«Το παιδί άρχισε να έχει ψυχολογικά προβλήματα, να κλείνεται στον εαυτό του. Διάβαζε και, όταν καταλάβαινε ότι μπέρδευε το “θ” με το “δ”, έβαζε τα κλάματα. Ένιωθε μειονεκτικά απέναντι στο αδέρφι της». 

Ένας γονέας περιγράφει στο Reporters United τη στιγμή που, όπως λέει, το μικρότερο παιδί του άρχισε να αλλάζει. Όλα είχαν ξεκινήσει λίγους μήνες νωρίτερα, το 2023, όταν ο ίδιος και η σύζυγός του απευθύνθηκαν για να εγγράψουν τα δύο παιδιά τους στο Δημοτικό Σχολείο του Αρσακείου Εκάλης.

Τα παιδιά φοιτούσαν μέχρι τότε σε άλλο σχολείο και η εισαγωγή τους στο Αρσάκειο προϋπέθετε μια διαδικασία «παιδαγωγικής συνέντευξης», έναντι 50 ευρώ. «Δεν μας είχαν εξηγήσει ότι ουσιαστικά θα γράψουν εξετάσεις», σημειώνει ο πατέρας, ο οποίος θέλησε για λόγους προστασίας των παιδιών του να διατηρήσει την ανωνυμία του.

Το μεγαλύτερο παιδί της οικογένειας έγινε δεκτό – με την επισήμανση ότι «χρειάζεται πολλή δουλειά». Το μικρότερο απορρίφθηκε. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του πατέρα, η υπεύθυνη της διαδικασίας τούς ανέφερε ότι το παιδί ψευδίζει και ότι το σχολείο δεν θα μπορούσε να το υποστηρίξει μέσα στην τάξη. «Μας είπε ότι δεν μπορούν να το έχουν να μπερδεύει τους φθόγγους και να το κοροϊδεύουν τα άλλα παιδιά. Σοκαριστήκαμε».

«[Σήμερα] Είναι πολύ ευτυχισμένα [στο δημόσιο σχολείο]».

Πατέρας των δύο παιδιών

Παρότι οι γονείς ζήτησαν να ενημερωθούν γραπτώς για τους λόγους απόρριψης του παιδιού (που εξετάστηκε χωριστά από τα άλλα γιατί λόγω ασθένειας είχε χάσει τη σειρά του), το σχολείο ουδέποτε τους έστειλε επίσημη απάντηση, σημειώνουν. Ούτε τους κοινοποίησε την (έναντι αντιτίμου) αξιολόγηση που είχε πραγματοποιηθεί, παρά το σχετικό αίτημα της οικογένειας, η οποία τη ζητούσε για να επιληφθεί του προβλήματος. Δεν τους είχε δοθεί ούτε η αξιολόγηση του μεγαλύτερου παιδιού τους, την οποία επίσης είχαν ζητήσει.  

Παρά τις αμφιβολίες που είχαν ήδη δημιουργηθεί για τη στάση του σχολείου, και ενθυμούμενοι σχετική παραίνεση της υπεύθυνης, οι γονείς αποφάσισαν να ξαναδοκιμάσουν την επόμενη χρονιά, καθώς ήθελαν τα δύο αδέρφια να φοιτούν μαζί. 

Στο μεταξύ, το παιδί που δεν είχε γίνει δεκτό είχε διαγνωστεί με δυσλεξία από το Κέντρο Διεπιστημονικής Αξιολόγησης, Συμβουλευτικής και Υποστήριξης (ΚΕΔΑΣΥ). Η οικογένεια προσκόμισε τη διάγνωση στο σχολείο. Ωστόσο, σύμφωνα με τη μαρτυρία του πατέρα, σε τηλεφωνική επικοινωνία («πάντοτε στο τηλέφωνο με καλούσαν, δεν επικοινωνούσαν ποτέ γραπτώς») τους ζητήθηκε από το σχολείο να περάσει εκ νέου από «παιδαγωγική συνέντευξη». «Κάθεται μια ώρα, δίνει διαγώνισμα. Την επόμενη μέρα με πήραν τηλέφωνο για να μου πουν ότι πάλι δεν μπορούν να το εγγράψουν, επειδή έχει πολλές ελλείψεις και δυσλεξία. Εκεί τσακώθηκα».

Ο Συνήγορος του Πολίτη για τα Δικαιώματα του Παιδιού (Συνήγορος του Παιδιού) ανταποκρίθηκε στην καταγγελία που κατέθεσε η οικογένεια την 1η Ιουλίου 2024. Με έγγραφό του (εδώ, με διαγραμμένα τα προσωπικά στοιχεία) προς την Αυτοτελή Διεύθυνση Ιδιωτικής Εκπαίδευσης του υπουργείου Παιδείας, με ημερομηνία 22 Νοεμβρίου 2024 και την ένδειξη «Εμπιστευτικό – Προσωπικά Δεδομένα Ανηλίκου», γνωστοποίησε αναλυτικά την υπόθεση, επισημαίνοντας ότι οι μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες ή και αναπηρία, για τους οποίους υπάρχει απόφαση του ΚΕΔΑΣΥ για ένταξη σε γενικό σχολείο, φοιτούν σε ιδιωτικά σχολεία «με τους ίδιους όρους, προϋποθέσεις και προσαρμογές που ισχύουν για τα δημόσια». Σημείωσε δε ότι, παρά τη διάγνωση της δυσλεξίας η οποία και στη νομοθεσία θεμελιώνει προφορικό τρόπο παιδαγωγικής αξιολόγησης, η αξιολόγηση του συγκεκριμένου παιδιού ήταν γραπτή και χωρίς καμία «εύλογη προσαρμογή».

Η ανεξάρτητη αρχή συμπέρανε ότι, «όπως προκύπτει από τα αναφερόμενα», το συγκεκριμένο παιδί δεν έγινε δεκτό «λόγω των ειδικών μαθησιακών δυσκολιών», επισημαίνοντας ότι τυχόν άρνηση εγγραφής ή φοίτησης τέτοιων μαθητ(ρι)ών ή πρακτική διάκρισής τους παραβιάζει τόσο τη νομοθεσία για τη λειτουργία των ιδιωτικών σχολείων όσο και το ευρύτερο νομοθετικό πλαίσιο προστασίας των δικαιωμάτων του παιδιού και των ατόμων με αναπηρία, καθώς και την αρχή της ίσης μεταχείρισης.

Τέλος, ο Συνήγορος του Πολίτη κάλεσε τη συγκεκριμένη υπηρεσία του υπουργείου να ασκήσει την εποπτική της αρμοδιότητα: να διερευνήσει την υπόθεση, δηλαδή για ποια νόμιμη αιτία δεν έγινε δεκτή η εγγραφή του παιδιού, επανελέγχοντας τον εσωτερικό κανονισμό του σχολείου, καθώς και να εξετάσει συνολικά τις πρακτικές του ως προς τις εγγραφές και τα προβλεπόμενα μέτρα υποστήριξης των μαθητ(ρι)ών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες ή και αναπηρίες. Παράλληλα, ζήτησε να ενημερωθεί για τα συμπεράσματα της έρευνας.

Σήμερα, η οικογένεια έχει επιλέξει το δημόσιο σχολείο και για τα δύο παιδιά της. «Είναι πολύ ευτυχισμένα», λέει ο πατέρας. Όμως η εμπειρία που προηγήθηκε τους επηρέασε βαθιά. «Μας χάλασε την οικογένεια, την ψυχολογία. Φιλτράρουν τα παιδιά για να δείχνουν αποτελέσματα. Ρατσισμός, σκέτος ρατσισμός».

Διαρροή εμπιστευτικού εγγράφου

Ιδιαίτερο προβληματισμό προκαλεί ο τρόπος με τον οποίο το υπουργείο Παιδείας διαχειρίστηκε την καταγγελία. Σύμφωνα με νεότερη εμπιστευτική επιστολή του Συνηγόρου του Πολίτη, με ημερομηνία 17 Ιουλίου 2025 (εδώ, με διαγραμμένα τα προσωπικά στοιχεία), αντί να προχωρήσει σε αυτόνομη διερεύνηση της υπόθεσης, το υπουργείο διαβίβασε στο ίδιο το ιδιωτικό σχολείο το χαρακτηρισμένο ως «εμπιστευτικό» έγγραφο. Σε ερώτησή μας γιατί το υπουργειο έστειλε την εμπιστευτική αναφορά της αρχής στο Αρσάκειο, η Αυτοτελής Διεύθυνση Ιδιωτικής Εκπαίδευσης απέφυγε να απαντήσει. 

Στη συνέχεια, η απάντηση της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, του ιστορικού εκπαιδευτικού οργανισμού στον οποίο ανήκουν τα Αρσάκεια-Τοσίτσεια Σχολεία, απλώς προωθήθηκε από το υπουργείο στον Συνήγορο του Πολίτη, χωρίς το ίδιο να τοποθετηθεί θετικά ή αρνητικά, ενώ η ανεξάρτητη αρχή τού είχε ζητήσει να διερευνήσει την υπόθεση.

«Κανονικά δεν θα έπρεπε να πάει διά αυτής της οδού», λέει στο Reporters United η Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη για τα Δικαιώματα του Παιδιού Ισαβέλλα Μονιούδη-Πικρού. Συμπληρώνει ότι ο Συνήγορος δεν έχει άλλη περίπτωση τέτοιας «ιδιότυπης αντιμετώπισης». Η Αυτοτελής Διεύθυνση Ιδιωτικής Εκπαίδευσης παραδέχτηκε ότι «η απλή διαβίβαση των απαντητικών υπομνημάτων των Ιδιωτικών σχολείων στους καταγγέλλοντες και την υπηρεσία μας σαφώς και δεν συνιστά ορθή πρακτική χειρισμού των υποθέσεων», αποδίδοντας ωστόσο την ευθύνη στους αρμόδιους Διευθυντές Εκπαίδευσης (εδώ, ολόκληρη η απάντηση του υπουργείου).

Σε 15σέλιδη απάντηση στην αρμόδια υπηρεσία του υπουργείου, με ημερομηνία 27 Ιανουαρίου 2025, υπογεγραμμένη από τον πρόεδρό της και καθηγητή Γεώργιο Μπαμπινιώτη, η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία απορρίπτει την καταγγελία ως αβάσιμη και αμφισβητεί τη διαδικασία και τα συμπεράσματα του Συνηγόρου του Πολίτη, αφενός επισημαίνοντας ότι παράνομες πράξεις ή παραλείψεις της αρχής μπορούν υπό προϋποθέσεις να θεμελιώσουν ευθύνη του ελληνικού Δημοσίου, αφετέρου δηλώνοντας απειλητικά ότι επιφυλάσσεται παντός δικαιώματός της.

Η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία αναφέρεται σε «παντελή έλλειψη ελέγχου της βασιμότητας της κρίσιμης αναφοράς» από τον Συνήγορο του Πολίτη, ενώ υποστηρίζει μεταξύ άλλων ότι η έρευνα της αρχής «προδήλως δεν είναι ούτε ενδελεχής, ούτε εξαντλητική, ούτε σύμφωνη με την αρχή της επιμέλειας» και «ούτε με την αρχή της αμεροληψίας», καθώς και ότι δεν δόθηκε στο σχολείο επαρκής δυνατότητα να εκθέσει τις θέσεις του ή να προσκομίσει στοιχεία πριν τη διατύπωση συμπερασμάτων. 

Η Εταιρεία απορρίπτει τον ισχυρισμό ότι το παιδί δεν έγινε δεκτό λόγω δυσλεξίας ή επειδή το σχολείο αδυνατούσε να το στηρίξει και αναφέρει ότι στα Αρσάκεια φοιτούσαν εκείνη την περίοδο 441 μαθητές με γνωματεύσεις για μαθησιακές δυσκολίες ή ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες. Υποστηρίζει ότι ο πραγματικός λόγος μη εγγραφής ήταν πως το παιδί «υπολειπόταν αισθητά» του μέσου γλωσσικού, μαθησιακού και γνωσιακού επιπέδου της τάξης «σε τέτοιον βαθμό ώστε δεν θα μπορούσε να ενταχθεί ομαλά σε κάποιο από τα τμήματα», έλλειμμα που ωστόσο δεν συνδεόταν αιτιωδώς με τη δυσλεξία του, όπως αναφέρει. 

Παράλληλα, διευκρινίζει ότι η συγκεκριμένη διαδικασία δεν περιλαμβάνει γραπτή αξιολόγηση, αλλά προφορική παιδαγωγική συνέντευξη στο πλαίσιο της οποίας «επιδεικνύονται προς επίλυση μία ή περισσότερες εξαιρετικά απλές γραπτές ασκήσεις». Σημειώνει επίσης ότι λόγω περιορισμένου αριθμού θέσεων η επιλογή μαθητ(ρι)ών, ειδικά στις μη εισαγωγικές τάξεις γίνεται και με ακαδημαϊκά κριτήρια υπό την «αυτονόητη προϋπόθεση» ότι «δεν αποκλείεται μαθητής εξαιτίας (αιτιώδης σύνδεσμος) [sic] των ειδικών εκπαιδευτικών του αναγκών». (Ολόκληρη η απάντηση του κ. Μπαμπινιώτη εδώ.)

Μεταξύ των ερωτημάτων που έθεσε ο Συνήγορος του Πολίτη στο υπουργείο και την Αυτοτελή Διεύθυνση Ιδιωτικής Εκπαίδευσης στην επιστολή της 17ης Ιουλίου 2025 ήταν αν συμφωνεί με τις αναφορές του σχολείου ότι ο πραγματικός λόγος μη έγγραφης του παιδιού συνδέεται με μαθησιακό-γνωστικό έλλειμμα και ότι η διαδικασία επιλογής μαθητ(ρι)ών ενίοτε εμπεριέχει και κριτήρια μαθησιακού-γνωσιακού υποβάθρου. Σε προγενέστερο πόρισμα του Συνηγόρου (βλέπε παρακάτω) για το ζήτημα της απόρριψης μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες από ιδιωτικά σχολεία (στο οποίο το Αρσάκειο δεν ήταν μεταξύ των σχολείων που αναφέρονταν) σημειωνόταν ότι κατά τη νομοθεσία «οι μαθητές εγγράφονται κατά τη σειρά αποδοχής από το σχολείο της αίτησης εγγραφής τους και δεν επιλέγονται».

Η οικογένεια που προσέφυγε στον Συνήγορο του Πολίτη για την υπόθεση του Αρσακείου ανέφερε στο Reporters United ότι γνωρίζει παιδιά με δυσλεξία τα οποία φοιτούν κανονικά στο συγκεκριμένο σχολείο — στοιχείο που, όπως λέει, εντείνει τα ερωτήματα ως προς τους λόγους για τους οποίους το δικό της παιδί φέρεται να αντιμετωπίστηκε διαφορετικά.

Η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία δεν απάντησε στα ερωτήματα που της απευθύναμε για την υπόθεση, χαρακτηρίζοντας προσχηματική την αποστολή τους και σημειώνοντας ότι από αυτά προκύπτει ότι υπολαμβάνουμε «ως αληθή και δεδομένα πραγματικά περιστατικά τα οποία ουδέποτε συνέβησαν» και τονίζει ότι η απάντησή της μας «αποστέλλεται με ρητή και αυτονόητη επιφύλαξη παντός δικαιώματος της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας» (εδώ, ολόκληρη η απάντηση).

Συνήγορος: «Συστημικό» πρόβλημα

Η καταγγελία για το Αρσάκειο ήταν μία μόνο από αυτές που έχει λάβει ο Συνήγορος του Πολίτη για τα ιδιωτικά σχολεία. 

Λίγους μήνες νωρίτερα, στις 26 Ιουλίου 2023, η αρχή είχε αποστείλει πόρισμα στο υπουργείο Παιδείας μετά τη διερεύνηση παρόμοιων αναφορών από γονείς παιδιών με αναπηρίες ή χρόνιες παθήσεις, όπως διαβήτης και επιληψία, ή ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, με το ζήτημα να περιγράφεται ως «συστημικό». 

«Είναι αυτό που εμείς είχαμε χαρακτηρίσει ως εκπαιδευτική ευγονική».

Γιώργος Χριστόπουλος, πρόεδρος ΟΙΕΛΕ

Η αρχή σημείωνε ότι ιδιωτικά σχολεία «με διάφορους έμμεσους τρόπους δεν αποδέχονται ή αποπέμπουν» τέτοια παιδιά, «παρά την αντίθετη ρητή πρόβλεψη στη νομοθεσία». Τυχόν άρνηση φοίτησης με τους ίδιους όρους «επισύρει πειθαρχικό παράπτωμα για το ιδιωτικό σχολείο», ενώ πειθαρχικό παράπτωμα θεωρείται και η «μη εγγραφή ή η απομάκρυνση μαθητή λόγω χαμηλής επίδοσης», με τις κυρώσεις να ποικίλλουν από πρόστιμο έως προσωρινή ή οριστική άρση της άδειας λειτουργίας. 

Μία από τις πρακτικές που ακολουθούνται, σημείωνε ο Συνήγορος, είναι ότι «ως προϋπόθεση της αίτησης εγγραφής το παιδί αξιολογείται από εκπρόσωπο του ιδιωτικού σχολείου, χωρίς γνωστοποίηση στους γονείς των διαγνωστικών εργαλείων και χωρίς νομικά εχέγγυα σε σχέση με τη διαδικασία, η οποία καθαυτή ενδέχεται να παραβιάζει δικαιώματα του παιδιού, παρότι η αξιολόγηση των ε.ε.α [σ.σ.: μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες] εκ του νόμου γίνεται από τα ΚΕΔΑΣΥ και για τους μαθητές ιδιωτικών σχολείων».

«Είναι αυτό που εμείς είχαμε χαρακτηρίσει ως εκπαιδευτική ευγονική», δήλωσε στο Reporters United ο Γιώργος Χριστόπουλος, πρόεδρος της Ομοσπονδίας Ιδιωτικών Εκπαιδευτικών Λειτουργών Ελλάδας (ΟΙΕΛΕ), η οποία στις 19 Μαΐου εξέδωσε ανακοίνωση καταγγέλλοντας το φαινόμενο. 

«Θεωρούμε ότι τα ιδιωτικά σχολεία έχουν μπει σε μια διαδικασία να προσελκύσουν πελάτες όχι με την ποιότητα του εκπαιδευτικού τους έργου, αλλά καθαρά με μετρήσιμα αποτελέσματα. Και για τον λόγο αυτό γίνονται ακρότητες και βαρύτατες παρανομίες», πρόσθεσε ο κ. Χριστόπουλος. «Επιβάλλεται σε όλο τον πολιτισμένο κόσμο να εγγράφεις τα παιδιά ισότιμα», όμως «κάποιοι βρίσκουν παραθυράκια στη νομοθεσία. Συνήθως, απ’ ό,τι μας λένε γονείς που καταγγέλλουν, υποστηρίζουν ότι τα παιδιά έχουν χάσει τη σειρά προτεραιότητας ή ότι υπάρχει αυξημένο ενδιαφέρον – αλλά στη δεύτερη περίπτωση κανονικά πρέπει να γίνεται κλήρωση, όχι ξεδιάλεγμα με διαγνωστικά τεστ». 

Αναφορές, σημειώνεται στο πόρισμα του Συνηγόρου του Πολίτη, είχαν κατατεθεί για τα ιδιωτικά σχολεία Σύγχρονη Παιδεία και Σχολή Μωραΐτη, καθώς και για δύο ξένα σχολεία: τη Γερμανική και την Ιταλική Σχολή.

Στην περίπτωση της Σύγχρονης Παιδείας, οι γονείς ενός παιδιού στο φάσμα του αυτισμού είχαν προσφύγει στη δικαιοσύνη προκειμένου να κρατήσουν το παιδί τους στο συγκεκριμένο σχολείο όπου φοιτούσε, αφού το τελευταίο χαρακτήριζε ανέφικτη την παρουσία του στις γυμνασιακές τάξεις. 

Τελικά, το δικαστήριο «αποφάσισε ότι με τη γνωμάτευση που είχε [σ.σ.: το παιδί] θα έπρεπε να φοιτήσει σε ειδικό σχολείο», δήλωσε στο Reporters United ο διευθυντής του σχολείου και πρόεδρος του Συνδέσμου Ιδιωτικών Σχολείων Χαράλαμπος Κυραϊλίδης. «Επειδή ωστόσο είχε περάσει η χρονιά, συνέχισε τη φοίτησή του. Και μάλιστα, κατόπιν συνεννόησης με τους γονείς του, θα φοιτά σε εμάς μέχρι να τελειώσει το Γυμνάσιο». 

Ταυτόχρονα, θεωρεί «λίγο καθοδηγούμενο» τον θόρυβο που δημιουργήθηκε στην υπόθεση. «Είμαστε ένα συμπεριληπτικό σχολείο στο οποίο έχουμε πάντα μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, όχι μόνο στην τάξη, αλλά και στη θεατρική ομάδα». Πάντως, και στη Σύγχρονη Παιδεία οι μαθητές δίνουν τεστ για να εγγραφούν, τόσο στις εισαγωγικές όσο και στις μη εισαγωγικές τάξεις.

