφορά του», εξηγεί ο Λευτέρης Χελιουδάκης από το Homo Digitalis.

Ας δώσουμε ένα παράδειγμα, ώστε να γίνει κατανοητή η απουσία ουσιαστικής ενημέρωσης: Αν τον Σεπτέμβριο (πριν καταστραφούν οι κάμερες από αγνώστους και πριν δημοσιευθεί το ρεπορτάζ μας) κάποιο άτομο εισερχόταν στο συγκρότημα Πατησίων από την ιστορική πύλη επί της οδού Πατησίων και διέσχιζε ολόκληρο το προαύλιο, περίπου 280 μέτρα, μέχρι την είσοδο στο κτίριο Μπουμπουλίνας που βρίσκεται αντιδιαμετρικά στο συγκρότημα, θα έχει καταγραφεί από περίπου 10 (!) κάμερες χωρίς να έχει στο μεταξύ συναντήσει ούτε μια ενημερωτική πινακίδα. 

Μια ακόμα θετική εξέλιξη μετά τη δημοσίευση του ρεπορτάζ ήταν ότι το ΕΜΠ ανανέωσε (για δεύτερη φορά) την ιστοσελίδα του, δημοσιοποιώντας σημαντικές πληροφορίες, όπως το ότι τα δεδομένα διαγράφονται χωρίς δυνατότητα ανάκτησης μετά από 15 ημέρες, ότι μέχρι τότε διατηρούνται σε κλειδωμένο σέρβερ του Ιδρύματος με εφαρμογή συγκεκριμένης διαδικασίας ξεκλειδώματος μόνο από αρμόδια στελέχη και όχι από εξωτερικές εταιρείες και ότι η επιτήρηση επεκτάθηκε στις πύλες εισόδου της Πολυτεχνειούπολης Ζωγράφου, πέραν του κτιρίου Διοίκησης και του Συγκροτήματος Πατησίων που ώς τώρα γνωρίζαμε.

Καλωσορίζουμε την έστω και υπό την πίεση της δημοσιογραφικής έρευνας δημοσιοποίηση των στοιχείων. Θα ήταν προτιμότερο όμως η διαφάνεια να έχει εξασφαλιστεί νωρίτερα, χωρίς εξώδικα ή, ακόμη καλύτερα, μέσω έγκαιρων απαντήσεων στα ερωτήματα που είχαν τεθεί τόσο στην πρυτανεία όσο και στην υπεύθυνη προστασίας δεδομένων (DPO). Το ΕΜΠ στο εξώδικό του διαβεβαιώνει ότι η DPO «ασχολείται ειδικώς με την παροχή διευκρινίσεων για κάθε θέμα προστασίας δεδομένων που τίθεται υπόψη της […] και από τα ίδια τα υποκείμενα δεδομένων». Ωστόσο, υπενθυμίζεται ότι ουδέποτε απάντησε σε φοιτητές/τριες και εργαζόμενους/ες όταν κατέθεσαν επίσημο αίτημα ενημέρωσης (στις 19 Μαΐου και 2 Ιουνίου 2025 αντίστοιχα), παραβιάζοντας τον νόμο και τον λόγο του. 

Τέλος, κάθε φορέας που εκτελεί παρακολούθηση πρέπει τουλάχιστον να προσπαθεί να πείσει τους/τις θιγόμενους/ες ως προς τις αγαθές προθέσεις του και ως προς την ασφάλεια των προσωπικών δεδομένων. Πολύ περισσότερο όταν ο φορέας είναι ένα ακαδημαϊκό ίδρυμα και οι εν δυνάμει θιγόμενοι/ες είναι πρωτίστως τα μέλη της κοινότητάς του. Γι’ αυτό ως οργανώσεις ζητήσαμε πρόσβαση στη Μελέτη Εκτίμησης Αντικτύπου, που περιγράφει τα ρίσκα της βιντεοεπιτήρησης και πώς αυτά θα περιοριστούν. 