Στη Σχολή Μωραΐτη οι υποψήφιοι μαθητές συναντώνται με εκπαιδευτικούς και ειδικούς ψυχολόγους και διευθυντές του σχολείου, όχι με στόχο τον αποκλεισμό, αλλά τη διακρίβωση αναγκών στήριξης, και σε ορισμένες περιπτώσεις «μπορεί να κριθεί ότι ένα διαφορετικό περιβάλλον, ενδεχομένως ένα μικρότερο σχολείο ή ένα σχολείο με διαφορετικές ακαδημαϊκές απαιτήσεις και λιγότερες εναλλαγές εκπαιδευτικών, θα εξυπηρετούσε καλύτερα τις ανάγκες» κάποιων εξ αυτών, είπε στο Reporters United ο διευθυντής της Σχολής Μωραΐτη Αντώνης Καρτάλης (εδώ ολόκληρη η απάντηση). Ο κ. Καρτάλης, πάντως, σε άλλη συνέντευξή του τόνιζε ότι «πλέον στόχος είναι το σχολείο να μπορεί να προσαρμόζεται στο κάθε παιδί, όχι το παιδί στο σχολείο».

Ο διευθυντής του σχολείου δεν μας γνωστοποίησε σε ποιο περιστατικό αναφερόταν το πόρισμα του Συνηγόρου, επικαλούμενος τον Γενικό Κανονισμό για την Προστασία των Δεδομένων (GDPR). Διαβεβαίωσε ότι στη Σχολή Μωραΐτη έχουν φοιτήσει και φοιτούν μαθητές με διαφορετικές ανάγκες υποστήριξης, όπως με διαταραχή αυτιστικού φάσματος, κινητικές δυσκολίες, χρόνια νοσήματα, κώφωση, τύφλωση.

Η Ιταλική Σχολή μάς απάντησε ότι «η κατάσταση αναφοράς έχει επιλυθεί και διευθετηθεί θετικά, χάρη και στην επωφελή συνεργασία με τις αρμόδιες αρχές», ενώ η Γερμανική Σχολή δεν απάντησε στα ερωτήματά μας.

Το υπουργείο μεταθέτει τις ευθύνες του

Ρωτήσαμε τον Συνήγορο του Πολίτη κατά πόσον ενημερώθηκε για το εάν τελικά το υπουργείο Παιδείας διερεύνησε αυτόνομα την υπόθεση του Αρσακείου ή όχι (είχε ζητήσει στο αρχικό του έγγραφο να ενημερωθεί για τα συμπεράσματα της έρευνας). «Δεν έχουμε τέτοια ενημέρωση», μας απάντησε η κ. Μονιούδη-Πικρού.

Το πόρισμα του Συνηγόρου ήταν ένα σημαντικό βήμα προκειμένου να εισαχθεί αυτό το καίριο ζήτημα στη δημόσια συζήτηση. Θεωρητικά, το υπουργείο ανταποκρίθηκε θετικά. Όπως μας ενημέρωσε η Αυτοτελής Διεύθυνση Ιδιωτικής Εκπαίδευσης, εξέδωσε δύο εγκυκλίους για το θέμα (τις υπ’ αριθμ. 51484/Ν1/20-5-2024 και 153382/N1/25-11-2025). 

«Η απάντηση του υπουργείου [σ.σ.: στις αναφορές που επισημαίνονταν στο πόρισμα] ήταν οι εγκύκλιοι», μας είπε η Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη για τα Δικαιώματα του Παιδιού, διευκρινίζοντας ωστόσο ότι η αρχή δεν έχει λάβει συγκεκριμένη ενημέρωση για το αν διερευνήθηκαν οι υποθέσεις αυτές ούτε αν ασκήθηκαν πειθαρχικές διώξεις ή επιβλήθηκαν κυρώσεις. 

Παράλληλα, η κ. Μονιούδη-Πικρού ανέφερε: «Δεν γνωρίζουμε περίπτωση πειθαρχικής δίωξης σχολείου ή επιβολής κυρώσεων». Από την πλευρά της, η αρμόδια Αυτοτελής Διεύθυνση Ιδιωτικών Σχολείων του υπουργείου απέφυγε να απαντήσει στο Reporters United για το αν τα τελευταία χρόνια έχουν ασκηθεί πειθαρχικές διώξεις ή επιβληθεί κυρώσεις σε ιδιωτικά σχολεία για το θέμα. 

Σε ό,τι αφορά τη διαχείριση των καταγγελιών, η Αυτοτελής Διεύθυνση Ιδιωτικής Εκπαίδευσης «έδειξε» τις Διευθύνσεις Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης «διά των οποίων κατά τον νόμο ασκείται η εποπτεία των ιδιωτικών σχολείων» – παρόλο που αυτή η εποπτεία αποτελεί «επιχειρησιακό στόχο» της αυτοτελούς διεύθυνσης κατά το Π.Δ. 18/2018, όπως σημειώνεται στο έγγραφο της 22ας Νοεμβρίου 2024 του Συνηγόρου του Πολίτη. 

Η κ. Μονιούδη-Πικρού σημείωσε ότι «το 2026 μέχρι τώρα δεν έχουν υποβληθεί αναφορές στον Συνήγορο του Πολίτη σχετικές με απόρριψη αιτημάτων εγγραφής σε ιδιωτικά σχολεία παιδιών με αναπηρία ή ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες». Δεν είναι ωστόσο σαφές αν αυτό οφείλεται σε μεγαλύτερη συμμόρφωση των σχολείων ή στη διστακτικότητα γονέων να προβούν σε καταγγελία επειδή, όπως λένε ειδικοί του χώρου, φοβούνται μήπως τελικά δεν εγγράψουν το παιδί τους. 

Το άρθρο Αρσάκειο: Πρώτα απορρίπτει παιδί με δυσλεξία, μετά απειλεί – με υπογραφή Μπαμπινιώτη εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Οι παραπάνω αποφάσεις θεωρούνται ιδιαίτερα αυστηρές, ωστόσο έχουν μια λογική εξήγηση. Οι τοπικές και κεντρικές αρχές είχαν αποτύχει να κάνουν τα αυτονόητα. Η Κτηνιατρική Υπηρεσία της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου πραγματοποιούσε ελέγχους από τον Αύγουστο του 2025 για τη νόσο στο νησί, αλλά δεν κατάφερε να την εντοπίσει. Το εργαστήριο αναφοράς που έκανε έλεγχο στο πρώτο κρούσμα ανακοίνωσε πως η προσβολή των πρώτων βοοειδών είχε γίνει δύο μήνες νωρίτερα, στις 15 Ιανουαρίου. Το πρώτο κρούσμα αφθώδους πυρετού στις απέναντι τουρκικές ακτές είχε ανακοινωθεί στις 23 Μαΐου 2025. Παρότι η νόσος χαρακτηρίζεται από πολύ υψηλή μεταδοτικότητα, δεν έγινε τίποτα για την προστασία των κοπαδιών της Λέσβου.

Διαβάστε εδώ το σχετικό ρεπορτάζ μας με τίτλο: «Λέσβος, ο παφλασμός των προβάτων: Ταφές μέσα στο υπόγειο νερό».

Απ’ την άλλη πλευρά το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης, στα μέσα του περασμένου Μαρτίου, βαρυνόταν από την αποτυχία να αντιμετωπίσει την ευλογιά των προβάτων με αποτελεσματικό τρόπο. Μια αποτυχία στη διαχείριση και του αφθώδους πυρετού θα ήταν καταστροφική. Έτσι αποφασίζεται η εφαρμογή καραντίνας στο νησί, χωρίς όμως ποτέ να εκπονηθεί ένα σχέδιο για την αντιμετώπιση της νόσου.

Όλα τα παραπάνω έχουν μια ενιαία βάση, τη δραματικά μεγάλη έλλειψη κτηνιάτρων τόσο στις περιφερειακές υπηρεσίες όσο και στις υπηρεσίες του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης. Από το 2024 ώς τώρα η χώρα έχει αντιμετωπίσει τρεις επιζωοτίες, την ευλογιά των προβάτων, την πανώλη και τον αφθώδη πυρετό. Παράλληλα, στη λεκάνη της Μεσογείου και σε άλλες γειτονικές χώρες ενδημούν εξίσου σημαντικά νοσήματα, όπως η γρίπη των πτηνών, η οζώδης δερματίτιδα και ο καταρροϊκός πυρετός. Κι όμως, οι κτηνιατρικές υπηρεσίες της χώρας δεν στελεχώθηκαν με προσωπικό. Δεν εκπονήθηκαν σχέδια ενεργητικής υγειονομικής επιτήρησης και δεν εφαρμόστηκαν προγράμματα μόνιμης επιτήρησης των κοπαδιών στις περιοχές υψηλού κινδύνου (βλέπε, μεταξύ άλλων, Λέσβο και Έβρο).

Η εφαρμογή ατομικών μέτρων βιοασφάλειας από τους κτηνοτρόφους αναδεικνύεται από την κυβέρνηση ως η λυδία λίθος για την αντιμετώπιση του αφθώδους πυρετού. Φυσικά μαζί με τις μαζικές θανατώσεις ζώων, που μεταφέρονται και θάβονται όπως-όπως, και στην ουσία όλη αυτή η διαδικασία αντί να σταματά τη διάδοση της νόσου γίνεται αιτία ακόμη μεγαλύτερης εξάπλωσής της. Καθηγητές πανεπιστημίου, γενετιστές, ο Πανελλήνιος Κτηνιατρικός Σύλλογος και σειρά άλλων φορέων τονίζουν πως η διαχείριση του αφθώδους πυρετού στη Λέσβο είναι λανθασμένη και καταστροφική, αλλά οι θανατώσεις ζώων δεν σταματούν. Ο κίνδυνος ολικής εξαφάνισης του προβάτου της φυλής Λέσβου γίνεται μέρα με τη μέρα μεγαλύτερος. Κάτι που, αν συμβεί, θα είναι καταστροφικό για όλη τη χώρα. Η εξέλιξη αυτή θα σημάνει τεράστια κέρδη για τους εμπόρους γενετικά βελτιωμένων φυλών προβάτων.

Σχεδόν 70 ημέρες μετά την εμφάνιση του πρώτου κρούσματος στη Λέσβο είναι φανερό πως εκατοντάδες κτηνοτρόφοι καταστρέφονται οριστικά. Οι περισσότεροι από αυτούς δεν θα μπορέσουν ποτέ να επανασυστήσουν τα κοπάδια τους. Μαζί τους καταστρέφονται και μια σειρά από μικρές τυροκομικές μονάδες και γαλακτοκομικοί συνεταιρισμοί του νησιού.

Μεγάλες τυροκομικές επιχειρήσεις της χώρας αντιμετωπίζουν την κρίση του αφθώδους πυρετού στη Λέσβο ως ευκαιρία προκειμένου να πάρουν υπό τον έλεγχό τους την παραγωγή γάλακτος του νησιού, η οποία φθάνει έως το 7% της πανελλαδικής παραγωγής πρόβειου γάλακτος.

Το άρθρο Το χρονικό μιας καταστροφικής διαχείρισης εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Ένας ασπρόμαυρος σκύλος κάθεται σε μια γεμάτη ταΐστρα και μας κοιτά. Ποιος ξέρει πόσον καιρό στέκεται εκεί. Λίγο πιο πέρα κυλάει ένα μικρό ρυάκι. Και κάτω από έναν χωμάτινο όγκο, ακριβώς έξω από το μαντρί τους, βρίσκονται θαμμένα τα πρόβατα που θανατώθηκαν λόγω του αφθώδους πυρετού. 

Στηρίξτε την ανεξάρτητη δημοσιογραφία του Reporters United εδώ.

Ταξιδέψαμε στη Λέσβο και μαζί με την τοπική ηλεκτρονική εφημερίδα StoNisi πήγαμε στα σημεία των ταφών, επικοινωνήσαμε με τις αρχές της Περιφέρειας και της Αποκεντρωμένης Διοίκησης Βορείου Αιγαίου και συνομιλήσαμε με κατοίκους και επιστήμονες ώστε να αξιολογήσουμε τον κίνδυνο για τον υδροφόρο ορίζοντα του νησιού ως αποτέλεσμα των ανεξέλεγκτων ταφών. 

Σήμερα δίνουμε στη δημοσιότητα βίντεο και χάρτες που δείχνουν την εγγύτητα των σημείων ταφής με περιοχές όπου υπάρχει νερό, καθώς και την αμέλεια των αρμόδιων αρχών ως προς την προστασία των υδάτινων αποθεμάτων της Λέσβου, σε μια περίοδο κατά την οποία το νησί απειλείται από λειψυδρία. 

Οι αρχές επέλεξαν τη μαζική θανάτωση κοπαδιών, καθώς ούτε ήθελαν ούτε μπορούσαν να οργανώσουν πρόγραμμα εμβολιασμού που θα περιόριζε την εξάπλωση και θα μείωνε την ανάγκη για θανατώσεις. Τους δύο τελευταίους μήνες στο νησί έχουν θανατωθεί περίπου 40.000 ζωντανά, κυρίως πρόβατα. (Ο αφθώδης πυρετός πλήττει επίσης κατσίκια, βοοειδή, γουρούνια και άγρια ζώα.) Ο ιός δεν μεταδίδεται σε ανθρώπους και τα γαλακτοκομικά είναι απολύτως ασφαλή για τον άνθρωπο, αλλά αποτελεί ιό υψηλής μεταδοτικότητας Κατηγορίας Α, που σημαίνει πως, καθώς δεν ενδημεί την Ευρώπη, απαιτείται άμεση εφαρμογή αυστηρών μέτρων ελέγχου και εκρίζωσης. Το Σχέδιο Έκτακτης Ανάγκης που έχει τεθεί σε εφαρμογή από τις 16 Μαρτίου 2026 αναφέρει πως τα ζώα πρέπει είτε να θάβονται στο σημείο θανάτωσης ή σε προκαθορισμένο χώρο που έχει ορίσει η Αποκεντρωμένη Αυτοδιοίκηση, στον οποίο μεταφέρονται με κλειστά οχήματα. 

Μέχρι τις 18 Μαΐου, όταν χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά ο ΧΥΤΑ (Χώρος Υγειονομικής Ταφής Απορριμμάτων) Λέσβου ως χώρος ταφής, τα ζώα θάβονταν στις εκτάσεις των ίδιων των κτηνοτροφικών μονάδων όπου εκτρέφονταν. 

Σύμφωνα με τον οδηγό του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών, καθώς και με Έλληνες ειδικούς, η ταφή ζώων μπορεί να είναι βλαβερή για τα υπόγεια ύδατα. Η αποσύνθεση μπορεί να προκαλέσει μικροβιολογική και χημική ρύπανση αν βρίσκεται κοντά σε νερό και πρέπει να αποφεύγεται. Πριν τις ταφές, ακόμη κι αν γίνονται με κατεπείγοντα χαρακτήρα, η διεθνής πρακτική προβλέπει συγκεκριμένα βήματα προστασίας του υδροφόρου ορίζοντα και εμπλοκή των υπηρεσιών περιβάλλοντος. Το ρεπορτάζ μας αποκαλύπτει ότι στη Λέσβο καμία περιβαλλοντική υπηρεσία, σε τοπικό ή εθνικό επίπεδο, δεν έχει ερωτηθεί για τη χωροθέτηση των ταφών. Το μόνο που υπάρχει είναι τυπικές βεβαιώσεις ότι όλα είναι καλά για τον υδροφόρο ορίζοντα, τις οποίες υπογράφουν τοπικοί κτηνίατροι. 

Πόσο νερό χρειάζεται για να γεμίσει ένας λάκκος;

Στις 15 Μαΐου 2026 φωτογραφία που δημοσιεύτηκε στο τοπικό -συνεταιριστικό μέσο StoNisi δείχνει ταφή στο χωριό Σκαλοχώρι της Δυτικής Λέσβου. Μια μπουλντόζα ρίχνει νεκρά ζώα μέσα σε μια κόκκινη λίμνη. Οχι δεκάδες, ούτε εκατοντάδες. Στο σημείο θάφτηκαν συνολικά περίπου 4.000 ζώα από τρεις εκτροφές της περιοχής, όπως είπαν οι ιδιοκτήτες τους.

Η φωτογραφία προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. Δύο μέρες αργότερα η εφημερίδα Τα Νέα δημοσίευσε την απάντηση του Διευθυντή της Κτηνιατρικής Υπηρεσίας της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου Ευστράτιου Τσομπανέλλη, που υποστήριξε πως το νερό προήλθε από πρόσφατη βροχή. 

Όμως, μια σύντομη αναδρομή στα μετεωρολογικά δεδομένα των ημερών αποδεικνύει πως δεν είχε βρέξει στην περιοχή για τέσσερις συνεχόμενες μέρες.

Έτσι, ο όγκος νερού που εμφανίζεται στο βίντεο, το οποίο φέρνουμε σήμερα για πρώτη φορά στη δημοσιότητα, μπορεί μόνο να αποδοθεί σε ύπαρξη υπογείων υδάτων. Το βίντεο, στο οποίο φαίνεται ο παφλασμός του νερού όταν πέφτουν μέσα τα πρόβατα, τραβήχτηκε στις 7 Μαΐου.

Αυτή δεν ήταν η μοναδική περίπτωση όπου το σημείο ταφής γειτνιάζει με νερό. Το Reporters United και το StoNisi επισκέφθηκαν τρία διαφορετικά σημεία ταφής στην ευρύτερη περιοχή του Μανταμάδου και της Νάπης, στα βόρεια του νησιού. Εκεί απαθανατίσαμε την εγγύτητα των σημείων με ροές νερού. Σε πολλές περιπτώσεις το νερό έρεε ακριβώς δίπλα από το μαντρί όπου είχε γίνει η ταφή, ενώ σε μια άλλη ένας νερόλακκος βρισκόταν μόλις λίγα βήματα μακριά. 

Ποιος έχει την ευθύνη;

Σύμφωνα με τα πρακτικά θανάτωσης, σε κάθε ταφή έχει προηγηθεί βεβαίωση ότι το σημείο ταφής «δεν γειτνιάζει και δεν επικοινωνεί με διερχόμενα υπόγεια ύδατα». Ήταν αδύνατο να βρούμε αν έχουν εκδοθεί τέτοιες βεβαιώσεις και από ποια υπηρεσία.

Νομαρχίες δεν υπάρχουν πια, το 2011 αντικαταστάθηκαν από τις Περιφερειακές Ενότητες, αλλά η διεύθυνση Περιβάλλοντος της Περιφέρειας μάς δήλωσε ότι δεν είχε καμία συμμετοχή στην επιλογή των σημείων ταφής. Δοκιμάσαμε την τύχη μας στη διεύθυνση Αγροτικής Ανάπτυξης της Περιφέρειας, αλλά η προϊσταμένη Δήμητρα Παπαδοπούλου ανέφερε πως η εποπτεία γίνεται από το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης. 

Ρωτήσαμε τον υπουργό Αγροτικής Ανάπτυξης Μαργαρίτη Σχοινά, ο οποίος δεν θέλησε να τοποθετηθεί. Μας παρέπεμψε στην Κτηνιατρική Υπηρεσία του υπουργείου, η οποία μας έστειλε μια γενικόλογη απάντηση που επιστρέφει το μπαλάκι στις τοπικές αρχές. 

«Οι αρμόδιες περιβαλλοντικές και κτηνιατρικές υπηρεσίες εκδίδουν τις αναγκαίες υγειονομικές και περιβαλλοντικές οδηγίες και εισηγούνται τα προβλεπόμενα μέτρα», ανέφερε η απάντηση του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων. «Τα τοπικά κέντρα ελέγχου νοσήματος και οι τοπικές περιβαλλοντικές και υγειονομικές αρμόδιες αρχές εποπτεύουν την τήρηση των υγειονομικών και περιβαλλοντικών οδηγιών και των μέτρων βιοασφάλειας». 

Ποιες όμως είναι αυτές οι περιβαλλοντικές υπηρεσίες που «εξέδωσαν οδηγίες», που «εισηγήθηκαν μέτρα» και «επόπτευσαν»; Σύμφωνα με το ρεπορτάζ μας δεν υπάρχουν, όλα τα κάνει η Κτηνιατρική Υπηρεσία. Κι η Κτηνιατρική Υπηρεσία δεν έχει απαντήσει ούτε στα γραπτά ούτε στα προφορικά μας ερωτήματα. 

Παράλληλα, στις αρμοδιότητες του Εθνικού Κέντρου Ελέγχου Ασθενειών προβλέπεται η σύνδεση με τις αρμόδιες περιβαλλοντικές αρχές για τον συντονισμό των ενεργειών με σκοπό την κτηνιατρική και περιβαλλοντική ασφάλεια. Ο εποπτεύων τη θανάτωση υποχρεώνεται να συμφωνήσει με την ταφή, η οποία γίνεται «σε χώρο όπου ο κίνδυνος για την υγεία των ζώων, τη δημόσια υγεία και το περιβάλλον είναι ελάχιστος […]», σύμφωνα με το άρθρο 16 του Σχεδίου Έκτακτης Ανάγκης. 

Η βεβαίωση υπογράφεται από τον ιδιοκτήτη της εκμετάλλευσης και τον παρόντα κτηνίατρο. Καθώς οι γεωλόγοι ή περιβαλλοντολόγοι δεν βρίσκονται στο σημείο ταφής ούτε έχουν αξιολογήσει προηγουμένως την καταλληλότητά του, το βάρος της απόφασης πέφτει σε δύο ανθρώπους που δεν οφείλουν να γνωρίζουν τον υπόγειο υδροφόρο ορίζοντα της περιοχής. 