Στις απαντήσεις του και στο εξώδικό του το ΕΜΠ αρνήθηκε εκ νέου να δημοσιοποιήσει τη μελέτη, προτάσσοντας ότι αποτελεί μέρος του «εμπιστευτικού χαρακτήρα» Σχεδίου Ασφαλείας, το οποίο εξαιρείται της δημοσίευσης. Ισχυρίστηκε ότι «η απόφαση για την εγκατάσταση του συστήματος […] έχει αποσταλεί […] στο Υπουργείο Παιδείας […] και στον αρμόδιο κ. Εισαγγελέα Πλημμελειοδικών», πετώντας το μπαλάκι σ’ εκείνους.

«Υπάρχουν δημόσιοι φορείς που από μόνοι τους δημοσιεύουν [τη μελέτη] ενώ δεν έχουν υποχρέωση, όπως έπραξε το υπουργείο Μετανάστευσης στην υπόθεση των δικών του συστημάτων βιντεοεπιτήρησης στις δομές», λέει ο κ. Χελιουδάκης. Επίσης, υπάρχουν και άλλοι τρόποι να κατευνάσει το ΕΜΠ τις ανησυχίες, «θα μπορούσε ας πούμε να παρέχει τουλάχιστον τη δυνατότητα μελέτης του εγγράφου στο κατάστημα της υπηρεσίας, χωρίς παραχώρηση αντιγράφου».

Το άρθρο Διάλογος με το ΕΜΠ – έστω και μέσω εξωδίκου εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

ΓΡΑΦΕΙΟ ΠΡΥΤΑΝΗ

Αρ. Πρωτ. Εμπ: 35 

12 Φεβρουαρίου 2026

ΕΝΩΠΙΟΝ ΚΑΘΕ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ ΚΑΙ ΑΡΧΗΣ

ΕΞΩΔΙΚΗ ΔΗΛΩΣΗ – ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Του νομικού προσώπου δημοσίου δικαίου, Ανώτατου Εκπαιδευτικού Ιδρύματος, με την επωνυμία «Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο», που εδρεύει στην Αθήνα, στην οδό 28ης Οκτωβρίου αρ. 42, με ταχυδρομική διεύθυνση στην Πολυτεχνειούπολη Ζωγράφου, στην οδό Ηρώων Πολυτεχνείου αρ. 9, όπως εκπροσωπείται νόμιμα.

[σφραγίδα επίδοσης με ημ/νία 13/02/2026 και ώρα 15:00 μ.μ.. Ο Δικαστικός Επιμελητής (σ.σ. στοιχεία δικαστικού επιμελητή)]

ΠΡΟΣ

Την Δάφνη Καράβολα, δημοσιογράφο του δικτύου δημοσιογράφων με την επωνυμία «Reporters United», που εδρεύει στην Αθήνα, στην οδό Αναξαγόρα αρ. 3 5.

κα Καράβολα,

Σε απάντηση του από 19 Δεκεμβρίου 2025 άρθρου σας στην ιστοσελίδα Reporters United με τίτλο «Παρανομεί το Πολυτεχνείο με τις κάμερες!», το οποίο έχει τίτλο συκοφαντικό, καθώς δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα και περιεχόμενο με σωρεία αναληθών, ανακριβών, εσφαλμένων και αβάσιμων ισχυρισμών, αποστέλλουμε την παρούσα για την αποκατάσταση της αλήθειας:

1. Όπως επανειλημμένως έχετε ενημερωθεί από το Ίδρυμά μας (ιδίως, με τα 31472/2025 και 36228/2025 έγγραφά μας), το νομοθετικό πλαίσιο (εθνικό και ευρωπαϊκό) και οι διαδικασίες, που επιβάλλουν και ορίζουν τη σύννομη συλλογή και επεξεργασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα των μελών της Πολυτεχνειακής Κοινότητας τηρούνται απαρέγκλιτα.

2. Ήδη δύο φορές σας έχουμε επισημάνει ότι έχουν εκδοθεί πλήρεις και αιτιολογημένες αποφάσεις του Συμβουλίου Διοίκησης ως αρμοδίου αποφασιστικού οργάνου για την κατάρτιση και τήρηση του Σχεδίου Ασφάλειας και Προστασίας και για τη Μελέτη Εκτίμησης Αντικτύπου, που αφορά στην εγκατάσταση και χρήση συστήματος βιντεοεπιτήρησης σε χώρους του Ιδρύματος. Οι αποφάσεις αυτές και τα πιο πάνω Έγγραφα έχουν αποσταλεί στην κα Υπουργό Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού και έχουν κατατεθεί στον κ. Εισαγγελέα Πρωτοδικών Αθηνών, όπως ο νόμος ορίζει.