Ρωτήσαμε τον υφυπουργό Αγροτικής Ανάπτυξης Αθανάσιο Καββαδά και τον Περιφερειάρχη Βορείου Αιγαίου Κώστα Μουτζούρη πώς βεβαιώνονται ότι δεν υπάρχει επιβάρυνση στα ύδατα από τις προηγουμένως ανεξέλεγκτες ταφές. Η απάντηση του Περιφερειάρχη αναγνωρίζει τη μη πρόβλεψη («έχουμε πόλεμο, γίνονται και λάθη», είπε ο κ. Μουτζούρης). Ο υφυπουργός δηλώνει πως, εφόσον παρίστανται κτηνίατρος, γεωπόνος και αντιπρόσωπος της τοπικής κοινότητας, αρκεί.

Η διαδικασία της ταφής είναι συγκεκριμένη και στοχεύει στην αδρανοποίηση του ιού με τη χρήση ασβέστη. Ο ασβέστης χρησιμοποιείται για την αύξηση του pH του εδάφους, περιορίζει προσωρινά οσμές και μπορεί να μειώσει μέρος της μικροβιακής δραστηριότητας, δεν αποτελεί όμως μέθοδο προστασίας του περιβάλλοντος, όπως αφήνουν να εννοηθεί οι αρχές.

Ούτε σχεδιασμός ούτε περιβαλλοντική παρακολούθηση

Επισκεφθήκαμε τον προϊστάμενο της διεύθυνσης Περιβάλλοντος και Χωροταξικού Σχεδιασμού της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου Γιώργο Λεμονό, ο οποίος, αντί να χρυσώσει το χάπι, μας είπε ότι «αυτή τη στιγμή συντελείται ένα περιβαλλοντικό έγκλημα στο νησί». «Εμείς κάναμε ερώτημα πριν από ένα μήνα στο υπουργείο Περιβάλλοντος για το πώς θα διαχειριστούμε όλο αυτό. Δεν μας έχουν απαντήσει». 

Το πώς επιλέχθηκαν τα σημεία των ταφών είναι το ένα σκέλος. Το δεύτερο είναι το πώς εν συνεχεία μετριέται αν αυτές έχουν ή δεν έχουν επιπτώσεις – η λεγόμενη περιβαλλοντική παρακολούθηση. Ούτε κι αυτήν όμως μπορεί να την κάνει η διεύθυνση Περιβάλλοντος της Περιφέρειας. 

«Δεν πήραμε δείγματα νερού και ούτε θα πάρουμε. Δεν έχουμε όργανα, δεν έχουμε ανθρώπους, δεν έχουμε τίποτα», μας είπε ο κ. Λεμονός. Η υπόθεση θα έχει συνέχεια μετά την εισαγγελική παραγγελία για τη διερεύνηση μηνύσεων που υποβλήθηκαν σε σχέση με τρία σημεία ταφής και την άφιξη στο νησί, τη Δευτέρα 25 Μαΐου, κλιμακίου από το Σώμα Επιθεώρησης Περιβάλλοντος Βορείου Ελλάδας. 

Κατά σύμπτωση, στη Λέσβο βρίσκεται το αρχαιότερο πανεπιστημιακό Τμήμα Περιβάλλοντος της χώρας – και οι ειδικοί εκεί προειδοποιούν για τις απειλές. Ο καθηγητής Νάσος Στασινάκης, διευθυντής του Εργαστηρίου Ποιότητας Υδάτων και Αέρα στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, δήλωσε πως η διαχείριση που έγινε δεν έχει ενσωματώσει καμία από τις πρόνοιες της περιβαλλοντικής νομοθεσίας για την ταφή οργανικών αποβλήτων. 

«Όσες ταφές νεκρών ζώων επισκέφτηκα τις τελευταίες ημέρες στην ευρύτερη περιοχή του Μανταμάδου είχαν γίνει με πρόχειρο τρόπο και χωρίς να διασφαλίζεται η προστασία του περιβάλλοντος και της ανθρώπινης υγείας», μας είπε ο κ. Στασινάκης. «Κατά πρώτον, οι χώροι ταφής δεν είχαν μονωθεί, πρακτική που πάγια ακολουθείται όταν θάβονται οργανικά απόβλητα στο έδαφος. Κατά δεύτερον, οι ταφές των ζώων βρίσκονταν σε πολύ μικρές αποστάσεις από πηγές, γεωτρήσεις, χειμάρρους ή και μικρές λίμνες που έχουν διαμορφωθεί στην περιοχή με σκοπό τη συλλογή των νερών της βροχής και το πότισμα των ζώων». 

Όπου νερό και ταφή

Κτηνίατροι που μετέχουν στις ταφές μάς είπαν ότι δεν καταγράφουν το στίγμα τους. Ωστόσο, στο περιφερειακό συμβούλιο της 5ης Μαΐου ο προϊστάμενος της Κτηνιατρικής Υπηρεσίας Ευστράτιος Τσομπανέλλης ανέφερε ότι υπάρχει λίστα με γεωεντοπισμένα σημεία ταφών ώστε να μπορούν να εντοπιστούν και να απολυμανθούν ξανά. Δήλωσε διατεθειμένος να δώσει τη λίστα σε όποιον τη ζητήσει. Του τη ζητήσαμε τηλεφωνικά, δεν μας την έδωσε, μας προέτρεψε να του αποστείλουμε επίσημο αίτημα, το αποστείλαμε, αλλά και πάλι λίστα δεν λάβαμε. 

Γι’ αυτό τον λόγο  προσπαθήσαμε να τη φτιάξουμε εμείς, με τις δικές μας μικρές δυνάμεις, αξιοποιώντας όσα σημεία ταφής μας ήταν διαθέσιμα. Στον χάρτη καταχωρήσαμε τις συντεταγμένες από τα σημεία που επισκεφθήκαμε και τα αντιπαραβάλαμε με τα δεδομένα από το Εθνικό Μητρώο Σημείων Υδροληψίας – από τον επίσημο χάρτη των γεωτρήσεων όλης της χώρας. Από τη χαρτογράφηση εντοπίσαμε δύο σημεία ταφής – το ένα απέχει 100 μέτρα και το άλλο 300 μέτρα από τις κοντινότερες γεωτρήσεις. Οι απόστασεις αυτές αποδεικνύουν τον κίνδυνο στον οποίο βρίσκεται ο υδροφόρος ορίζοντας του νησιού. 

Το ρεπορτάζ παρουσιάζει μια εικόνα απογοητευτική: ελλιπή συντονισμό των αρχών του νησιού, αλλά και του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης για την αντιμετώπιση της νόσου, ανύπαρκτο σχέδιο προστασίας του περιβάλλοντος και απόκρυψη της αμέλειας των φορέων. Διαβάστε περισσότερα για το χρονικό της καταστροφικής διαχείρισης στο άρθρο του δημοσιογράφου του stonisi.gr, Νίκου Μανάβη στο Reporters United.

Όπως αναφέρει ο κ. Στασινάκης, για να αποτυπωθεί η υφιστάμενη κατάσταση και να διασφαλιστεί η προστασία του περιβάλλοντος, η Περιφέρεια οφείλει να γνωστοποιήσει τα σημεία των ταφών που έχουν πραγματοποιηθεί εκτός ΧΥΤΑ και να τα χαρτογράφησει σε σχέση με τα επιφανειακά και υπόγεια νερά που ενδέχεται να επηρεάζονται.

«Τα σημεία ταφής θα πρέπει να ελέγχονται τακτικά από εξειδικευμένο προσωπικό, ενώ παράλληλα θα πρέπει να πραγματοποιούνται δειγματοληψίες στα τριγύρω νερά για την ανίχνευση παθογόνων μικροοργανισμών και χημικών ρύπων», μας είπε ο καθηγητής, για να προσθέσει: «Συχνή παρακολούθηση θα πρέπει να γίνεται και στις γεωτρήσεις και στον χείμαρρο που βρίσκονται κοντά στον ΧΥΤΑ της Λέσβου, καθώς αποφασίστηκε να χρησιμοποιηθεί ως ο βασικός χώρος ταφής των νεκρών ζώων από εδώ και πέρα».

Σημαντικό είναι να εκσυγχρονιστεί το Σχέδιο Έκτακτης Ανάγκης και να συμπεριλάβει συγκεκριμένα, και όχι γενικόλογα, τις περιβαλλοντικές παραμέτρους. Στη Βρετανία, το σχέδιο προβλέπεται να εκσυχρονίζεται κάθε χρόνο. Το ελληνικό σχέδιο είναι ίδιο από το 2008. Τόσο το παράδειγμα της Λέσβου όσο και της –όχι τόσο μακρινής– ευλογιάς των αιγοπροβάτων στη Μακεδονία αναδεικνύουν πως αξίζει να αποδοθούν με μεγαλύτερη σαφήνεια οι περιβαλλοντικές και υγειονομικές παράμετροι που συνδέονται με τη διαχείριση ζωονόσων και οι πιθανές επιπτώσεις τους στους φυσικούς πόρους και στη δημόσια υγεία. 

Και φυσικά, όπως επισημαίνει πηγή του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης, πρέπει να σταματήσει το πινγκ-πονγκ των ευθυνών και να υπάρξει πραγματική συνεργασία ανάμεσα στο εθνικό και στο τοπικό συντονιστικό όργανο, γιατί το ζήτημα είναι σοβαρό και δεν αφορά μόνο τη Λέσβο. Όσο τεράστιες θυσίες κι αν έχουν γίνει, όσο κι αν η κτηνοτροφία της Λέσβου έχει γονατίσει, κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι ο αφθώδης πυρετός θα μείνει μόνο στ’ ακριτικό νησί.

Το άρθρο Λέσβος, ο παφλασμός των προβάτων: Ταφές μέσα στο υπόγειο νερό εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Το λογισμικό UFED δεν λειτουργεί όπως τα λογισμικά υποκλοπής που ξέρουμε από τις υποθέσεις Predator και Pegasus. Δεν παραβιάζουν τα κινητά από απόσταση. Προαπαιτούν τη φυσική κατοχή της συσκευής. Σε περίπτωση δηλαδή που οι αρχές έχουν στην κατοχή τους το κινητό ενός πολίτη, χρησιμοποιούν το λογισμικό της Cellebrite για να παραβιάσουν το κινητό και να αποκτήσουν πρόσβαση στα δεδομένα του κόντρα στη βούληση του κατόχου του κινητού. 

Η Cellebrite πουλάει τα προϊόντα της σε κράτη και κυβερνήσεις όλων των ειδών – από ανελεύθερα καθεστώτα μέχρι φιλελεύθερες δημοκρατίες. 

Στηρίξτε την ανεξάρτητη δημοσιογραφία του Reporters United εδώ.

Το Reporters United αποκαλύπτει ότι η Cellebrite έχει πελάτη της και το ελληνικό κράτος. Από το 2017 ώς σήμερα. Με χρήση -κατ’ ελάχιστον- από την ΕΛΑΣ και την ΑΑΔΕ.

Η χρήση του UFED άλλοτε είναι εύλογη και απαραίτητη για την πάταξη του εγκλήματος, με σεβασμό στο θεσμικό πλαίσιο και τις δικλείδες προστασίας των δικαιωμάτων, και άλλοτε αυθαίρετη και καταχρηστική – παραθέτουμε πλειάδα τέτοιων τρομακτικών παραδειγμάτων σε πολλές αυταρχικές χώρες, από τη χρήση κατά Παλαιστινίων μέχρι την υπηρεσία ICE του Ντόναλντ Τραμπ. 

Και αν ο κάτοχος του κινητού είναι ύποπτος για την τέλεση εγκλήματος, η παραβίασή του φαίνεται εύλογη – και πάλι υπό τον όρο του σεβασμού του νόμου. Αν όμως είναι ακτιβιστής ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δικηγόρος, δημοσιογράφος; Το διακύβευμα είναι τεράστιο καθώς επί της ουσίας σκοπός της Cellebrite είναι να παραβιάσει την ασφάλεια του κινητού, να σπάσει την κρυπτογράφησή του.

Σε ποια κατηγορία ανήκει το ελληνικό κράτος; Οι απαντήσεις που μας έδωσαν οι αρχές του εγείρουν σοβαρούς προβληματισμούς για το αν τηρούνται οι στοιχειώδεις θεσμικές εγγυήσεις.

Σύμφωνα με έγγραφα από τη Διαύγεια και στοιχεία από ΦΕΚ:

• Η ΕΛΑΣ κατέχει και συντηρεί δύο συσκευές UFED, που επιτρέπουν την εξαγωγή των δεδομένων ενός κινητού τηλεφώνου μέσα από επιτόπια και φυσική κατάσχεση της συσκευής. 
• Το 2021 και το 2022 η καπνοβιομηχανία Παπαστράτος (θυγατρική της Philip Morris International) δώρισε στην Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων (ΑΑΔΕ) και στο Σώμα Δίωξης Οικονομικού Εγκλήματος (ΣΔΟΕ) συστήματα της Cellebrite: δύο συσκευές UFED και το Pathfinder, ένα σύστημα ανάλυσης δεδομένων της Cellebrite. (Το ΣΔΟΕ υπάγεται πλέον στην ΑΑΔΕ.)

Με φόντο τη χρήση εργαλείων της Cellebrite από τις ελληνικές υπηρεσίες, το ρεπορτάζ αναδεικνύει ότι, αν και το κράτος έχει πληρώσει 120.000 ευρώ για αγορά και συντήρηση των UFED, δεν υπάρχει δημόσια ενημέρωση ως προς τη χρήση τους. Πόσο συχνά χρησιμοποιούνται; Από ποιον; Σε ποιων τα κινητά; Και ποιος νόμος καθιστά νόμιμη τη χρήση τους; 

Το ζήτημα γίνεται επιτακτικό, καθώς, όπως θα δούμε παρακάτω, τα ίδια τεχνολογικά εργαλεία έχουν διεθνώς χρησιμοποιηθεί καταχρηστικά από πολλές κυβερνήσεις, μεταξύ άλλων για την παρακολούθηση δημοσιογράφων και ακτιβιστ(ρι)ών.

Η σχέση του ελληνικού κράτους με τη Cellebrite 

Στις 2 Δεκεμβρίου 2022 η ΑΑΔΕ δημοσίευσε δελτίο Τύπου που αναπαράχθηκε από ελάχιστες ιστοσελίδες και το οποίο γνωστοποίησε ότι η καπνοβιομηχανία Παπαστράτος δώρισε εξοπλισμό στις τελωνειακές υπηρεσίες και το συντονιστικό επιχειρησιακό κέντρο της ανεξάρτητης αρχής. Η δωρεά περιλάμβανε μια συσκευή «έξυπνης μύτης» για την ανίχνευση πτητικών αερίων σε κοντέινερ και φορτηγά, το σύστημα Cellebrite UFED Touch και το Pathfinder.

Έναν χρόνο νωρίτερα (8 Σεπτεμβρίου 2021) η Παπαστράτος είχε δωρίσει το Cellebrite UFED Touch2 (με ετήσια υποστήριξη) στο ΣΔΟΕ. Σκοπός των δωρεών της καπνοβιομηχανίας ήταν η καταπολέμηση του παράνομου εμπορίου καπνού.

Όμως, η σχέση του ελληνικού κράτους με τα προϊόντα της Cellebrite είναι βαθύτερη. 

Στις 7 Δεκεμβρίου 2017 το υπουργείο Εσωτερικών σύναψε σύμβαση με τη SPACE HELLAS Α.Ε. για τη συντήρηση δύο συσκευών UFED Touch Ultimate Ruggedized Edition. Το αρχικό κόστος για την απόκτηση ήταν 17.844 ευρώ χωρίς ΦΠΑ ανά συσκευή (43.896,24 το συνολικό κόστος με ΦΠΑ), ενώ για τη συντήρηση ήταν 368 ευρώ. 

«Κάθε ερευνητική πράξη διενεργείται υπό δικαστική εποπτεία και διέπεται από τις αρχές της νομιμότητας, της αναγκαιότητας και της αναλογικότητας, όπως αυτές απορρέουν τόσο από το εθνικό δίκαιο όσο και από το ενωσιακό κεκτημένο»

ΕΛΑΣ προς το Reporters United

Λίγες μέρες αργότερα (28 Δεκεμβρίου 2017) θα ακολουθήσει με την ίδια εταιρεία δεύτερη σύμβαση, με την οποία το κόστος συντήρησης δύο ίδιων συσκευών αναπροσαρμόζεται στα 4.800 ευρώ χωρίς ΦΠΑ. Πανομοιότυπες συμβάσεις (για τη συντήρηση δύο τέτοιων συσκευών έναντι 4.800 ευρώ) θα επαναληφθούν από το υπουργείο Προστασίας του Πολίτη στις 19 Δεκεμβρίου 2018, τις 24 Δεκεμβρίου 2019, τις 18 Δεκεμβρίου 2020 και τις 12 Δεκεμβρίου 2021.

Το 2022 θα αλλάξει ο προμηθευτής του υπουργείου Προστασίας του Πολίτη για τη συντήρηση δύο συσκευών UFED, την οποία θα αναλάβει η ΓΡΙΒΑΣ Α.Ε.Ε.

Η πρώτη σύμβαση με τον καινούριο προμηθευτή (5 Δεκεμβρίου 2022) ανέρχεται σε 21.360 ευρώ χωρίς ΦΠΑ. Το κόστος συντήρησης δύο ίδιων συσκευών υπερτετραπλασιάζεται μέσα σε ένα χρόνο. Η δεύτερη σύμβαση έρχεται στις 21 Νοεμβρίου 2023 έναντι 18.600 ευρώ και η τρίτη στις 15 Δεκεμβρίου 2024 έναντι 21.200 ευρώ. (Η ΓΡΙΒΑΣ Α.Ε.Ε. δεν ανταποκρίθηκε σε ερώτημά μας σχετικά με τις διαφορές στα κόστη συντήρησης των συσκευών που παρατηρούνται στις συμβάσεις.)

Από τις προκηρύξεις για τις τρεις αυτές συμβάσεις προκύπτει ότι μία συσκευή UFED έχει χρησιμοποιηθεί από τη Διεύθυνση Δίωξης Ηλεκτρονικού Εγκλήματος και μία από την Υποδιεύθυνση Δίωξης Ηλεκτρονικού Εγκλήματος Βορείου Ελλάδος.

Είναι νόμιμο να μας παίρνουν τα δεδομένα από τα κινητά;

Η χρήση UFED από τις ελληνικές αρχές θέτει ένα κομβικό ερώτημα: είναι νόμιμη; Και αν ναι, ποια νομοθεσία -και με ποιους όρους και περιορισμούς- επιτρέπει την κατάσχεση των κινητών μας και την υποκλοπή των δεδομένων τους; 

Σε αυτό το πλαίσιο θέσαμε τα ευρήματά μας στη διάθεση της Homo Digitalis, οργάνωσης για την υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην ψηφιακή εποχή. (Το πλήρες σημείωμα που ετοίμασε η Homo Digitalis για την υπόθεση είναι διαθέσιμο εδώ.)

Σύμφωνα με την ίδια, τους κανόνες για την προστασία των πολιτών από την επεξεργασία των προσωπικών τους δεδομένων κατά την κατάσχεση συσκευών θεσπίζει η οδηγία 2016/680 (Law Enforcement Directive – LED), την οποία ενσωματώνει στο ελληνικό Δίκαιο ο ν. 4624/2019.

«Ανακύπτει σοβαρό ζήτημα ως προς το κατά πόσον το άρθρο 265 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας παρέχει επαρκές και προβλέψιμο νομοθετικό πλαίσιο για την πρόσβαση των διωκτικών αρχών σε δεδομένα κινητών τηλεφώνων»

Λευτέρης Χελιουδάκης (Homo Digitalis) στο Reporters United

Σύμφωνα με τις σχετικές διατάξεις, τα κράτη μέλη οφείλουν να προβλέπουν ότι τα προσωπικά δεδομένα των πολιτών συλλέγονται για «καθορισμένους» και «ρητούς» σκοπούς, είναι κατάλληλα, συναφή και όχι υπερβολικά σε σχέση με τους σκοπούς αυτούς, καθώς και ότι υποβάλλονται σε επεξεργασία κατά τρόπο που να εγγυάται τη δέουσα ασφάλεια των προσωπικών δεδομένων, μεταξύ άλλων την προστασία από μη εγκεκριμένη ή παράνομη επεξεργασία. 

Ακόμη, σύμφωνα με την αρχή της λογοδοσίας, ο υπεύθυνος επεξεργασίας των δεδομένων θα πρέπει να είναι σε θέση να αποδείξει ότι συμμορφώνεται με τις εγγυήσεις του νόμου, καθώς και να ενημερώνει τους πολίτες για τους σκοπούς της επεξεργασίας των δεδομένων τους και για το δικαίωμα υποβολής καταγγελίας σε εποπτική αρχή.

Ερμηνεύοντας την οδηγία 2016/680, το Δικαστήριο της ΕΕ (ΔΕΕ) έχει κρίνει ότι τα κράτη οφείλουν να σέβονται την αρχή της «ελαχιστοποίησης των δεδομένων», δηλαδή της κτήσης των λιγότερων κατά το δυνατόν δεδομένων που χρειάζεται ο νόμιμος σκοπός των κρατικών αρχών.

«Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με τις αποφάσεις του στις υποθέσεις C-548/21 και C-118/22, έχει υιοθετήσει ιδιαιτέρως αυστηρή προσέγγιση ως προς την πρόσβαση των διωκτικών αρχών σε δεδομένα κινητών τηλεφώνων, υποχρεώνοντας τα κράτη μέλη να τηρούν την αρχή της “ελαχιστοποίησης των δεδομένων” ως ειδικότερη έκφανση της αρχής της αναλογικότητας», είπε στο Reporters United ο Εκτελεστικός Διευθυντής της Homo Digitalis Λευτέρης Χελιουδάκης.

«Ειδικότερα, το ΔΕΕ έχει καταστήσει σαφές ότι, προκειμένου να κριθεί ως αναλογικός ο περιορισμός του δικαιώματος προστασίας προσωπικών δεδομένων μέσω πρόσβασης σε κινητό τηλέφωνο, η εθνική νομοθεσία οφείλει να προβαίνει σε στάθμιση παραμέτρων όπως η φύση και ο ενδεχομένως ευαίσθητος χαρακτήρας των δεδομένων, η βαρύτητα του επιδιωκόμενου σκοπού γενικού συμφέροντος, η σχέση του κατόχου της συσκευής με το εξεταζόμενο ποινικό αδίκημα, καθώς και η αποδεικτική σημασία των επίμαχων δεδομένων για τη διακρίβωση των πραγματικών περιστατικών του εγκλήματος», πρόσθεσε ο κ. Χελιουδάκης.

ΕΛΑΣ, ΑΑΔΕ: Επιβεβαιώνουν την προμήθεια, δεν εξηγούν τη νομιμότητα  της χρήσης

Στο πλαίσιο του ρεπορτάζ απευθυνθήκαμε στις ελληνικές αρχές που έχουν προμηθευτεί εργαλεία της Cellebrite (ΕΛΑΣ, ΑΑΔΕ). Τα ερωτήματά μας είχαν δύο βασικούς στόχους. 

Πρώτον, να υπάρξει περισσότερη διαφάνεια ως προς το ποιες συσκευές της ισραηλινής εταιρείας χρησιμοποιούν οι εκάστοτε υπηρεσίες ασφαλείας και σε βάρος ποιων υποκειμένων (πολιτών, μεταναστ(ρι)ών, αιτούντων και αιτουσών άσυλο). 

Δεύτερον, να υπάρξει επαρκέστερη ενημέρωση ως προς το νομοθετικό πλαίσιο και τις δικλείδες ασφαλείας που καθιστούν νόμιμη τη χρήση του συγκεκριμένου εξοπλισμού και δη του UFED, με φόντο τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων εξαιτίας της κατάχρησής τους σε άλλες χώρες. 

«Οι ενέργειες κατάσχεσης ψηφιακών συσκευών, καθώς και η διενέργεια ψηφιακών ερευνών και εγκληματολογικής ανάλυσης επί αυτών, από Υπηρεσίες της Ελληνικής Αστυνομίας, πραγματοποιούνται αποκλειστικά στο πλαίσιο προκαταρκτικής εξέτασης, προανάκρισης ή κύριας ανάκρισης και κατόπιν των προβλεπόμενων εισαγγελικών ή δικαστικών παραγγελιών, σύμφωνα με τις διατάξεις του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας και της ειδικής νομοθεσίας που διέπει την άρση του απορρήτου και τη διερεύνηση σοβαρών μορφών εγκληματικότητας», δήλωσε η ΕΛΑΣ στο Reporters United. 

Και πρόσθεσε: «Κάθε ερευνητική πράξη διενεργείται υπό δικαστική εποπτεία και διέπεται από τις αρχές της νομιμότητας, της αναγκαιότητας και της αναλογικότητας, όπως αυτές απορρέουν τόσο από το εθνικό δίκαιο όσο και από το ενωσιακό κεκτημένο και τη σχετική νομολογία των ευρωπαϊκών δικαστηρίων». (Πλήρης απάντηση της ΕΛΑΣ εδώ.)

Στη δική της απάντηση η ΑΑΔΕ μάς έδωσε πληροφορίες για τις δωρεές εξοπλισμού της Cellebrite προς τις υπηρεσίες της, όμως δεν μας ενημέρωσε για τη νομική βάση που καθιστά νόμιμη τη χρήση τους. 

Η Παπαστράτος δεν απάντησε στα ερωτήματά μας για τις δωρεές της.

«Υπό το πρίσμα της νομολογίας του ΔΕΕ στις Υποθέσεις C-548/21 και C-118/22 ανακύπτει σοβαρό ζήτημα ως προς το κατά πόσον το άρθρο 265 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας παρέχει επαρκές και προβλέψιμο νομοθετικό πλαίσιο για την πρόσβαση των διωκτικών αρχών σε δεδομένα κινητών τηλεφώνων», αναφέρει ωστόσο από την πλευρά του ο κ. Χελιουδάκης της Homo Digitalis. 

Και εξηγεί: «Ειδικότερα, αυτή η διάταξη δεν φαίνεται να είναι σε συμμόρφωση με τη νομολογία του ΔΕΕ, καθώς δεν καθορίζει με την απαιτούμενη ακρίβεια τις κατηγορίες αδικημάτων που δικαιολογούν την πρόσβαση σε τέτοιες συσκευές. Επίσης, δεν προβλέπει ειδικές εγγυήσεις για την τήρηση της αρχής της αναλογικότητας, της ελαχιστοποίησης των δεδομένων και της προστασίας του ατόμου αναφορικά με πιθανή πρόσβαση από τις διωκτικές αρχές σε ευαίσθητα προσωπικά δεδομένα που, ενώ περιέχονται στη συσκευή, δεν συνδέονται αποδεικτικά με το διερευνώμενο αδίκημα. Παράλληλα, γεννάται προβληματισμός ως προς το εάν προβλέπεται επαρκής προηγούμενος δικαστικός έλεγχος, όπως απαιτεί το ΔΕΕ, ώστε να αποτρέπεται ο κίνδυνος ανεξέλεγκτης ή δυσανάλογης πρόσβασης στα δεδομένα των πολιτών».

Ερωτήματα απευθύναμε και προς τη Cellebrite, ζητώντας της να μας ενημερώσει αφενός για το ποιο νομικό πλαίσιο καθιστά νόμιμη τη χρήση του UFED και άλλων προϊόντων της στην Ελλάδα, αφετέρου για το αν και πώς διασφάλισε τη νόμιμη χρήση τους από τις ελληνικές αρχές. Η ισραηλινή εταιρεία δεν ανταποκρίθηκε στο αίτημά μας.

Ποια είναι η Cellebrite

Η Cellebrite ιδρύθηκε το 1999 και με έδρα το Ισραήλ παράγει εργαλεία υποκλοπής δεδομένων από ηλεκτρονικές συσκευές. Οι δεσμοί της με το στρατιωτικό σύμπλεγμα του Ισραήλ είναι στενοί. 

Εν μέσω του γενοκτονικού πολέμου της στη Γάζα, το Ισραήλ έχει χρησιμοποιήσει εργαλεία της Cellebrite για να συλλέξει δεδομένα από κινητά χιλιάδων Παλαιστινίων κρατουμένων. Τα εργαλεία της Cellebrite χρησιμοποιεί και η υπηρεσία ICE του προέδρου Τραμπ.

Το 2022 ο τότε διευθύνων σύμβουλός της Γιόσι Καρμίλ δήλωσε στο ισραηλινό μέσο ενημέρωσης Globes σχετικά με το προσωπικό της εταιρείας: «Οι περισσότεροι προέρχονται από τη μονάδα 8200 ή ανάλογες μονάδες». Πρόκειται φυσικά για τη διαβόητη ειδική μονάδα των IDF που είναι υπεύθυνη για τη στρατιωτική παρακολούθηση, από την οποία προέρχονται στελέχη  των κορυφαίων ισραηλινών εταιρειών spyware, μεταξύ άλλων οι ιδρυτές της NSO, που έφτιαξε το λογισμικό Pegasus, αλλά και προσωπικό της Intellexa, της εταιρείας που με έδρα την Ελλάδα εξήγαγε το παράνομο λογισμικό Predator.  

Η ναυαρχίδα της Cellebrite είναι το UFED, μια φορητή συσκευή που συνδέεται μέσω καλωδίου με smartphones και μπορεί να τα ξεκλειδώνει, εκμεταλλευόμενη τρύπες στο λογισμικό τους, και να εξάγει όλα τα δεδομένα τους: επαφές, μηνύματα, φωτογραφίες, ιστορικό GPS και περιήγησης, λογαριασμούς κοινωνικών δικτύων, μέχρι και διαγραμμένα αρχεία ή μηνύματα συνομιλιών. Το UFED μπορεί να χρησιμοποιηθεί μέχρι και σε 3.000 μοντέλα κινητών. 

Άλλα προϊόντα της Cellebrite, συμπληρωματικά του UFED, είναι το Physical Analyzer, με το οποίο οι χειριστές αναζητούν και οπτικοποιούν δεδομένα που εξάγονται από κινητά, καθώς και το Pathfinder, το οποίο επιτρέπει συσχέτιση και ανάλυση δεδομένων από πολλές συσκευές και πηγές.

Παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε όλον τον κόσμο

Η Cellebrite, που έχει για πελάτες αστυνομικά τμήματα σε όλες τις πολιτείες των ΗΠΑ και 25 χώρες της ΕΕ, παρουσιάζει την τεχνολογία της ως κομβική στη μάχη κατά του οργανωμένου εγκλήματος, της τρομοκρατίας και της εκμετάλλευσης ανηλίκων, αναφέροντας πως «σώζει ζωές» και είναι «σχεδιασμένη για νόμιμες χρήσεις».

Το πρόβλημα ωστόσο εντοπίζεται στην ελλιπή επίβλεψη αυτής της τεχνολογίας, με συνέπεια η χρήση της να καταλήγει συχνά σε κατάχρηση.

Τον Δεκέμβριο του 2024 η Διεθνής Αμνηστία αποκάλυψε πως η αστυνομία της Σερβίας είχε χρησιμοποιήσει εργαλεία της Cellebrite για να παραβιάσει τηλέφωνα δημοσιογράφων και ακτιβιστ(ρι)ών, με αποτέλεσμα η Cellebrite να αναστείλει τις πωλήσεις της σε «κάποιους πελάτες της» στη Σερβία.

Τον Ιανουάριο του 2026 το εργαστήριο Citizen Lab του Πανεπιστημίου του Τορόντο αποκάλυψε ότι εργαλεία της Cellebrite χρησιμοποιήθηκαν κατά ακτιβιστ(ρι)ών στην Ιορδανία, σε διαδηλώσεις υπέρ της Παλαιστίνης. Όπως αποκάλυψαν δικαστικά έγγραφα της χώρας, οι εξαγωγές δεδομένων πραγματοποιήθηκαν ακόμα κι όταν δεν υπήρχε ανάγκη, για παράδειγμα όταν οι αρχές χρειάζονταν απλώς να επιβεβαιώσουν την ύπαρξη ενός λογαριασμού στα κοινωνικά δίκτυα.

Οι περιπτώσεις παραβίασης ανθρωπίνων δικαιωμάτων από κρατικές αρχές δεν σταματούν εδώ. Στη Μιανμάρ συσκευές UFED χρησιμοποιήθηκαν για την εξαγωγή δεδομένων από τα κινητά δύο δημοσιογράφων του Reuters, οι οποίοι είχαν φυλακιστεί για την κάλυψη των εγκλημάτων κατά της μειονότητας των Ροχίνγκια. Στο Χονγκ Κονγκ χρησιμοποιήθηκαν κατά διαδηλωτ(ρι)ών το 2020 και στη Ρωσία σε τουλάχιστον 26.000 περιπτώσεις – προτού η Cellebrite αναστείλει και εκεί τις πωλήσεις της. 

Στο Μπανγκλαντές το UFED χρησιμοποιούνταν από το Rapid Action Battalion, μια παρακρατική ομάδα με εμπλοκή σε δολοφονίες και εξαφανίσεις. Στις Φιλιππίνες η Cellebrite πούλησε προϊόντα της στο καθεστώς του Ροντρίγκο Ντουτέρτε. Στο Μπαχρέιν οι αρχές χρησιμοποιούσαν ήδη από το 2013 τα UFED για να στοχοποιήσουν ακτιβιστές, μεταξύ των οποίων δύο (Mohammed al-Singace και Naji Fateel) που βασανίστηκαν, ενώ τα δεδομένα τους εξάγονταν μέσω αυτών των συσκευών για να χρησιμοποιηθούν εναντίον τους στο δικαστήριο. Στην Ονδούρα οι αρχές χρησιμοποίησαν τεχνολογία της Cellebrite σε τουλάχιστον 4.000 περιπτώσεις, μεταξύ άλλων και κατά περιβαλλοντικών ακτιβιστ(ρι)ών. 

Ακόμα και στο Ηνωμένο Βασίλειο οι υπηρεσίες της Βόρειας Ιρλανδίας χρησιμοποίησαν το 2018 εργαλεία της Cellebrite για να παραβιάσουν το τηλέφωνο του δημοσιογράφου Μπάρι Μακάφρι (Barry McCaffrey).

Πεδίο δοκιμών η Παλαιστίνη

Όπως ισχύει εν γένει για εταιρείες του ισραηλινού στρατιωτικο-βιομηχανικού συμπλέγματος, εξοπλισμός της Cellebrite έχει χρησιμοποιηθεί από τις υπηρεσίες του Ισραήλ κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων σε βάρος των Παλαιστινίων στη Γάζα. 

Από το 2016 η Cellebrite έχει λάβει περί τα 7,5 εκατ. ευρώ σε συμβόλαια με υπηρεσίες για το ισραηλινό κράτος. Κατά τη διάρκεια του γενοκτονικού πολέμου στη Γάζα, από τον Οκτώβριο του 2023, οι ισραηλινές αρχές έχουν χρησιμοποιήσει εργαλεία της Cellebrite για να συλλέξουν δεδομένα από τηλέφωνα χιλιάδων Παλαιστινίων κρατουμένων, ενώ το αμερικανικό Πεντάγωνο έχει χρηματοδοτήσει τη Cellebrite για την ανάπτυξη τεχνολογίας με σκοπό τη χαρτογράφηση των τούνελ στη Γάζα.

Αυτά τα περιστατικά είναι εν γνώσει της Cellebrite, όμως δεν φαίνεται να της προκαλούν ιδιαίτερο προβληματισμό. Η ίδια πάντως έχει παραδεχθεί στην Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς των ΗΠΑ (SEC) το 2021 ότι τα προϊόντα της «ίσως χρησιμοποιηθούν από πελάτες με τρόπους που είναι ή μπορεί να θεωρηθούν μη συμβατοί με τα ανθρώπινα δικαιώματα». 

Όπως έχει υποστηρίξει πρώην υπάλληλος της Cellebrite στην ισραηλινή εφημερίδα Haaretz, η εταιρεία «δεν κάνει τίποτα για να αποτρέψει την κατάχρηση των προϊόντων της από πελάτες. Πουλάει εν γνώσει της προϊόντα και υπηρεσίες σε χρήστες με ύποπτη φήμη, οι οποίοι προέρχονται από αυταρχικά καθεστώτα».

Η Cellebrite δεν απάντησε στα ερωτήματά μας ούτε για τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων με χρήση των προϊόντων της ούτε για την πολιτική που εφαρμόζει με σκοπό την αποτροπή αυτών των παραβιάσεων.

Ένα συνέδριο στην Αθήνα και μια κρίση-ευκαιρία

Η Cellebrite δεν προωθεί προϊόντα μόνο σε παραδοσιακούς τομείς καταπολέμησης του εγκλήματος, αλλά και σε νέες πρόσφορες περιοχές δράσης. Μια τέτοια προέκυψε με την αύξηση των μεταναστευτικών ροών στο δεύτερο μισό της προηγούμενης δεκαετίας.

Την περίοδο 2010-2024 η υπηρεσία μετανάστευσης των ΗΠΑ (η διαβόητη πλέον ICE) υπέγραψε με την ισραηλινή εταιρεία συμβόλαια άνω των 48 εκατ. δολαρίων. 

Τον περασμένο Σεπτέμβριο, μετά την εκλογή Τραμπ και την αναβάθμιση της ICE, η υπηρεσία σύναψε το μεγαλύτερο συμβόλαιο της ιστορίας της με τη Cellebrite, αξίας 11 εκατ. δολαρίων.

Το 2019, στο διεθνές συνέδριο για την επιτήρηση των συνόρων World Border Security Congress, στην Καζαμπλάνκα του Μαρόκου, στέλεχος της Cellebrite πρότεινε σε παρουσίασή του τη χρήση εργαλείων της εταιρείας σε πρόσφυγες και αιτούσες άσυλο. Όπως εξήγησε, το 77% των μεταναστ(ρι)ών δεν έχει έγγραφα, αλλά το 43% έχει smartphones. Συνεπώς, τα δεδομένα των κινητών τους θα μπορούσαν να χαρτογραφήσουν την ταυτότητά τους, το ιστορικό των μετακινήσεών τους, αλλά και τους λόγους για τους οποίους θέλουν να ζητήσουν άσυλο. 

Όταν ρωτήθηκε σχετικά με τη νομιμότητα μιας τέτοιας χρήσης, το στέλεχος της Cellebrite πρότεινε να δημιουργηθούν νέοι νόμοι που θα αναγκάζουν τους πρόσφυγες να παραδίδουν τις συσκευές τους, καθώς έτσι κι αλλιώς συνήθως υπάρχει «συναίνεση» εκ μέρους τους. Το κατά πόσο μπορεί να υπάρξει συναίνεση υπό την απειλή της απέλασης είναι κάτι που εύκολα μπορούν να κρίνουν οι αναγνώστ(ρι)ες.

Δύο χρόνια αργότερα, τον Οκτώβριο του 2021, το ίδιο συνέδριο διοργανώνεται στην Αθήνα υπό την αιγίδα του υπουργείου Μετανάστευσης. Κεντρικός ομιλητής είναι ο τότε υπουργός Νότης Μηταράκης, ενώ στους συμμετέχοντες βρίσκονται εκπρόσωποι υπηρεσιών ασφαλείας απ’ όλον τον κόσμο.

Η Cellebrite δεν απουσιάζει και οι παρευρισκόμενοι μπορούν να επισκεφτούν το περίπτερό της στο κέντρο της έκθεσης, ενώ ακόμα και τα κορδόνια που κρατούν τις διαπιστεύσεις γύρω απ’ το λαιμό κάθε συμμετέχοντος είναι μια ευγενική χορηγία της Cellebrite. 

Τη δεύτερη μέρα του συνεδρίου ο εμπορικός αντιπρόεδρος της εταιρείας εξήγησε πώς οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ μεταναστ(ρι)ών και αρχών καταστολής στα σύνορα μπορούν να μετατραπούν σε ευκαιρίες για συλλογή πληροφοριών. 

Τρεις μήνες μετά το συνέδριο το υπουργείο Ναυτιλίας (επί Γιάννη Πλακιωτάκη) προκηρύσσει διαγωνισμό για την αναβάθμιση του computer room του αρχηγείου του Λιμενικού, αξίας 730.000 ευρώ. Το καινούριο computer room θα μπορεί να πραγματοποιεί «εισαγωγή αρχείων» και από «UFED». Η προκήρυξη προκάλεσε εύλογα ερωτήματα, τα οποία  επικεντρώθηκαν στη συλλογή δεδομένων από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπως ανέδειξε έρευνα του inside story. Ακολούθησε αίτημα οργανώσεων της Κοινωνίας των Πολιτών προς την Αρχή Προστασίας Δεδομένων (ΑΠΔ) για γνωμοδότηση, που πυροδότησε την έναρξη σχετικής έρευνας από την ανεξάρτητη αρχή.

Ρωτήσαμε τη Cellebrite αν -και πώς- διασφάλισε τη νόμιμη χρήση των προϊόντων της από τις ελληνικές αρχές. Η ισραηλινή εταιρεία δεν ανταποκρίθηκε στο αίτημά μας. Αναπάντητα άφησε τα ερωτήματά μας και η καπνοβιομηχανία Παπαστράτος. 

Παρά την παραπάνω πρόβλεψη, το Λιμενικό μάς επεσήμανε ότι ούτε διαθέτει ούτε χρησιμοποιεί συσκευές UFED ή άλλα συστήματα της Cellebrite ούτε κάνει χρήση δεδομένων που έχουν εξαχθεί από τέτοια συστήματα (η πλήρης απάντησή του εδώ). 

Από την πλευρά του, το υπουργείο Μετανάστευσης δεν μας έδωσε πληροφορίες για το αν οι ελληνικές αρχές χρησιμοποιούν UFED ή άλλα εργαλεία της Cellebrite για την εξαγωγή δεδομένων από τα κινητά προσφύγων στα σύνορα.

Ίσως τη στάση της σιωπής να προκρίνει και η Cellebrite, η οποία επίσης δεν ανταποκρίθηκε στα ερωτήματά μας. Άλλωστε, το 2023 η ιστοσελίδα TechCrunch απέκτησε πρόσβαση σε βίντεο, στο οποίο ένας υπάλληλος της Cellebrite εμφανίζεται να εκπαιδεύει αξιωματικούς αρχών επιβολής του νόμου. Σύμφωνα με το σχετικό ρεπορτάζ, ο υπάλληλος λέει πως «στην τελική, εσείς εξάγετε τα δεδομένα, αυτά τα δεδομένα χρησιμοποιούνται για να διαλευκανθεί το έγκλημα, το πώς μπήκατε μέσα (σ.σ.: στη συσκευή) ας το κρατήσουμε όσο πιο κρυφό γίνεται». 

Στην Ελλάδα όμως, με την εμπειρία του σκανδάλου των υποκλοπών, δεν υπάρχει η πολυτέλεια να χρησιμοποιούνται πανίσχυρα εργαλεία εξαγωγής δεδομένων, από πολλαπλές κρατικές υπηρεσίες, χωρίς διαφάνεια και λογοδοσία.