3. Επιπλέον, το Ίδρυμά μας έχει ορίσει Υπεύθυνη Προστασίας Δεδομένων (DPO), που ασχολείται ειδικώς με την παροχή διευκρινίσεων για κάθε θέμα προστασίας δεδομένων, που τίθεται υπόψη της από τα αρμόδια όργανα διοίκησης, αλλά, κυρίως, και από τα ίδια τα υποκείμενα δεδομένων.

4. Επιπροσθέτως, λαμβάνοντας υπόψη τη δημοσιογραφική σας ενασχόληση με ζητήματα νομοθεσίας, γνωρίζετε ή οφείλετε να γνωρίζετε και να πληροφορείτε το κοινό σας ως προς αυτό, ότι το Σχέδιο Ασφάλειας και Προστασίας ενός Πανεπιστημιακού Ιδρύματος είναι εμπιστευτικό σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 225 του ν. 4957/2022 (Α΄ 141). Τον εμπιστευτικό χαρακτήρα του εν λόγω Σχεδίου τον επιβάλλει ο Νόμος και, συνακόλουθα, τον τηρεί το Ίδρυμά μας, με αποτέλεσμα να μην επιτρέπεται «πρόσβαση» σε αυτές τις πληροφορίες από κανέναν τρίτο. Όπως προαναφέρεται και είσαστε ήδη ενημερωμένη για αυτό, η σχετική απόφαση έχει προ καιρού κοινοποιηθεί στο αρμόδιο Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, ενώ εξαιρείται ρητά της υποχρέωσης δημοσίευσής της στο πρόγραμμα «ΔΙΑΥΓΕΙΑ», σύμφωνα με τις διατάξεις της παρ. 4 του πιο πάνω άρθρου. Αντίστοιχα, η απόφαση για την εγκατάσταση και λειτουργία του συστήματος ασφαλείας, η οποία εμπεριέχεται στο σχέδιο ασφάλειας και προστασίας των Α.Ε.Ι., έχει προ καιρού αποσταλεί, όπως ο νόμος ορίζει, στον αρμόδιο κ. Εισαγγελέα Πλημμελειοδικών.

5. Με προηγούμενες απαντητικές επιστολές μας σας ενημερώσαμε σχετικά και σας προτείναμε να απευθυνθείτε στις ανωτέρω Αρχές προκειμένου να λάβετε, αν αυτό προβλέπεται από την σχετική διαδικασία τήρησης των σχετικών αρχείων, τα αντίγραφα των εγγράφων που επιμόνως μας ζητάτε, αλλά δεν μας επιτρέπεται – κατά τα παραπάνω – να σας δώσουμε. Αντιλαμβανόμαστε δε από το εν λόγω δημοσίευμά σας ότι επιμένετε να μην απευθύνεστε αρμοδίως, αλλά να αιτείστε από εμάς τα έγγραφα που δεν μπορούμε με βάση το νόμο να σας αποκαλύψουμε.

6. Περαιτέρω, είναι απολύτως αβάσιμος ο ισχυρισμός σας ότι δήθεν το Ίδρυμά μας επικαλείται δήθεν «απαγορευμένο» νομικό έρεισμα για τη χρήση του συστήματος βιντεοεπιτήρησης. Το δικαιϊκό θεμέλιο παρατίθεται αναλυτικά στην ιστοσελίδα του Ιδρύματος και γίνεται αναφορά στο ν. 4624/2019, σύμφωνα με τον οποίο οι δημόσιοι φορείς επιτρέπεται να επεξεργάζονται δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα, όταν η επεξεργασία είναι απαραίτητη για την εκπλήρωση καθήκοντος που εκτελείται προς το δημόσιο συμφέρον ή κατά την άσκηση δημόσιας εξουσίας που τους έχει ανατεθεί. Συμπληρωματικώς, βεβαίως για κάθε επιμέρους δραστηριότητα, γίνεται επίκληση της αναγκαίας διάταξης.