Το άρθρο Με χρήση του ισραηλινού λογισμικού UFED (και αμφίβολη νομιμότητα): ΕΛΑΣ και ΑΑΔΕ παραβιάζουν κινητά πολιτών εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Ακολουθήστε μας στο Spotify και στο Apple Podcasts .

Η τελευταία μας έρευνα για τους στρίμερ τζόγου, σε συνεργασία με το Investigate Europe, στάθηκε αφορμή για ένα πολύ ενδιαφέρον πόντκαστ μ’ έναν απ’ τους πιο γνωστούς στρίμερ στην Ελλάδα: τον Στέλιο Μπουγιούκα, γνωστό και ως Δάσκαλο Μακαβέλι.

Οι στρίμερ παίζουν συνήθως με εικονικά λεφτά, αλλά οι βλάβες που προκαλούνται, ακόμα και στους ίδιους, είναι πραγματικές. «Ο τζόγος από τη μία μου δίνει να φάω και από την άλλη με σκοτώνει σιγά σιγά»,  παραδέχτηκε στη συζήτησή μας ο Δάσκαλος. «Εγώ παίζω από 10 χρονών. Είμαι σαν ένας μπάρμαν που είναι αλκοολικός». 

Στηρίξτε την ανεξάρτητη δημοσιογραφία του Reporters United εδώ.

Το λάιβ τζογάρισμα είναι ένας πολύ αποτελεσματικός τρόπος για την προσέλκυση πελατών, καθώς οι στρίμερ χτίζουν μια εικονική σχέση οικειότητας με το κοινό τους, κάνουν πλάκα μαζί τους, σχολιάζουν την επικαιρότητα και μιλάνε για τα πάντα. Εκτός από ένα πολύ βασικό πράγμα: ένα μεγάλο ποσοστό από τη χασούρα των παικτών πάει στην τσέπη τους. Ένας Ευρωπαίος στρίμερ που προωθεί μη αδειοδοτημένα καζίνα μάς αποκάλυψε ακριβώς τι κερδίζει: 100 ευρώ για κάθε παίκτη που στέλνει στο καζίνο, αλλά και ποσοστό 40% από τη χασούρα του. 

Έχοντας ως έδρα την Κύπρο, ο πρώην youtuber Αλέξανδρος Κοντοπίδης και η ομάδα των Slotshub στριμάρoυν καθημερινά, παίζοντας φρουτάκια και προωθώντας μη αδειοδοτημένα στην Ελλάδα καζίνα. Μη αδειοδοτημένα καζίνα (δηλαδή καζίνα στα οποία μπορούν ελεύθερα να παίξουν ανήλικοι, άνθρωποι που έχουν αυτοαποκλειστεί από τις νόμιμες εταιρείες λόγω εθισμού κτλ) προωθεί κι ο γνωστός τράπερ Σνικ. Κανείς από τους δύο δεν μας απάντησε για το αν βγάζουν χρήματα από τα χαμένα της διαδικτυακής «παρέας» τους. 

Ωστόσο, είτε πρόκειται για παράνομα είτε για νόμιμα διαδικτυακά καζίνα, η συνταγή παραμένει η ίδια. Υψηλόβαθμο στέλεχος της ελληνικής νόμιμης αγοράς τυχερών παιχνιδιών μάς εξήγησε πως η πληρωμή των συνεργατών (affiliates) από τη χασούρα των παικτών αποτελεί τον βασικό κορμό της συμφωνίας και πως το ποσοστό αυτό κυμαίνεται από 30-35% έως 40-45%, όταν συνυπολογίζονται και οι σταθερές αμοιβές (flat fees) που προβλέπονται στις συμφωνίες. Ο Δάσκαλος μας επιβεβαίωσε την πρακτική αυτή, αλλά μας είπε πως το μερίδιο που τελικά καταλήγει στον ίδιο δεν ξεπερνά το 20%, καθώς παίρνει ποσοστά από τα χαμένα και ο δικός του συνεργάτης. 

Πέρα από το στρίμινγκ, το μάρκετινγκ τζόγου έχει καταφέρει να μπει στην καθημερινότητά μας σε τέτοιο βαθμό, που τα λογότυπα των στοιχηματικών στολίζουν ως χορηγοί εκπομπές και δράσεις άσχετες με τη δραστηριότητά τους. «Ποιος κάνει το μεγαλύτερο κακό;», αναρωτήθηκε ο Δάσκαλος. Αυτό δεν μπορούμε να το μετρήσουμε, αλλά όλα είναι μέρος του ίδιου οικοσυστήματος με στόχο να κανονικοποιήσουν τα τυχερά παιχνίδια.

Μέσα σ’ αυτόν τον καταιγισμό το Reporters United κάνει το αυτονόητο. Το δημοσιογραφικό μας περιεχόμενο δεν σερβίρεται με εμβόλιμες διαφημίσεις τζόγου ούτε έχει χορηγούς στοιχηματικές ούτε προβάλλει υποτιθέμενες δράσεις «εταιρικής ευθύνης» των εταιρειών τζόγου.

Μπορείτε να διαβάσετε την έρευνά μας εδώ και να ακούσετε τη συζήτησή μας με τον στρίμερ Δάσκαλο Μακαβέλι εδώ. Μπορείτε, επίσης, να στηρίξετε το Reporters United εδώ. Κι ας μην προσφέρουμε bonus εγγραφής, ούτε free spins!

Η έρευνά μας για τη βιομηχανία του τζόγου συνεχίζεται.

Το άρθρο Πόντκαστ για τον τζόγο: Ο Δάσκαλος Μακαβέλι για τη σχέση στρίμερ – στοιχηματικών εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Αυτό είναι το τρίτο πόντκαστ του Reporters United. Σ’ αυτό το επεισόδιο, βρεθήκαμε στα Προσφυγικά της λεωφόρου Αλεξάνδρας. Εκεί όπου τους τελευταίους μήνες μαίνεται μια μάχη: Απ’ τη μία η Περιφέρεια Αττικής που σχεδιάζει ν’ αναπλάσει την ιστορική γειτονιά, ισχυριζόμενη πως θα τη μετατρέψει σε κοινωνικές κατοικίες, κι απ’ την άλλη η Κοινότητα των Κατειλημμένων Προσφυγικών. Οι άνθρωποι που εδώ και 15 χρόνια δίνουν ζωή σε αυτά τα κτίρια, κρατώντας τα όχι μόνο όρθια, αλλά δημιουργώντας ένα αυτοοργανωμένο αντιπαράδειγμα στο τι μπορεί να σημαίνει κοινωνική κατοικία σήμερα.   

Η ενδεχόμενη έξωση από την Περιφέρεια Αττικής είναι για την Κοινότητα ένας ξεριζωμός, ένας θάνατος, όπως μας λένε. Κόντρα σ’ αυτό το ενδεχόμενο οι κάτοικοι της γειτονιάς των Προσφυγικών έχουν ξεκινήσει έναν αγώνα διαρκείας, με κορύφωση την απεργία πείνας του Αριστοτέλη Χαντζή, που αριθμεί σήμερα 80 ημέρες.

Επισκεφθήκαμε τα Προσφυγικά της Αλεξάνδρας ένα μεσημέρι του Απρίλη. Εκεί συναντήσαμε τον Αριστοτέλη και άλλα έξι μέλη της Κοινότητας. Μας μίλησαν για τη ζωή στα Προσφυγικά, το εναλλακτικό μοντέλο κοινωνικής οργάνωσης που εφαρμόζουν και την αντίστασή τους στους κρατικούς σχεδιασμούς.

Μέσα απ’ το παράδειγμα των Προσφυγικών εξερευνούμε τι σημαίνει το δικαίωμα στη στέγαση σε μια εποχή που ο μισός μισθός φεύγει στο ενοίκιο και η βραχυχρόνια μίσθωση σαρώνει τις γειτονιές. Μπορεί και θέλει ο κρατικός σχεδιασμός να δώσει λύσεις, τη στιγμή που τα κλειστά διαμερίσματα μόνο στον δήμο Αθηναίων ξεπερνούν τις 100.000; Και τελικά, τι λόγο έχουν οι ίδιοι οι κάτοικοι στις ζωές τους;

Ακούστε το νέο πόντκαστ του Reporters United.

Το άρθρο Στα Προσφυγικά της Αλεξάνδρας: Κοινωνική κατοικία από τα κάτω εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Το κλίμα στο σπίτι της Αμερικανίδας πρέσβειρας Κίμπερλι Γκιλφόιλ ήταν βαρύ, γεμάτο ένταση. Ήταν 2 Απριλίου 2026. Σχεδόν τρεις μήνες είχαν περάσει από τότε που είχε κάνει νύξη στον ίδιο τον Έλληνα πρωθυπουργό για την ανάγκη διαλόγου και δύο από τότε που ο υπουργός Υγείας Άδωνις Γεωργιάδης τής είχε υποσχεθεί συνάντηση για να της παρουσιάσει την κατάσταση. Είχε χάσει πια την υπομονή της με την αναβλητικότητα της ελληνικής πλευράς. 

Στηρίξτε την ανεξάρτητη δημοσιογραφία του Reporters United εδώ.

«I will nail them down» («Θα τους στριμώξω άγρια»), φέρεται να είχε δηλώσει τον περασμένο Ιανουάριο η πρέσβειρα σε εκπροσώπους της αμερικανικής φαρμακοβιομηχανίας στην Ελλάδα — δηλαδή ότι θα ασκούσε σκληρή πίεση στην ελληνική κυβέρνηση για τη δραστική μείωση των ποσών που οι εταιρείες καλούνται να επιστρέφουν κάθε χρόνο στο Δημόσιο. Αρκετά πια με αυτό που η ίδια είχε χαρακτηρίσει ως «piracy on U.S. companies» («πειρατεία εις βάρος των αμερικανικών εταιρειών»). Είχε έρθει η ώρα να περάσει από τα λόγια στις πράξεις.

Σε συνεργασία με το Ελληνοαμερικανικό Επιμελητήριο, διοργάνωσε η ίδια τη σύσκεψη στο σπίτι της, στις 2 Απριλίου. Εκεί βρέθηκαν στο ίδιο τραπέζι οι Έλληνες υπουργοί Οικονομικών Κυριάκος Πιερρακάκης, Υγείας Άδωνης Γεωργιάδης, ο υφυπουργός Οικονομικών Θάνος Πετραλιάς, ο αντιπρόεδρος του ΕΟΠΥΥ Θάνος Ζαμάνης, εκπρόσωποι των αμερικανικών φαρμακευτικών εταιρειών στην Ελλάδα (μέλη του AmCham), καθώς και οι γενικοί γραμματείς των δύο υπουργείων. Η αμερικανική πρεσβεία δεν απάντησε αναλυτικά στις ερωτήσεις του Reporters United σχετικά με τη συνάντηση, επισημαίνοντας λιτά στη δήλωση που μας έστειλε: «Κατά τη γενική πολιτική μας δεν σχολιάζουμε το περιεχόμενο ιδιωτικών διπλωματικών συζητήσεων». 

Πιέσεις από την αμερικανική πλευρά είχαν ξεκινήσει να ασκούνται πριν από την άφιξη της νέας πρέσβειρας. Σε συνάντηση κεκλεισμένων των θυρών στο πλαίσιο του συνεδρίου του Ελληνοαμερικανικού Εμπορικού Επιμελητηρίου τον Οκτώβριο του 2025, ο κ. Γεωργιάδης «τα είχε ακούσει»: «Ο πρόεδρος Τραμπ είναι ξεκάθαρος γι’ αυτό το θέμα. Τελειώνετε επιτέλους με αυτό πια», είχε ακουστεί να λέει ο εκπρόσωπος της πρεσβείας.

«Το θέμα» ήταν το clawback, ο μηχανισμός αυτόματης επιστροφής χρημάτων από τις φαρμακευτικές εταιρείες προς το Δημόσιο, ο οποίος ενεργοποιείται όταν η συνολική φαρμακευτική δαπάνη ξεπεράσει το ανώτατο όριο που έχει θέσει το κράτος για ένα συγκεκριμένο έτος. Ο μηχανισμός θεσμοθετήθηκε από την τρόικα στο πλαίσιο των μνημονίων το 2012 με αφορμή την οικονομική κρίση και με στόχο να επιτευχθούν ισορροπημένες δαπάνες. Παρότι αρχικά είχε ημερομηνία λήξης το 2015, η ισχύς του επεκτάθηκε με διαδοχικές αποφάσεις έως και σήμερα. Στην Ελλάδα το clawback υπολογίζεται σε πάνω από 50% της συνολικής φαρμακευτικής δαπάνης – με ορισμένες εκτιμήσεις να το ανεβάζουν πάνω από 70%.

Η έρευνα Cancer Calculus ζουμάρει στο Keytruda

Η σύσκεψη στην πρεσβευτική κατοικία της κ. Γκιλφόιλ μάλλον σηματοδότησε πρώιμη έναρξης της Μεγάλης Εβδομάδας για τον κ. Γεωργιάδη. Τα καμπανάκια είχαν ωστόσο ηχήσει ήδη από τα περασμένα Χριστούγεννα, από την άλλη άκρη του Ατλαντικού. 

Λίγο πριν εκπνεύσει το 2025, ανακοινώθηκε η συμφωνία εννέα αμερικανικών φαρμακευτικών κολοσσών με την κυβέρνηση Τραμπ για μείωση της τιμής σε ορισμένα βασικά τους φάρμακα για την αμερικανική αγορά, σύμφωνα με τις επιθυμίες του προέδρου. 

Υπήρχε όμως κι ένα αντάλλαγμα: η αύξηση των κερδών εκτός ΗΠΑ, με τη βοήθεια της αμερικανικής κυβέρνησης. Κατά την ανακοίνωση της συμφωνίας ένας διοπτροφόρος με τριγωνικό μούσι δήλωσε 100% στήριξη στον πρόεδρο για τις ενέργειές του. Ήταν ο Ρόμπερτ Μ. Ντέιβις, διευθύνων σύμβουλος και πρόεδρος της Merck & Co., γνωστής εκτός ΗΠΑ και Καναδά ως MSD, κατασκευάστριας του αντικαρκινικού «μπλοκμπάστερ» pembrolizumab – με εμπορική ονομασία: Keytruda. 

«Σκέφτομαι τον στόχο σας για τη μείωση του κόστους και τη βελτίωση της πρόσβασης για τους Αμερικανούς, αλλά εξίσου και για την αύξηση των τιμών εκτός ΗΠΑ», δήλωσε ο Ντέιβις. Ωστόσο, δεν είπε κουβέντα για τη μείωση της τιμής του Keytruda, το οποίο αντιστοιχούσε το 2025 σε πωλήσεις 31,7 δισ. δολαρίων παγκοσμίως και σε σχεδόν το ήμισυ των συνολικών εσόδων της Merck και των θυγατρικών της. Από το 2014, όταν το Keytruda πήρε για πρώτη φορά έγκριση, έως και το 2025, οι πωλήσεις του έφτασαν τα 163 δισ. δολάρια, εντάσσοντάς το στα φάρμακα με τις μεγαλύτερες πωλήσεις όλων των εποχών. 

Το Keytruda έχει χορηγηθεί σε εκατομμύρια καρκινοπαθείς – αλλά και εκατομμύρια άλλοι το στερούνται αδικαιολόγητα ανά τον κόσμο. Το Cancer Calculus, η έρευνα υπό τον συντονισμό του International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ) σε συνεργασία με 47 μέσα ενημέρωσης, μεταξύ των οποίων και το Reporters United, αποκαλύπτει πώς μία από τις μεγαλύτερες φαρμακοβιομηχανίες παγκοσμίως χρησιμοποίησε τακτικές για να αυξήσει τη συνταγογράφηση, να κρατήσει την τιμή υψηλή μέσω λόμπινγκ και να καθυστερήσει φθηνότερες εκδοχές του φαρμάκου (βιοϊσοδύναμα) να φτάσουν στους καρκινοπαθείς τα προσεχή χρόνια.

Ταυτόχρονα, κυβερνήσεις ανά τον κόσμο δαπανούν ολοένα και μεγαλύτερα ποσά για το Keytruda, αφού οι υψηλές τιμές του πιέζουν τους κρατικούς προϋπολογισμούς ακόμα και σε πλούσιες χώρες.

Ενδεικτικά, το κόστος ανά ασθενή για θεραπεία ενός χρόνου με βάση τις τιμές καταλόγου (δηλαδή προ επιστροφών-εκπτώσεων) είναι περίπου 80.000 δολάρια στη Γερμανία, 208.000 στις ΗΠΑ, 93.000 στον Λίβανο, 130.000 στην Κολομβία, 65.000 στη Νότια Αφρική, 116.000 στην Κροατία – και 97.306 ευρώ στην Ελλάδα. Το ίδιο φιαλίδιο των 100 mg κοστίζει 850 δολάρια στην Ινδονησία, 6.015 δολάρια στις ΗΠΑ και 2.702,95 ευρώ στην Ελλάδα!

Η έρευνα, στην οποία συμμετείχαν συνολικά 125 δημοσιογράφοι από 37 χώρες και κράτησε περίπου έναν χρόνο, αποκαλύπτει με ποια ακριβώς μέσα η MSD συντηρεί την κυριαρχία της. Βασίστηκε σε εκατοντάδες συνεντεύξεις με ογκολόγους, καρκινοπαθείς, ρυθμιστικές αρχές, ειδικούς σε ζητήματα πατεντών και εργαζόμενους στη φαρμακευτική βιομηχανία, σε αποκλειστικά στοιχεία τιμολόγησης και αναλύσεις πατεντών, καθώς και σε χιλιάδες σελίδες εταιρικών παρουσιάσεων, εγγράφων επιτροπών πατεντών, αγωγών και αρχείων εταιρειών και ρυθμιστικών αρχών – και περισσότερα από 1.000 αιτήματα για παροχή δημόσιων εγγράφων σε 27 χώρες.

Η αντιπρόεδρος της Merck Τζοάνα Χέρμαν υπερασπίστηκε τις πρακτικές τιμολόγησης της εταιρείας, λέγοντας ότι η τιμή του Keytruda «αντανακλά την αξία του για τους ασθενείς και τα συστήματα υγείας». 

«Έχουμε μακρά ιστορία υπεύθυνης τιμολόγησης των φαρμάκων μας, ώστε να αντικατοπτρίζουν την αξία τους για τους ασθενείς, τους ασφαλιστικούς φορείς και την κοινωνία», ανέφερε η ίδια σε επιστολή προς το ICIJ.

Η διεθνής έρευνα του ICIJ διαπίστωσε ότι η συμπεριφορά της Merck ήταν η συνήθης για τη φαρμακευτική βιομηχανία και ότι η εταιρεία δεν αποτελούσε εξαίρεση όσον αφορά τις συνολικές επιχειρηματικές της πρακτικές. Ωστόσο, η εντυπωσιακή ανάπτυξη και ζήτηση του Keytruda επαναφέρει με έντονο τρόπο στο προσκήνιο τη συζήτηση για πρακτικές προτεραιοποίησης των κερδών έναντι των ασθενών.  

Ο κ. Γεωργιάδης τελικά ανησυχεί

Η πανηγυρική συμφωνία του Τραμπ με τους φαρμακευτικούς κολοσσούς συμπτωματικά είχε βρει τον Άδωνη Γεωργιάδη στην Ουάσινγκτον, όπου πραγματοποιούσε επαφές με στελέχη τους.   

Η αρχική αντίδραση του κ. Γεωργιάδη, ο οποίος φέρεται να αποκάλεσε τη συμφωνία  «ισορροπημένη», θα μπορούσε να θεωρηθεί ανεξήγητα ψύχραιμη. Στην ερώτησή μας αν ανησυχεί για πιθανή συνεπακόλουθη αύξηση της τιμής των φαρμάκων στην Ελλάδα, ο κ. Γεωργιάδης δεν φάνηκε τόσο ήσυχος: «Ο πρόεδρος Τραμπ υπερασπίζεται και καλά κάνει τα συμφέροντα των ΗΠΑ. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όλοι μας έχουμε πάντοτε τα ίδια συμφέροντα. H φαρμακευτική του πολιτική μπορεί να φέρει μεγάλη αναστάτωση στην φαρμακευτική αγορά της Ευρώπης και η Ευρώπη πρέπει να είναι προετοιμασμένη για αυτό το ενδεχόμενο». (Όλες οι απαντήσεις του υπουργού, εδώ.)

«Συνολικά, η απειλή δασμών από τον Τραμπ σε συνδυασμό με την πίεση της φαρμακοβιομηχανίας θα οδηγήσει σε αύξηση των τιμών των φαρμάκων στην Ευρώπη και αλλού, αλλά δεν θα δούμε μείωση των τιμών στις ΗΠΑ», εκτιμά ο Ταχίρ Αμίν, ιδρυτής και διευθύνων σύμβουλος της πλατφόρμας I-MAK (Initiative for Medicines, Access and Knowledge), η οποία αναζητά λύσεις στη δομική ανισότητα του διεθνούς φαρμακευτικού συστήματος. 

Στη χώρα μας, αύξηση της τιμής μπορεί να επιτευχθεί έμμεσα, με μείωση του clawback και του rebate (της έκπτωσης που προκύπτει από τη μυστική διαπραγμάτευση κράτους – εταιρειών). Μεταξύ των εταιρειών – μελών του Pharma Innovation Forum (PIF) και του Συνδέσμου Φαρμακευτικών Επιχειρήσεων Ελλάδος (ΣΦΕΕ) που επιδίωξαν να διασφαλίσουν στήριξη από την πρέσβειρα στο θέμα των επιστροφών είναι και η MSD Ελλάδος – επίσης μέλος του Ελληνοαμερικανικού Εμπορικού Επιμελητηρίου (AmCham).

Είναι χαρακτηριστικό ότι η MSD Ελλάδος ήδη από τον Ιούνιο του 2025 αναφερόταν στην «ανάγκη ριζικής αναδιάρθρωσης της φαρμακευτικής πολιτικής στην Ελλάδα», χαρακτηρίζοντας το clawback «πληθωριστικό μηχανισμό που ενισχύει τις στρεβλώσεις και διαβρώνει σταδιακά τη λειτουργία του συστήματος υγείας – πλήττοντας ασθενείς, εταιρείες και τώρα πια τη δημοσιονομική ισορροπία της κυβέρνησης».

Το πνεύμα της τοποθέτησης παραπέμπει σε Έκθεση του 2026 του λόμπι των αμερικανικών φαρμακευτικών εταιρειών PhRMA, στην οποια αυτό εξέφραζε την ανησυχία «για τα υπερβολικά και αυξανόμενα clawbacks και rebates στην Ελλάδα, που υπονομεύουν την καινοτομία και καθυστερούν την πρόσβαση των ασθενών σε νέα φάρμακα» Η Merck/MSD κατέβαλε πέρσι στη PhRMA περισσότερα από 16 εκατ. δολάρια σε συνδρομές (πάνω από 5 εκατ. περισσότερα σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά), ενώ ο επικεφαλής της είναι πρόεδρος του ΔΣ της PhRMA.

Η έρευνα του ICIJ ανέδειξε ότι η Merck/MSD τρέχει μια δαπανηρή παγκόσμια εκστρατεία λόμπινγκ. Η εταιρεία έχει επενδύσει οικονομικά -και με σημαντικά ποσά- σε σχέσεις με γιατρούς και ενώσεις ασθενών, καθώς και σε χορηγίες για έρευνα. Στην Ελλάδα η ΜSD είναι η πρώτη σε χορηγίες προς ενώσεις ασθενών που ασχολούνται με τον καρκίνο. Έρευνες που εντόπισε το ICIJ δείχνουν ότι τέτοιες επενδύσεις αυξάνουν τη συνταγογράφηση, κάποιες φορές χωρίς να βελτιώνουν τα ποσοστά επιβίωσης. Μόνο στις ΗΠΑ -όπως προκύπτει από τα αρχεία- την περίοδο 2018 – 2024 η Merck κατέβαλε σχεδόν 52 εκατ. δολάρια σε αμοιβές συμβουλευτικών υπηρεσιών και άλλες πληρωμές σχετικές με το Keytruda προς επαγγελματίες υγείας, με πέντε γιατρούς να λαμβάνουν πάνω από 1 εκατ. δολάρια έκαστος.

Στην Ελλάδα, το λόμπινγκ για λογαριασμό των μεγάλων αμερικανικών φαρμακευτικών διεξάγεται, όπως φαίνεται, ακόμα και στο ανώτατο επίπεδο της αμερικανικής πρεσβείας. Ρωτήσαμε την MSD Ελλάδος αν είχε συμμετάσχει εκπρόσωπός της στη συνάντηση της 2ας Απριλίου στην κατοικία της κ. Γκιλφόιλ, και δεν το διέψευσε. 

Με την ιδιότητά της ως μέλος των ΔΣ του ΣΦΕΕ και του PIF, αλλά και ως μέλος της φαρμακευτικής επιτροπής του AmCham, «η MSD συχνά συμμετέχει σε συναντήσεις που διοργανώνουν οι ενώσεις με διάφορους φορείς για τα θεσμικά ζητήματα της φαρμακευτικής πολιτικής στην Ελλάδα, όπως η συνάντηση που διοργάνωσε το Αμερικανικό Εμπορικό Επιμελητήριο, στην οποία συμμετείχαν η πρέσβειρα των ΗΠΑ, Έλληνες υπουργοί και έξι φαρμακευτικές εταιρείες, και της οποίας το περιεχόμενο και τα αποτελέσματα έχουν καλυφθεί εκτενώς από τον εθνικό Τύπο», απάντησε στο Reporters United o διευθυντής εξωτερικών υποθέσεων της MSD κ. Αντώνης Καρόκης. (Οι απαντήσεις του κ. Καρόκη, στα αγγλικά, εδώ.) 

Ο υπουργός Υγείας κ. Γεωργιάδης μας είπε να ζητήσουμε τον κατάλογο των παρευρισκομένων από την κυρία Γκιλφόιλ, η οποία οργάνωσε και τη συνάντηση. «Εγώ προσκλήθηκα και πήγα». Η κ. Γκιλφόιλ δεν τον έδωσε.  

Αποτελεσματικό αλλά πανάκριβο

«Κανένα άλλο φάρμακο δεν έχει επιτύχει τόσα πολλά», λέει Έλληνας ογκολόγος δημόσιου νοσοκομείου για το pembrolizumab. «Είναι πραγματικά η βασίλισσα της ανοσοθεραπείας. Στο στομάχι δουλεύει, στον οισοφάγο δουλεύει, στο μελάνωμα δουλεύει, στον πνεύμονα δουλεύει, στον εγκέφαλο δουλεύει, στα νεφρά δουλεύει, στο ουροθήλιο δουλεύει, στον μαστό και τον τράχηλο της μήτρας δουλεύει. Και προεγχειρητικά και μετεγχειρητικά. Μόνο στο πάγκρεας δεν δουλεύει. Επιπλέον, είναι ένα φάρμακο που δουλεύει μόνο του στην ανοσοθεραπεία, δεν χρειάζονται δύο ανοσοθεραπείες για να υπάρχει αποτέλεσμα». 

Το Keytruda, γνωστό με τη γενική ονομασία pembrolizumab, είναι ένας τύπος ανοσοθεραπείας που επιστρατεύει το ανοσοποιητικό σύστημα εναντίον των καρκινικών κυττάρων. Σε αντίθεση με τη χημειοθεραπεία, η οποία στοχεύει τα ταχέως πολλαπλασιαζόμενα καρκινικά κύτταρα, το Keytruda μπλοκάρει μια διαδικασία που επιτρέπει σε ορισμένους τύπους καρκίνου να παρακάμπτουν το ανοσοποιητικό.

Το 2022 και το 2023 θεσπίστηκαν κλειστοί προϋπολογισμοί ανοσοθεραπείας με Keytruda για τα δημόσια νοσοκομεία και το ΓΝ Παπαγεωργίου (αθροιστικά περί τα 76 και 109 εκατ. ευρώ αντίστοιχα – αύξηση 33 εκατ. ευρώ σε μία μόνο χρονιά), καθώς και τον ΕΟΠΥΥ. Οι επόμενοι κλειστοί προϋπολογισμοί του 2024 και 2025 για νοσοκομεία και ΕΟΠΥΥ, ωστόσο, ομαδοποιούν πλέον το Keytruda με άλλα προϊόντα, αποκρύπτοντας τα επιμέρους επίπεδα δαπανών. Στη Διαύγεια εντοπίσαμε ακόμα και ξεχωριστές αποφάσεις αποζημίωσης του Keytruda από το υπουργείο Εθνικής Άμυνας (για παράδειγμα, εδώ) για στρατιωτικά νοσοκομεία. 

Σύμφωνα με τις αναρτημένες στο ΓΕΜΗ Οικονομικές Καταστάσεις της εταιρείας για το 2024, οι ακαθάριστες πωλήσεις της MSD στην Ελλάδα έφτασαν περί τα 500,3 εκατ. ευρώ το 2024. Ο καθαρός κύκλος εργασιών μετά από rebates και clawbacks ανήλθε σε 252,5 εκατ. ευρώ (άρα οι επιστροφές ανέρχονται γύρω στο 50%). Δεν διευκρινίζεται τι μέρος των πωλήσεων αντιστοιχεί στο Keytruda, ωστόσο σημειώνεται η αύξηση της φαρμακευτικής δραστηριότητας σε σχέση με το 2023 «κυρίως λόγω της συνεχιζόμενης ισχυρής απόδοσης του ογκολογικού χαρτοφυλακίου της Εταιρείας (με επικεφαλής το blockbuster “Keytruda”)». 

Μυστικότητα στην Ελλάδα για τη δημόσια δαπάνη

Ρωτήσαμε τον ίδιο τον κ. Γεωργιάδη ποιος ήταν ο κλειστός προϋπολογισμός του υπουργείου Υγείας μόνο για το Keytruda το 2025. «Αυτά τα νούμερα δεν μπορώ να σας τα ανακοινώσω, είναι μη ανακοινώσιμα», είπε. «Οι κλειστοί προϋπολογισμοί έχουν διαδικασία απορρήτου». 

Το 2023, η τιμή καταλόγου του Keytruda στην Ελλάδα ήταν 2.332,24 ευρώ (άνευ ΦΠΑ), (2.472,176 με ΦΠΑ) όπως διαβάζουμε σε έγγραφο του Ιπποκράτειου Νοσοκομείου στη Διαύγεια. Στο ίδιο έγγραφο η ετήσια θεραπεία (36 FL KEYTRUDA 25mg/ml-4mlΟ) υπολογίζεται στα 88.998,30 ευρώ (με 6% ΦΠΑ). Δεν πρόκειται για την τελική τιμή που κατέβαλε το ελληνικό Δημόσιο, αφού δεν είναι συνυπολογισμένα clawbacks και rebates.

Τιμή χρυσού 

Οι φαρμακευτικές συχνά δικαιολογούν τις υψηλές τιμές φαρμάκων με το επιχείρημα ότι η ανάπτυξή τους προϋποθέτει τεράστιες επενδύσεις σε έρευνα και ανάπτυξη (R&D), ενώ πρέπει να απορροφούν και το κόστος της αποτυχίας. Σε ακρόαση στο Κογκρέσο τον Φεβρουάριο του 2024 ο διευθύνων σύμβουλος της Merck Ρόμπερτ Ντέιβις δήλωσε ότι η Merck επένδυσε από το 2011 έως το 2023 46 δισ. δολάρια για την έρευνα, την ανάπτυξη και τις υποδομές με σκοπό την παραγωγή του Keytruda – και ότι στοχεύει να επενδύσει άλλα 18 δισ. δολάρια σε κλινικές δοκιμές για το φάρμακο έως το 2030.

Ωστόσο, νέα ανάλυση της Public Eye, ελβετικής μη κερδοσκοπικής οργάνωσης για τη λογοδοσία των εταιρειών, εκτιμά ότι οι δαπάνες R&D της Merck για το Keytruda, συνυπολογιζόμενων των αποτυχημένων κλινικών δοκιμών, είναι 4,8 δισ. δολάρια –  3% των παγκόσμιων εσόδων της εταιρείας από το φάρμακο, αρχής γενομένης το 2014 που κυκλοφόρησε. Ο Πάτρικ Ντούρισκ, ειδικός της Public Eye στον φαρμακευτικό τομέα, δήλωσε ότι κατέληξε στα νούμερα αυτά μετά από ανάλυση των κλινικών δοκιμών του Keytruda και του μέσου κόστους τους – καθώς αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος των δαπανών R&D. Η Public Eye επισημαίνει επιπλέον ότι η MSD δεν διαδραμάτισε ρόλο στην ανακάλυψη ή τη σύλληψη του φαρμάκου, το οποίο προήλθε σε μεγάλο βαθμό από έρευνα χρηματοδοτούμενη με δημόσιους πόρους – και ότι η εταιρεία το απέκτησε μέσω εταιρικής εξαγοράς το 2009.

Τα στοιχεία που επικαλέστηκε ο Ντέιβις (διευθύνων σύμβουλος της MSD) είναι «απολύτως μη επαληθεύσιμα», δήλωσε ο Ντούρισκ στο ICIJ. «Το μερίδιο του κόστους έρευνας και ανάπτυξης σε σχέση με την τιμή ενός φιαλιδίου είναι πολύ μικρό και έχει εδώ και καιρό αποσβεστεί», πρόσθεσε. «Η τιμή επομένως είναι υπερβολικά υψηλή, όχι για να καλύψει το κόστος R&D ή να αντισταθμίσει κινδύνους, αλλά για να αποφέρει το μέγιστο δυνατό κέρδος».

Η Διεθνής Ομοσπονδία Φαρμακευτικών Βιομηχανιών (IFPMA), στην οποία συμμετέχει και η Merck, διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο αντιτιθέμενη σε σχέδιο ψηφίσματος του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας το 2019, όπως επισήμανε κατά την έρευνα η δημοσιογράφος του ελβετικού RSI Σαμπρίνα Πίσου (Sabrina Pisu). Το σχέδιο απαιτούσε από τις φαρμακευτικές, ως προϋπόθεση για την έγκριση των φαρμάκων, να δημοσιοποιούν τα κόστη R&D, τα έξοδα κλινικών δοκιμών, τις δαπάνες μάρκετινγκ και τις καθαρές τιμές που καταβάλλουν οι κυβερνήσεις. 

Η άρνηση των εταιρειών να το αποδεχτούν αναδεικνύει την ανησυχία τους ως προς την πειστικότητα του αφήγηματός τους. Το τελικό ψήφισμα, που χαιρετίστηκε ως επιτυχία, πέρασε αφού οι χώρες «πρώτα αποδυνάμωσαν ένα σχέδιο ψηφίσματος που θα απαιτούσε επίσης από τις φαρμακευτικές εταιρείες να αποκαλύπτουν το κόστος παραγωγής των φαρμάκων», επισήμανε το Reuters. Αν πράγματι οι δαπάνες αυτές βρίσκονταν στο επίπεδο που δηλώνεται, τότε προς τι η ανησυχία στην προοπτική πλήρους διαφάνειας;  

Για τον υπολογισμό μιας «δίκαιης τιμής», τόσο για τις εταιρείες όσο και για την κοινωνία, η Διεθνής Ένωση Αλληλοβοηθητικών Οργανισμών (International Association of Mutual Benefit Societies / AIM) έχει αναπτύξει ένα μοντέλο τιμολόγησης που λαμβάνει υπόψη τα εκτιμώμενα κόστη ανάπτυξης, παραγωγής και άλλα συναφή έξοδα, μια απόδοση 8%, καθώς και μια ανταμοιβή για τη θεραπευτική αξία του φαρμάκου. Βασισμένο στο εκτιμώμενο κόστος R&D (4,8 δισ. δολάρια) για το Keytruda από τηνο Public Eye, η AIM καταλήγει ότι η δίκαιη τιμή θα ήταν 40 ευρώ ανά φιαλίδιο 100 mg. 

Το κόστος ετήσιας θεραπείας ασθενούς στην Ελλάδα το 2023 ήταν 88.998,30 ευρώ (με ΦΠΑ 6%) (για 36 φιαλίδια Keytruda). Η τιμή που τελικά πλήρωσε το Δημόσιο γι’ αυτήν, ακόμα και αν υποθέσουμε ότι clawbacks και rebates είναι στο υψηλότατο 70% (με πιο ρεαλιστικό το 50% που συνάγεται από τη διαφορά συνολικών πωλήσεων – καθαρών κερδών της MSD στην Ελλάδα), το κόστος κατεβαίνει στα 26.699,49 ευρώ. Με τιμές καταλόγου 2026 (δεν διευκρινίζεται αν οι τιμές δίνονται με ή άνευ ΦΠΑ 6%), η ετήσια θεραπεία θα κόστιζε 97.306,2 ευρώ – και με υποθετικές υποχρεωτικές εκπτώσεις 70%, 29.191,63 ευρώ. Η διαφορά από τα 1.440 ευρώ που θα έπρεπε να στοιχίζει, σύμφωνα με τον υπολογισμό της ΑΙΜ, παραμένει τεράστια. 

Διαιωνίζοντας την πατέντα 

Το 2023, οι γερουσιαστές των ΗΠΑ Ελίζαμπεθ Γουόρεν και Μπέρνι Σάντερς, μαζί με τις βουλεύτριες Κέιτι Πόρτερ και Πραμίλα Τζαγιαπάλ, εξέφραζαν ιδιαίτερη ανησυχία για την προσπάθεια της εταιρείας «να κατοχυρώσει πατέντα για τον νέο τύπο του Keytruda που μπορεί να χορηγηθεί υποδόρια», προσπάθεια που, εάν ευοδωθεί, «θα μπορούσε να προστατεύσει το φάρμακο από τον ανταγωνισμό για πολλά χρόνια, σύμφωνα με τον Ταχίρ Αμίν», συνιδρυτή του I-MAK. 

Παρόλο που το Keytruda είναι διαθέσιμο στους Έλληνες ασθενείς από το 2015 που εγκρίθηκε από τον EMA (Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων), η υποδόρια μορφή του δεν διατίθεται ακόμα στη χώρα μας. «Η MSD έχει ξεκινήσει τη ρυθμιστική διαδικασία για την έγκριση τιμής και αποζημίωσης της υποδόριας μορφής και το προϊόν θα είναι εμπορικά διαθέσιμο όταν ολοκληρωθεί η διαδικασία», σύμφωνα με τον κ. Καρόκη. Η κατοχύρωση πατέντας θα επηρεάσει και εδώ τον κρατικό προϋπολογισμό.

Οι πατέντες είναι ένας ακόμα τρόπος με τον οποίο η εταιρεία προσπαθεί να κρατήσει την τιμή του Keytruda υψηλή. Η έρευνα Cancer Calculus και η I-MAK εντόπισαν τουλάχιστον 1.212 αιτήματα παντεντών για το Keytruda σε 53 χώρες. Το 84% (1.019) από αυτά κατατέθηκαν μετά την έγκριση του Keytruda από τον Αμερικανικό Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA) στις 4 Σεπτεμβρίου 2014. Με αυτόν τον τρόπο έχει εμποδιστεί η είσοδος φθηνότερων ανταγωνιστών στην αγορά. 

Το ICIJ διαπίστωσε ότι η κατοχύρωση δευτερευουσών πατεντών (πέρα από το βασικό συστατικό) μπορεί να βοηθήσει τη Merck να περιορίσει τον ανταγωνισμό και να διατηρήσει υψηλές τιμές για 14 χρόνια μετά τη λήξη των βασικών πατεντών του φαρμάκου το 2028. 

Αδιαφάνεια στην Ελλάδα

Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες όπου η έρευνα Cancer Calculus διαπίστωσε μεγάλη έλλειψη διαφάνειας στην τιμολόγηση του φαρμάκου, κάτι που λειτουργεί υπέρ της διαπραγματευτικής ισχύος της εταιρείας.

Παρότι το Keytruda έχει εγκριθεί για 32 ενδείξεις στην Ελλάδα (όπως μας πληροφόρησε ογκολόγος) και είναι ευρέως προσβάσιμο μέσω του Συστήματος Ηλεκτρονικής Προέγκρισης (ΣΗΠ) (το οποίο μπορεί να το εγκρίνει και εκτός εγκεκριμένων ενδείξεων), το βασικό ερώτημα του Reporters United για ποιες ενδείξεις έχει αυτό εγκριθεί και αποζημιώνεται δεν απαντήθηκε ποτέ ευθέως από τον ΕΟΠΥΥ (εδώ η συνέντευξη της προϊσταμένης Διεύθυνσης Φαρμάκου κ. Χαράς Κανή) και την Επιτροπή Αξιολόγησης και Αποζημίωσης Φαρμάκων Ανθρώπινης Χρήσης (στο εξής Επιτροπή Αξιολόγησης). 

Όταν επικοινωνήσαμε τηλεφωνικά με την Επιτροπή Αξιολόγησης, με έκπληξη διαπιστώσαμε ότι δεν είναι ανεξάρτητο όργανο, αλλά υπάγεται στο γραφείο του υπουργού Υγείας, ενώ μας δηλώθηκε ότι δεν κοινοποιεί τέτοιες πληροφορίες ποτέ και σε κανέναν.

«Μπορείτε να ρωτήσετε τα μέλη της Επιτροπής Αξιολόγησης αν έχουν οποιαδήποτε ανησυχία, ως προς την υπαγωγή τους στο γραφείο του Υπουργού Υγείας. Δεν έχω παρέμβει ποτέ στο έργο τους», μας απάντησε μεταξύ άλλων ο υπουργός. 

Τις απαντήσεις που αρνήθηκαν να μας δώσουν οι δημόσιες αρχές της χώρας μας, πάντως, μας τις έδωσε η εταιρεία. «Προς το παρόν, 34 ενδείξεις του Keytruda έχουν εγκριθεί από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων (ΕΜΑ), από τις οποίες αποζημιώνονται επισήμως 26 στην Ελλάδα», είπε ο κ. Καρόκης της MSD.

Ευρεία η προσβασιμότητα στην Ελλάδα – αλλά εύθραυστη

Οι δαπάνες για ογκολογικά φάρμακα επηρεάζονται σήμερα διεθνώς και από τον αυξανόμενο αριθμό ασθενών που λαμβάνουν θεραπεία λόγω της μεγαλύτερης συχνότητας εμφάνισης καρκίνου και των νέων θεραπευτικών επιλογών, όπως σημειώνει έκθεση του ΟΟΣΑ. Ο καρκίνος ευθύνεται πια για έναν στους έξι θανάτους παγκοσμίως. Οι προβλέψεις δείχνουν ότι τα ποσοστά του αυξάνονται, ιδίως σε χώρες χαμηλού εισοδήματος, όπου το Keytruda παραμένει σε μεγάλο βαθμό απλησίαστο. Ο αριθμός των θανάτων προβλέπεται να αυξηθεί κατά 75%, φτάνοντας τα 18,6 εκατομμύρια έως το 2050, ενώ το κόστος ορισμένων νέων θεραπειών ήδη υπερβαίνει το 1 εκατ. δολάρια ανά ασθενή.