7. Αναφέρεστε, επίσης, συνεχώς σε μη ενημέρωση του κοινού για υποτιθέμενη ύπαρξη Κέντρου Λήψης και Εικόνων καίτοι δεν έχει εκδοθεί το προβλεπόμενο π.δ., καθώς και στο προσωπικό το οποίο το στελεχώνει. Σας δηλώνουμε εκ νέου ότι μόλις εκδοθεί το αναγκαίο π.δ. και δημιουργηθεί το οριζόμενο στο νόμο Κέντρο θα υπάρξει αντίστοιχη ενημέρωση. Προς το παρόν εφαρμόζονται όλες οι υπάρχουσες εγγυητικές για τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα διατάξεις των ν. 4957/2022, 4624/2019, π.δ. 75/2020 και, βεβαίως, ο ΓΚΠΔ. Συγκεκριμένα:

• Τα δεδομένα καταγράφονται αποκλειστικά μέσω καταγραφικού συστήματος, είναι προσβάσιμα μόνο από εξουσιοδοτημένα στελέχη του Ιδρύματος και μόνο για τη διερεύνηση περιστατικών ασφάλειας με την εφαρμογή συγκεκριμένης διαδικασίας.

• Δεν χρησιμοποιούνται τεχνολογίες αναγνώρισης προσώπων ή αυτοματοποιημένης ταυτοποίησης και οι κάμερες δεν έχουν ήχο.

8. Επιπλέον, εν γνώσει σας εσφαλμένα αποδίδετε υποχρέωση του Ιδρύματος να αναρτά ενημερωτικές πινακίδες κάτω από κάθε κάμερα και αβασίμως ισχυρίζεστε ότι δήθεν «χωρίς ενημερωτικές πινακίδες έμειναν και οι 16 κάμερες». Για το θέμα αυτό οι Ευρωπαϊκές Κατευθυντήριες Γραμμές για τη βιντεοεπιτήρηση (EDPB Guidelines 3/2019) ορίζουν ότι τέτοια υποχρέωση δεν υφίσταται.

9. Τέλος, επειδή αναφέρεστε στις μεταβατικές διατάξεις του ν. 4957/2022, επισημαίνουμε αναφορικά με το Σχέδιο Ασφάλειας και Προστασίας του άρθρου 225, ότι στο άρθρο 472 του ίδιου νόμου ρητά, μεταξύ άλλων, περιγράφεται ο οικονομικός μηχανισμός συμμόρφωσης για τα όργανα διοίκησης κάθε Α.Ε.Ι., δεδομένου ότι η παράλειψη έκδοσης του Σχεδίου Ασφάλειας και Προστασίας λαμβάνεται υπόψη για την έκδοση της απόφασης της περ. ε) της παρ. 2 του άρθρου 16 του ν. 4653/2020 (Α΄ 12).

10. Η επιλογή σας να μην κάνετε ειδική αναφορά σε τίποτα από τα παραπάνω, δυστυχώς δημιουργεί την εντύπωση της μεροληψίας και της εκ προοιμίου αναξιοπιστίας της έρευνάς σας. 

Αυτονόητο θεωρούμε ότι θα δημοσιεύσετε την παρούσα δήλωση – απάντησή μας στην πλήρη έκταση και περιεχόμενό της σε θέση αντίστοιχη του άρθρου σας.

Με ρητή επιφύλαξη κάθε νομίμου δικαιώματός μας.

Αρμόδιος δικαστικός επιμελητής να επιδώσει νόμιμα την παρούσα σε αυτήν στην οποία απευθύνεται για να λάβει γνώση του περιεχομένου της και για τις νόμιμες συνέπειες και να αντιγράψει ολόκληρο το περιεχόμενο αυτής στην έκθεση επίδοσης.

Ζωγράφου, 12 Φεβρουαρίου 2026

Ο Πρύτανης του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου

Καθηγητής Ιωάννης Χατζηγεωργίου

Το άρθρο Εξώδικο στο Reporters United και τη δημοσιογράφο του Δάφνη Καράβολα εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.