Στη χώρα μας, «το προϊόν Keytruda για οποιαδήποτε θεραπευτική ένδειξη προεγκρίνεται σε επίπεδο ασθενούς» και «εφόσον τα αιτήματα είναι σε συμφωνία με τις προϋποθέσεις που έχουν τεθεί, ο αριθμός απορρίψεων είναι περιορισμένος», λέει η προϊσταμένη της Διεύθυνσης Φαρμάκου του ΕΟΠΥΥ κ. Χαρά Κανή. 

Οι μαρτυρίες δύο γιατρών και μιας εκπροσώπου Ένωσης Ασθενών συγκλίνουν ότι το Σύστημα Ηλεκτρονικής Προέγκρισης παρέχει όντως ευρεία προσβασιμότητα στο φάρμακο. «Δεν υπάρχει από πουθενά γραμμή “κόψτε”», σημειώνει ογκολόγος δημόσιου νοσοκομείου. 

Το ερώτημα είναι για πόσο ακόμα. Ένα σύστημα που ήδη πιέζεται ενώ διαθέτει υψηλά clawbacks, είναι τουλάχιστον αμφίβολο πώς θα αντεπεξέλθει σε έναν περαιτέρω περιορισμό του δημοσιονομικού χώρου.

«Δεν υπάρχει καμία απολύτως ανησυχία ως προς την διαθεσιμότητα του Keytruda στην Ελλάδα» και ως προς την πρόσβασιμότητά του στους ασθενείς μάς είπε ο κ. Γεωργιάδης. «Ίσα-ίσα που το δίνουμε σε περισσότερες ενδείξεις, από ότι οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες». 

Ο υπουργός Υγείας μάς μπέρδεψε όταν τον ρωτήσαμε αν προτίθεται να μειώσει το clawback δεδομένων των ισχυρών πιέσεων που δέχεται. «Λαμβάνουμε κάθε δυνατό μέτρο για τον έλεγχο της φαρμακευτικής δαπάνης, άρα και για τη μείωση του clawback», μας είπε. «Άλλωστε οι φαρμακοβιομηχανίες δεν έχουν πάντα δίκιο, μην τους “κλαίτε”».  

Αν μειωθεί το clawback, εξ ορισμού θα επιβαρυνθεί ο κρατικός προϋπολογισμός. Στη σύσκεψη στο σπίτι της Αμερικανίδας πρέσβειρας, ο υφυπουργός Οικονομικών Θάνος Πετραλιάς δημοσιεύεται ότι είπε στις εταιρείες πως δεν υπάρχουν χρήματα για να ενισχυθεί ο τομέας του φαρμάκου. 

Όπως επισήμαινε το λόμπι των αμερικανικών φαρμακευτικών PhRMA σε έκθεσή του το 2026, ο δημόσιος προϋπολογισμός για τα φάρμακα στη χώρα μας μειώθηκε κατά 58% μεταξύ του 2009 και του 2015 (από 5,9 δισ. ευρώ σε 2,5 δισ. ευρώ) λόγω των μνημονιακών μέτρων και έκτοτε παραμένει στάσιμος – ενώ τα επιστρεφόμενα ποσά από τη φαρμακοβιομηχανία μέσω clawbacks και rebates έχουν αυξηθεί.

«Do the math» (κάντε τις μαθηματικές πράξεις), όπως λένε οι Αμερικανοί. 

Ολόκληρη η έρευνα Cancer Calculus του ICIJ εδώ.

Στην έρευνα για το Cancer Calculus υπό τον συντονισμό του ICIJ συμμετείχαν τα μέσα: ICIJ (με δημοσιογράφους σε ΗΠΑ, Γαλλία, Ιρλανδία, Σερβία, Νότια Αφρική, Ισπανία), (Αργεντινή) CLIP, elDiarioAR, Infobae, La Nación, Ruido, (Αυστραλία) ABC, (Αυστρία) Der STANDARD, profil, (Βέλγιο) De Tijd, Knack, Le Soir, (Βραζιλία) Poder360, (Καναδάς) Toronto Star, (Χιλή) La Bot, (Κολομβία) CLIP, El Espectador, (Κόστα Ρίκα) La Nación, (Φινλανδία) Yle, (Γερμανία) DER SPIEGEL, PTM, ΖDF, (Ελλάδα) Reporters United, (Γουατεμάλα) Plaza Pública, (Ουγγαρία) direkt36, (Ινδία) Indian Express, (Ιρλανδία) Irish Times, (Ισραήλ) Shomrim, (Ιταλία) L’Espresso, (Λίβανος) DARAJ, (Μαλαισία) Malaysiakini, (Μάλτα) Times of Malta, (Μεξικό) El País, El Sol de México, ICIJ, Quinto Elemento, (Μαυροβούνιο) MANS, (Ολλανδία) Het Financieele Dagblad, Trouw, (Νορβηγία) VG, (Περού) Salud con Lupa, (Ρουμανία) Context, (Νότια Κορέα) KCIJ-Newstapa, (Ισπανία) El País, La Sexta, (Ελβετία) Republik, RSI, (Τουρκία) DW Türkçe, (Ηνωμένο Βασίλειο) The Bureau of Investigative Journalism (TBIJ), (Ηνωμένο Βασίλειο-Αφρική) Finance Uncovered, (ΗΠΑ) Univision, USA Today. 

Το άρθρο Τα αδυσώπητα λογιστικά του καρκίνου και η κ. Γκιλφόιλ εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Στις 28 Φεβρουαρίου 2026 οι ΗΠΑ και το Ισραήλ εξαπέλυσαν επιθέσεις στο Ιράν, σηματοδοτώντας την έναρξη ενός πολέμου που μετρά ήδη χιλιάδες βομβαρδισμούς, χιλιάδες νεκρούς και κατά μεγάλη πιθανότητα μια παγκόσμια ενεργειακή κρίση. 

Δεκάδες αμερικανικές στρατιωτικές βάσεις λειτουργούν ως κόμβοι υποστήριξης των επιχειρήσεων των ΗΠΑ και του Ισραήλ.

Στην Ελλάδα υπάρχει η βάση ανεφοδιασμού των ΗΠΑ στον κόλπο της Σούδας, όμως το Reporters United αποκαλύπτει ένα ακόμη κρίσιμο σημείο που εξυπηρετεί αθόρυβα τις ανάγκες του αμερικανικού στρατού εδώ και τουλάχιστον δύο δεκαετίες: περίπου 400 χιλιόμετρα βορειοδυτικά, στον Κορινθιακό Κόλπο, τα διυλιστήρια της Motor Oil στους Αγίους Θεοδώρους τροφοδοτούν με καύσιμα τις στρατιωτικές βάσεις των ΗΠΑ σε όλον τον κόσμο.

Στηρίξτε την ανεξάρτητη δημοσιογραφία του Reporters United εδώ.

Πρόκειται για μια νόμιμη πρακτική που εν πολλοίς εξηγείται και από τη γεωπολιτική ένταξη της Ελλάδας στη σφαίρα επιρροής των ΗΠΑ και τη συμμετοχή της Αθήνας στο ΝΑΤΟ υπό την ηγεσία της Ουάσινγκτον.

Και πού είναι η είδηση ή το δημοσιογραφικό ενδιαφέρον σε ένα τέτοιο ρεπορτάζ; Στην έκταση και το βάθος της συνεργασίας του ομίλου Βαρδινογιάννη με την αμερικανική κυβέρνηση (και ειδικότερα τον αμερικανικό στρατό) – τόσο διαχρονικά (2005 – 2025) όσο και το τελευταίο έτος (2025). 

Συλλέγοντας, αναλύοντας και χαρτογραφώντας δεδομένα από ανοιχτές πηγές (κυρίως τις βάσεις δεδομένων της αμερικανικής κυβέρνησης), το Reporters United τεκμηριώνει τα εξής επτά ευρήματα – ευρήματα αδημοσίευτα ώς τώρα. Μάλιστα το έκτο από αυτά θέτει ένα ζήτημα που αφορά την ποιότητα της ενημέρωσης στη χώρα μας και το πρόβλημα της (μη) ανεξαρτησίας των ΜΜΕ:

• Από το 2005 ώς το 2025 στον όμιλο Motor Oil έχουν ανατεθεί συμβάσεις ύψους 6,7 δισ. δολαρίων από το υπουργείο Άμυνας (μετονομασμένο από τον πρόεδρο Τραμπ σε υπουργείο Πολέμου) των ΗΠΑ.
• Η Motor Oil κατατάσσεται έκτη στον κόσμο σε βάθος εικοσαετίας, αλλά τρίτη σε ό,τι αφορά την πιο πρόσφατη χρονιά αναθέσεων (2025).
• Η Motor Oil προμηθεύει με στρατιωτικά καύσιμα 43 στρατιωτικές βάσεις των ΗΠΑ σε όλον τον κόσμο, από τη Γερμανία (Ράμσταϊν) ώς τον Ινδικό ωκεανό (Ντιέγκο Γκαρσία) και από τη Μέση Ανατολή ώς την Ανταρκτική.
• Τα καύσιμα που προμηθεύει η Motor Oil στον αμερικανικό στρατό δεν αφορούν απλή τροφοδοσία εγκαταστάσεων ή οχήματα προσωπικού. Το 26% των αναθέσεων αφορά την προμήθεια καυσίμων (τύπου AN-8, JA-1, JP-5, JP-8) για μαχητικά αεροσκάφη, μεταγωγικά και αεροπλανοφόρα.
• Βάσεις τις οποίες προμηθεύει η Motor Oil παίζουν σημαντικό ρόλο στην επίθεση των ΗΠΑ κατά του Ιράν ή έχουν ήδη αποτελέσει στόχο του Ιράν στο πλαίσιο των αντιποίνων του. 
• Ο όμιλος Βαρδινογιάννη ελέγχει δύο από τους έξι* ιδιωτικούς τηλεοπτικούς σταθμούς της χώρας (Star και Alpha). Με άλλα λόγια, το κοινό ενημερώνεται για τον πόλεμο από κανάλια που ανήκουν σε όμιλο που παίρνει δισεκατομμύρια δολάρια από το υπουργείο Πολέμου της χώρας που κάνει τον πόλεμο. 
• Εκτός από τη Motor Oil, προμηθεύτρια του αμερικανικού στρατού μέχρι και σήμερα είναι και η Helleniq Energy (πρώην ΕΛΠΕ, συμφερόντων Λάτση και Δημοσίου), αλλά με πολύ μικρότερες αναθέσεις, συνολικού ύψους 12,6 εκατ. δολαρίων μέσα στην εικοσαετία.

Διαβάστε τη μεθοδολογία του ρεπορτάζ μας εδώ.

Motor Oil: Έκτη προμηθεύτρια του αμερικανικού στρατού παγκοσμίως

Συλλέξαμε στοιχεία από τη βάση δεδομένων USAspending.gov. Αντίστοιχα με το ελληνικό ΚΗΜΔΗΣ, το USAspending είναι η επίσημη ηλεκτρονική πλατφόρμα διαφάνειας των δημόσιων δαπανών των ΗΠΑ. Εκεί παρουσιάζονται όλες οι συμβάσεις, οι αναθέσεις, τα δάνεια, οι επιχορηγήσεις και οι χρηματοδοτήσεις των αμερικανικών δημόσιων φορέων. Ανάμεσά τους και οι συμβάσεις του αμερικανικού υπουργείου Άμυνας για προμήθειες στρατιωτικών καυσίμων με εταιρείες από όλο τον κόσμο.

Ανάμεσα σε τουλάχιστον 1.200 εταιρείες και ομίλους εταιρειών που συμμετέχουν σε συμβάσεις με το DLA Energy, την υπηρεσία που είναι υπεύθυνη για την προμήθεια, αποθήκευση και διανομή καυσίμων για τον αμερικανικό στρατό, βρίσκεται και ο όμιλος Motor Oil Hellas και οι θυγατρικές του (Motor Oil Hellas Corinth Refineries SA, Avinoil SA, Seka Bunkering Station SA, Sekavin SA) συμφερόντων της οικογένειας Βαρδινογιάννη. Το εντυπωσιακό δεν είναι απλώς ότι ανήκει σε αυτές τις εταιρείες, αλλά ότι συγκαταλέγεται ανάμεσα στις 10 μεγαλύτερες προμηθεύτριες στρατιωτικών καυσίμων του αμερικανικού στρατού παγκοσμίως.

Συγκεκριμένα ο όμιλος Motor Oil βρίσκεται στην έκτη θέση της παγκόσμιας κατάταξης, με συμβάσεις συνολικής αξίας περίπου 6,7 δισ. δολαρίων για αεροπορικά και ναυτικά καύσιμα, πετρέλαιο ντίζελ, βενζίνη και άλλων προϊόντων πετρελαίου από το 2005 έως το 2025.

Μάλιστα, αν λάβουμε υπόψη μόνο τις αναθέσεις που ξεκίνησαν το 2025, ο όμιλος Motor Oil είναι ο τρίτος μεγαλύτερος προμηθευτής στρατιωτικών καυσίμων στον αμερικανικό στρατό διεθνώς, με συνολική αξία αναθέσεων περίπου 600 εκατ. δολάρια. Οι μοναδικές εταιρείες που ξεπερνούν τη Motor Oil σε παγκόσμιο επίπεδο είναι οι δύο αμερικανικές Valero Energy και Phillips 66.

Motor Oil vs Helleniq Energy: δύο προμηθεύτριες, δύο διαφορετικοί στρατιωτικοί ρόλοι

Η Helleniq Energy (πρώην ΕΛΠΕ / Ελληνικά Πετρέλαια, εταιρεία υπό τον έλεγχο του ομίλου Λάτση και του ελληνικού Δημοσίου) είναι η δεύτερη ελληνική προμηθεύτρια του αμερικανικού στρατού με αναθέσεις από το 2010 μέχρι το 2025.

Αν και τα διαθέσιμα δεδομένα στο USASpending έχουν ελλείψεις, καθώς αφορούν αναθέσεις από προκηρύξεις στο πλαίσιο συγκεκριμένων αμερικανικών αμυντικών προγραμμάτων και πιθανόν όχι όλες τις συναλλαγές μεταξύ Ελλάδας και ΗΠΑ για την προμήθεια καυσίμων, γίνεται σαφές ότι η Motor Oil και η Helleniq Energy καλύπτουν διαφορετικές ανάγκες του αμερικανικού στρατού. 

Η αξία των αναθέσεων των ΕΛΠΕ στο σύνολό της είναι κατά πολλές φορές μικρότερη από την αξία των αναθέσεων της Motor Oil. Τα ΕΛΠΕ έχουν 324 αναθέσεις συνολικής αξίας μόλις 12,6 εκατ. δολαρίων, με τις περισσότερες να κυμαίνονται σε λίγες χιλιάδες. Η Motor Oil, από την άλλη, με περίπου 618 αναθέσεις φτάνει τα 6,7 δισ. δολάρια, με κάθε ανάθεση να φτάνει από λίγες χιλιάδες έως και λίγα εκατομμύρια.

Οι διαφορές στα ποσά των αναθέσεων φαίνεται αρχικά να σχετίζονται με τον τύπο καυσίμου που προμηθεύουν. Οι αναθέσεις των ΕΛΠΕ αφορούν κυρίως βενζίνη και πετρέλαιο ντίζελ, ενώ αυτές του ομίλου Motor Oil αφορούν κατά 55% καύσιμα πετρελαίου ντίζελ και βενζίνης, κατά 26% καύσιμα για μαχητικά αεροσκάφη, μεταγωγικά και αεροπλανοφόρα (AN-8, JA-1, JP-5, JP-8) και κατά 15% καύσιμα για πολεμικά πλοία (F-76, Marine Gas Oil, IFO 180, και IFO 380).

Σε παλιότερες αναθέσεις βρίσκουμε και την εταιρεία Aegean Marine Petroleum SA – συμφερόντων Δημήτρη Μελισσανίδη μέχρι το 2016 – με έξι αναθέσεις μέχρι το 2017 αξίας περίπου 3 εκατ. δολαρίων.

Ρωτήσαμε τις δύο εταιρείες για τις αναθέσεις τους από το υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ. Η Motor Oil δεν απάντησε στα ερωτήματά μας. Τα ΕΛΠΕ δεν επιβεβαίωσαν τα στοιχεία μας, καθώς η εταιρεία, σύμφωνα με την απάντησή της προς το Reporters United, «έχει ως πάγια πρακτική να μην αναφέρει λεπτομέρειες εμπορικών συμφωνιών για λόγους απορρήτου», παρότι τα στοιχεία προκύπτουν από μια ανοιχτή κρατική βάση δεδομένων. 

Η τόσο ισχυρή παρουσία όμως μιας ελληνικής εταιρείας στις συμβάσεις του αμερικανικού στρατού μάς γέννησε ένα ακόμη κρίσιμο ερώτημα: η προμήθεια καυσίμων από τη Motor Oil αφορά αποκλειστικά τη στρατιωτική βάση των ΗΠΑ στη Σούδα; 

1,7 δισ. γαλόνια στρατιωτικών καυσίμων από τους Αγίους Θεοδώρους

Το USAspending δεν προσφέρει πληροφορίες για ποσότητες ή προορισμούς καυσίμων. Γι’ αυτό ψάξαμε μία-μία τις κύριες συμβάσεις της Motor Oil στο Highergov.com, μια πλατφόρμα που συλλέγει δεδομένα από διάφορες κρατικές πηγές και συνδέει συμβάσεις με αντίστοιχες προκηρύξεις στο SAM.gov, τη «Διαύγεια» των ΗΠΑ.

Έτσι βρήκαμε 19 προκηρύξεις που φαίνεται να αφορούν 20 συμβάσεις της Motor Oil την τελευταία δεκαετία. Εκεί, ανάμεσα στα αμερικανικά κρατικά έγγραφα κάθε προκήρυξης, βρήκαμε τις τελικές προσφορές ανάθεσης (Minimum Cost Solution Bid Award Sheet – MCBAS), που καταγράφουν ποιοι προμηθευτές κέρδισαν στον μειοδοτικό διαγωνισμό για την παράδοση καυσίμων σε κάθε προορισμό.

Η υπόθεσή μας επιβεβαιώθηκε. Η Motor Oil φαίνεται να έχει παραδώσει σχεδόν 1,7 δισ. γαλόνια στρατιωτικών καυσίμων σε 43 βάσεις και σημεία υποστήριξης του αμερικανικού στρατού σε όλον τον κόσμο, από την Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή ώς την Ανατολική Αφρική, τον Ειρηνικό Ωκεανό και την Ανταρκτική. (Το ένα γαλόνι ισούται με 3,785 λίτρα.)

Μαζί με την ομάδα του Spoovio δημιουργήσαμε μια διαδραστική εφαρμογή που χαρτογραφεί όλες αυτές τις μεταφορές των στρατιωτικών καυσίμων της Motor Oil σε όλη την υδρόγειο. Πατώντας πάνω στα σημεία παράδοσης, όπως τα ορίσαμε πάνω στον χάρτη με βάση το όνομά τους, εμφανίζονται περισσότερες πληροφορίες για την κάθε μεταφορά και τον τύπο καυσίμου με τα αντίστοιχα έγγραφα και τις δημόσιες πηγές που τις τεκμηριώνουν.

Στα έγγραφα τελικών προσφορών των κρατικών συμβάσεων περιγράφεται με λεπτομέρεια η διανομή τους από σημείο σε σημείο. Μεταφέρονται στα σημεία παράδοσης των στρατιωτικών βάσεων είτε με τάνκερ από τα διυλιστήρια της Motor Oil είτε με έναν συνδυασμό τάνκερ, αγωγών και φορτηγών. Έχουν όμως πάντα την ίδια αφετηρία, τους Αγίους Θεοδώρους.

Ρωτήσαμε τη Motor Oil σχετικά με την ιδιοκτησία των τάνκερ που μεταφέρουν τα καύσιμα του αμερικανικού στρατού στο πλαίσιο των συμβάσεων με την ελληνική εταιρεία. Δεν πήραμε απάντηση.

Από το Ντιέγκο Γκαρσία μέχρι την Ανταρκτική: Οι 43 βάσεις των καυσίμων της Motor Oil

Οι μεταφορές καυσίμων προς τις 43 βάσεις του αμερικανικού στρατού πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο τριών μεγάλων προγραμμάτων ανεφοδιασμού: 

• του AEM (Atlantic/Europe/Mediterranean Program), που καλύπτει τις ενεργειακές ανάγκες των βάσεων στον Ατλαντικό Ωκεανό, την Ευρώπη, τη Μεσόγειο και τμήμα της Αφρικής, 
• του WESTPAC, που αφορά τις βάσεις στον δυτικό Ειρηνικό, και 
• του Deep Freeze (Βαθύ Ψύχος), που υποστηρίζει ειδικές επιχειρήσεις στην Ανταρκτική.

Ναι, ακόμα και στην Ανταρκτική, σε μια ήπειρο όπου δεν υπάρχει κυριαρχία κρατών. Εκεί βρίσκεται η βάση Μακμέρντο (McMurdo), σε ειδικό καθεστώς στο πλαίσιο του  ανταρκτικού ερευνητικού προγράμματος των ΗΠΑ. Μια από τις μεταφορές καυσίμων στο Μακμέρντο περιγράφεται το 2001 ως μια «οδύσσεια» από «ένα από τα πιο ζεστά μέρη του πλανήτη σε ένα από τα πιο κρύα», σε μια ανακοίνωση της υπηρεσίας μεταφορών του αμερικανικού υπουργείου Άμυνας. Το γιγάντιο τάνκερ Giannella, που κουβαλούσε 226.000 βαρέλια αεροπορικών καυσίμων, ξεκίνησε από τους Άγιους Θεοδώρους στα μέσα Δεκεμβρίου, πέρασε τη διώρυγα του Σουέζ, πήγε στην Αυστραλία, και τελικά έφτασε στα παγωμένα νερά της Ανταρκτικής. 

(Το ταξίδι του το 2001 από τους Αγίους Θεοδώρους αποκαλύπτει ότι οι συμβάσεις της Motor Oil από το υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ ξεκίνησαν νωρίτερα από την περίοδο για την οποία έχουμε διαθέσιμα δεδομένα.)

Ορισμένες από τις βάσεις και τα σημεία υποστήριξης τα οποία ο όμιλος Motor Oil έχει προμηθεύσει με καύσιμα την τελευταία δεκαετία, ή και το 2025, φαίνεται να έχουν εμπλοκή στον πόλεμο με το Ιράν είτε λόγω του ρόλου που παίζουν σε αυτόν υποστηρίζοντας τις αμερικανικές επιθέσεις είτε ως στόχοι των αντιποίνων της Τεχεράνης. 

Ενδεικτικά, αναφερόμαστε σε πέντε απ’ αυτές, με μεγάλη γεωγραφική διασπορά σε Βρετανία, Ελλάδα, Γερμανία, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (ΗΑΕ), αλλά και στον Ινδικό Ωκεανό. (Για την τεκμηρίωση δείτε το web app του Reporters United.)

Ραμστάιν, Γερμανία: Ως η μεγαλύτερη βάση των ΗΠΑ εκτός αμερικανικής επικράτειας, αποτελεί το κέντρο διοίκησης για την πολεμική αεροπορία των ΗΠΑ στην Ευρώπη (USAFE). Η αεροπορική βάση λειτουργεί ως κέντρο ελέγχου για επιχειρήσεις με ντρόουνς παγκοσμίως (και στη Μέση Ανατολή). 

Η γερμανική κυβέρνηση έχει επιτρέψει τη χρήση της αεροπορικής βάσης στο Ράμσταϊν από τις ΗΠΑ για τον συντονισμό επιθέσεων ντρόουν και πυραύλων κατά του Ιράν.

Την τελευταία δεκαετία η Motor Oil φαίνεται να έχει στείλει από τους Αγίους Θεοδώρους περίπου 110,5 εκατ. γαλόνια αεροπορικού καυσίμου JA-1 στη συγκεκριμένη βάση.

Σημείο υποστήριξης των ΗΠΑ, Τζεμπέλ Αλί, ΗΑΕ: Την 1η Μαρτίου του 2026 φαίνεται ότι συντρίμμια από αμυντικές αναχαιτίσεις των ΗΑΕ προκάλεσαν προβλήματα και φωτιές στο λιμάνι Τζεμπέλ Αλί (Jebel Ali), το βασικότερο λιμάνι υποστήριξης του αμερικανικού πολεμικού ναυτικού στην περιοχή.

Η ανάλυσή μας αποκαλύπτει ότι στις αμερικανικές αποθήκες καυσίμου στο Τζεμπέλ Αλί έχουν σταλεί περίπου 7,9 εκατ. γαλόνια ναυτικών και αεροπορικών καυσίμων της Motor Oil το 2025.

RAF Fairford, Ηνωμένο Βασίλειο: Ως η κύρια βάση των βομβαρδιστικών της πολεμικής αεροπορίας των ΗΠΑ στην Ευρώπη (USAFE), βρίσκεται βορειοδυτικά του Λονδίνου, στην στρατιωτική βάση της Βασιλικής Πολεμικής Αεροπορίας (RAF) στο Φέρφορντ. 

Σύμφωνα με ρεπορτάζ του BBC, δύο βαριά βομβαρδιστικά της αμερικανικής πολεμικής αεροπορίας (B-52 και B-1) έχουν εντοπιστεί στον μακρύ διάδρομο προσγείωσης από την έναρξη των αμερικανικών επιχειρήσεων στη Μέση Ανατολή στις 28 Φεβρουαρίου. Εκπρόσωπος του υπουργείου Άμυνας εξήγησε ότι οι ΗΠΑ χρησιμοποιούσαν βρετανικές βάσεις «για συγκεκριμένες αμυντικές επιχειρήσεις, προκειμένου να αποτραπεί η εκτόξευση πυραύλων από το Ιράν στην περιοχή, που θέτει σε κίνδυνο βρετανικές ζωές».

Την περίοδο από το 2021 έως το 2025 η Motor Oil εμφανίζεται να έχει στείλει από τους Αγίους Θεοδώρους περίπου 151,9 εκατ. γαλόνια αεροπορικού καυσίμου JA-1 προς βάσεις στο Ηνωμένο Βασίλειο. Περίπου 74 εκατ. γαλόνια έφτασαν στο RAF Λάκενχιθ (Lakenheath), σχεδόν 71,3 εκατ. γαλόνια στο RAF Μίλντενχολ (Mildenhall) και άλλα 6,6 εκατ. γαλόνια στο RAF Φέρφορντ (Fairford).

Ντιέγκο Γκαρσία, Ινδικός Ωκεανός: Πρόκειται για μία από τις μεγαλύτερες στρατιωτικές βάσεις των ΗΠΑ και της Βρετανίας, στο μεγαλύτερο νησί των νησιών Τσάγκος. 

Η ιστορία του νησιού είναι σκοτεινή. Τη δεκαετία του 1960 η κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου επέβαλε την εκδίωξη σχεδόν 2.000 ντόπιων, των Τσαγκοσσίων, προκειμένου να παραχωρήσει τη βάση στις ΗΠΑ. Οι κάτοικοι στοιβάχτηκαν σε πλοία και εκτοπίστηκαν στον Μαυρίκιο, όπου και αργότερα ζούσαν σε άθλιες συνθήκες χωρίς βασικές υποδομές. 

Σύμφωνα με τη Wall Street Journal, στις 20 Μαρτίου 2026 δύο πύραυλοι εκτοξεύθηκαν προς  το Ντιέγκο Γκαρσία. Το Ιράν αρνήθηκε την απόπειρα της συγκεκριμένης επίθεσης.

Η Motor Oil εμφανίζεται να έχει στείλει την τελευταία δεκαετία 49 εκατ. γαλόνια ναυτικών και αεροπορικών καυσίμων (F76, JP5, και RME) στις αποθήκες της στρατιωτικής βάσης, με 18,1 εκατ. γαλόνια μόνο το 2025.

Η ναυτική βάση στον Ινδικό Ωκεανό είναι μια από τις πιο σημαντικές βάσεις των ΗΠΑ παγκοσμίως. Από εκεί το 2024 και το 2025 οι ΗΠΑ και η Βρετανία πραγματοποίησαν αεροπορικές επιθέσεις εναντίον των Χούθι. Μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, η βάση «έγινε κόμβος για επιχειρήσεις κατά της τρομοκρατίας». Οι ΗΠΑ διεξήγαγαν από εκεί βομβαρδιστικές επιχειρήσεις κατά του Ιράκ και του Αφγανιστάν.

Ναυτική βάση Σούδας, Κρήτη: Σύμφωνα με επίσημη ανακοίνωση του αμερικανικού Πολεμικού Ναυτικού, το αεροπλανοφόρο των ΗΠΑ «Gerald R. Ford» κατέπλευσε στη βάση της Σούδας στις 23 Μαρτίου 2026 για «αξιολόγηση, επισκευές και ανεφοδιασμό». Ακόμη, σε ρεπορτάζ της Καθημερινής αναφέρεται ότι το αεροπλανοφόρο των ΗΠΑ «συμμετείχε στις επιχειρήσεις των ΗΠΑ στην Μέση Ανατολή κατά του Ιράν». 

Στη Σούδα, στο διάστημα της τελευταίας δεκαετίας, έχουν σταλεί περίπου 451 εκατ. γαλόνια ναυτικών και αεροπορικών καυσίμων (F76 και JP5) από τα διυλιστήρια των Αγίων Θεοδώρων, μια ποσότητα που αντιστοιχεί στο 26,4% των συνολικών μεταφορών της Motor Oil για λογαριασμό του αμερικανικού υπουργείου Άμυνας.

Ο όμιλος, ο πόλεμος και τα μίντια

Δεν αποτελεί έκπληξη ότι η Motor Oil προμηθεύει το αμερικανικό υπουργείο Άμυνας, καθώς οι ΗΠΑ διαθέτουν την (πολύ σημαντική για τα συμφέροντά τους στην ευρύτερη Μεσόγειο) βάση της Σούδας. Κάποιος θα έπρεπε να κάνει τη δουλειά, και δεν θα ήταν περίεργο αυτή να ανατίθεται σε μία από τις δύο εταιρείες διύλισης της Ελλάδας. 

Άλλωστε, η θέση της Motor Oil ως προμηθεύτριας του αμερικανικού στρατού έχει αναδειχθεί τα τελευταία χρόνια σε δύο πολύ ενδιαφέροντα ρεπορτάζ: 

• Τον Νοέμβριο του 2023 η Washington Post αποκάλυψε πως πετρέλαιο που καταλήγει στο Πεντάγωνο μέσω Αγίων Θεοδώρων ενδεχομένως να προερχόταν από τη Ρωσία. Το ρεπορτάζ αναφερόταν σε φορτία πετρελαίου που ξεκινούν από ρωσικά λιμάνια, κατευθύνονται πρώτα στην Τουρκία και μετά καταλήγουν στους Αγίους Θεοδώρους, προσπερνώντας έτσι τις δυτικές κυρώσεις κατά του ρωσικού πετρελαίου.

• Τον Αύγουστο του 2024 το 902.gr κατονόμασε σε αναλυτικό ρεπορτάζ του τη Motor Oil ως «σταθερή προμηθεύτρια καυσίμων για την Υπηρεσία Εφοδιασμού Άμυνας του αμερικανικού Πενταγώνου». 

Αυτό όμως που προξενεί έκπληξη είναι το μέγεθος των εσόδων της Motor Oil από το υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ και κατ’ επέκταση το εύρος της σχέσης τους, ακόμα και συγκριτικά με διεθνείς πετρελαϊκούς γίγαντες.

Υπάρχει όμως και ένας δεύτερος λόγος που καθιστά τη σχέση Motor Oil – κυβέρνησης ΗΠΑ σημαντική. Η σχέση του ομίλου Βαρδινογιάννη με τα ελληνικά μίντια και το βάρος του στην ενημέρωση των Ελλήνων και των Ελληνίδων. 

Ο όμιλος Βαρδινογιάννη ελέγχει δύο τηλεοπτικούς σταθμούς, το Star και τον Alpha – δηλαδή τους δύο από τους έξι* ιδιωτικούς τηλεοπτικούς σταθμούς εθνικής εμβέλειας της χώρας. 

Με άλλα λόγια, ο όμιλος Βαρδινογιάννη από τη μία αποτελεί μείζονα προμηθευτή του αμερικανικού στρατού και από την άλλη ελέγχει μεγάλο τμήμα της ιδιωτικής τηλεόρασης της χώρας.  

Και αν αυτή η συνθήκη σε κατάσταση ειρήνης θέτει θεωρητικά μόνο ζητήματα σύγκρουσης συμφέροντος, σε συνθήκες πολέμου οι επιπτώσεις που μπορεί να έχει στην ποιότητα της ενημέρωσης έχουν πολλή μεγαλύτερη σημασία.

Πώς εξασφαλίζεται η ανεξαρτησία και η ποιότητα της ενημέρωσης όταν καλύπτονται διεθνείς πολεμικές συγκρούσεις, όπως ο πόλεμος στο Ιράν, στον οποίο ο πελάτης της Motor Oil (οι ΗΠΑ) είναι ταυτόχρονα εμπόλεμος και μάλιστα επιτιθέμενος; Ιδίως από τη στιγμή που οι δύο τηλεοπτικοί σταθμοί δεν ενημερώνουν το κοινό σχετικά με τη θέση του ιδιοκτήτη τους ως προμηθευτή του αμερικανικού στρατού.

Και γι’ αυτά τα ζητήματα ρωτήσαμε τη Motor Oil, αλλά δεν πήραμε απάντηση. 

Το ευρύτερο πρόβλημα στην ποιότητα ενημέρωσης του ελληνικού κοινού μεγεθύνεται ακόμα περισσότερο αν κανείς λάβει υπόψη ότι ένας άλλος τηλεοπτικός σταθμός, ο Antenna, συνδέεται μετοχικά με ένα άλλο κράτος που έχει άμεση εμπλοκή στον πόλεμο: τη Σαουδική Αραβία. Στο μετοχικό κεφάλαιο του Antenna Ελλάδας συμμετέχει από το 2022, με 30%, το MBC Group. Πρόκειται για όμιλο μέσων ενημέρωσης της Μέσης Ανατολής που ελέγχεται από το κρατικό επενδυτικό ταμείο της Σαουδικής Αραβίας.

*Διόρθωση (6.4.2026): Η αρχική εκδοχή του ρεπορτάζ ανέφερε ότι οι ιδιωτικοί τηλεοπτικοί σταθμοί εθνικής εμβέλειας είναι πέντε αντί για έξι. 

Το άρθρο Η Motor Oil είναι η τρίτη μεγαλύτερη προμηθεύτρια καυσίμων του αμερικανικού στρατού στον κόσμο! εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Το ρεπορτάζ με τίτλο «Η Motor Oil είναι η τρίτη μεγαλύτερη προμηθεύτρια καυσίμων του αμερικανικού στρατού στον κόσμο!» είναι διαθέσιμο εδώ. 

Ποιος τροφοδοτεί με καύσιμα τον αμερικανικό στρατό; Όχι μόνο την τελευταία χρονιά (από τον Ιούνιο του 2025 που έγινε η πρώτη επίθεση στο Ιράν), αλλά και τις προηγούμενες δύο δεκαετίες; Υπάρχουν Έλληνες προμηθευτές; Τι χρήση έχουν αυτά τα καύσιμα και πού καταλήγουν; Για ν’ απαντήσουμε σ’ αυτά τα ερωτήματα θέσαμε ως αφετηρία μια πολύ σημαντική, αλλά σχεδόν άγνωστη στο ελληνικό κοινό, βάση δεδομένων: το USAspending.gov.

Στηρίξτε την ανεξάρτητη δημοσιογραφία του Reporters United εδώ.

1ο βήμα – USAspending.gov  

Το USAspending είναι η επίσημη ηλεκτρονική πλατφόρμα διαφάνειας των δημόσιων προμηθειών των ΗΠΑ, κάτι σαν το ελληνικό ΚΗΜΔΗΣ. Εκεί παρουσιάζονται όλες οι συμβάσεις, οι αναθέσεις, τα δάνεια, οι επιχορηγήσεις και οι χρηματοδοτήσεις των αμερικανικών δημόσιων φορέων. Μέσα σε αυτές βρίσκονται και συμβάσεις προμήθειας καυσίμων με πετρελαϊκές εταιρείες από όλο τον κόσμο.

Φιλτράροντας τη βάση ανά δημόσιο φορέα και κλάδο οικονομικής δραστηριότητας (NAICS), συλλέξαμε συμβάσεις του υπουργείου Άμυνας των ΗΠΑ (ή υπουργείου Πολέμου, όπως μετονομάστηκε από τον πρόεδρο Τραμπ). Συνολικά προέκυψαν περίπου 2,5 εκατομμύρια αποτελέσματα από το 2005 ώς το 2025 με πάνω από 2.000 εταιρείες από όλον τον πλανήτη. 

Μέσα σε αυτές τις εταιρείες βρήκαμε τους ελληνικούς ομίλους Motor Oil (συμφερόντων Βαρδινογιάννη) και Helleniq Energy (πρώην ΕΛΠΕ ή Ελληνικά Πετρέλαια, συμφερόντων Λάτση και ελληνικού Δημοσίου), με αναθέσεις μέχρι και το 2025. Αξίζει να σημειώσουμε ότι σε παλαιότερα δεδομένα βρίσκουμε και την εταιρεία Aegean Marine Petroleum SA, συμφερόντων Δημήτρη Μελισσανίδη μέχρι το 2016, με ελάχιστες αναθέσεις μέχρι και το 2017. 

Κατεβάσαμε τα δεδομένα και τα επεξεργαστήκαμε σε Python. Από τις 287 στήλες της αρχικής βάσης δεδομένων κρατήσαμε τις 37 που αξιολογήσαμε ως σημαντικές και χρήσιμες για την έρευνά μας, όπως την αξία της σύμβασης, την περιγραφή της και την ανάδοχο εταιρεία.

Στην ανάλυση ανά εταιρεία παγκοσμίως συμπεριλάβαμε όσο μπορούσαμε και τις σχετικές θυγατρικές ή περιφερειακές εταιρείες των ίδιων ομίλων που εντοπίσαμε στα δεδομένα. Για παράδειγμα, τα δεδομένα της ExxonMobil αφορούν και τις θυγατρικές Mobil Oil Guam και Mobil Oil Mariana Islands, ενώ της TotalEnergies αφορούν και τις θυγατρικές της σε Νιγηρία, Κένυα, Καμερούν και Πουέρτο Ρίκο. Το ίδιο ισχύει και για τα δεδομένα της BP, που καταλαμβάνει την πρώτη θέση της παγκόσμιας κατάταξης στις αμερικανικές αναθέσεις. Ομαδοποιήσαμε δηλαδή τις συμβάσεις των εταιρειών που σχετίζονται με τη μητρική BP PLC: BP Products North America Inc, BP Regional Australasia Holdings Pty Ltd, Air BP και Air BP Italia SpA.

Ομοίως, στις αναθέσεις της Motor Oil συμπεριλάβαμε τις θυγατρικές της Motor Oil Hellas Corinth Refineries SA, Avinoil SA, Seka Bunkering Station SA και Sekavin SA. 

Παρά τις περιορισμένες πληροφορίες, στις περιγραφές των συμβάσεών της εμφανίζονται οι διάφοροι τύποι καυσίμων για χερσαίες μεταφορές, πολεμική αεροπορία και πολεμικό ναυτικό.

Αναλύοντας τις συμβάσεις του DLA Energy, της υπηρεσίας που είναι υπεύθυνη για την προμήθεια, αποθήκευση και διανομή καυσίμων για τον αμερικανικό στρατό, ο όμιλος Motor Oil βρίσκεται στην έκτη θέση παγκοσμίως στην προμήθεια καυσίμων, με συμβάσεις περίπου 6,6 δισ. δολαρίων στο χρονικό διάστημα 2005 – 2025. 

Ακόμα υψηλότερη είναι η θέση της Motor Oil στην παγκόσμια κατάταξη αν λάβουμε υπόψη μας τις συμβάσεις μόνο για την πιο πρόσφατη χρονιά, το 2025: Η ελληνική εταιρεία είναι τρίτη στον κόσμο. 

Αυτό όμως γέννησε ένα νέο ερώτημα: Μπορεί μία μόνο βάση των ΗΠΑ στην Ελλάδα, αυτή στη Σούδα της Κρήτης, να έχει τόσο μεγάλες ανάγκες ώστε να δικαιολογεί την τόσο υψηλή θέση μιας ελληνικής πολυεθνικής στην παγκόσμια κατάταξη;

2ο βήμα – Highergov.com 

Το USAspending δεν δίνει πληροφορίες για ποσότητες ή προορισμούς καυσίμων. Ψάχνοντας όμως με βάση τον κωδικό της κύριας σύμβασης (parent award) ανακαλύψαμε το Highergov.com, μια μη κρατική πλατφόρμα που συλλέγει δεδομένα από διάφορες κρατικές πηγές (μεταξύ άλλων τις SAM.gov, Grants.gov, FPDS/USAspending).

Η πλατφόρμα καλύπτει ένα σημαντικό κενό διαφάνειας στις ΗΠΑ: συνδέει συμβάσεις με τις αντίστοιχες προκηρύξεις τους. Αυτό γίνεται μέσω κοινών στοιχείων, όπως ο φορέας, ο πιθανός ανάδοχος, οι ημερομηνίες, τα ποσά και οι περιγραφές.

Στο Highergov.com βρήκαμε τουλάχιστον 19 προκηρύξεις, που φαίνεται να αφορούν 20 συμβάσεις της Motor Oil, όπως έχουν δημοσιευτεί στο SAM.gov, δηλαδή τη «Διαύγεια» των ΗΠΑ.

3ο βήμα – SAM.gov 

Για να βεβαιωθούμε ότι οι προκηρύξεις αφορούν υλοποιημένες αναθέσεις, αναζητήσαμε σε κάθε μία το έγγραφο MCBAS (Minimum Cost Solution Bid Award Sheet), που καταγράφει τον τελικό μειοδότη.

Σύμφωνα με το DLA Energy, το MCBAS είναι μια λίστα που δείχνει ποιοι προμηθευτές κέρδισαν σε κάθε προκήρυξη και ποιο ήταν το χαμηλότερο συνολικό κόστος τους για την παράδοση προϊόντων σε κάθε τοποθεσία.

Σε αυτά τα έγγραφα βρήκαμε πληροφορίες για τις μεταφορές καυσίμου τις οποίες ανάδοχοι απ’ όλο τον κόσμο όπως η Motor Oil αναλαμβάνουν στο πλαίσιο προγραμμάτων ανεφοδιασμού του υπουργείου Άμυνας των ΗΠΑ.

4ο βήμα – Εξαγωγή στοιχείων και δημιουργία web app

Για να καταλάβουμε τι ακριβώς μεταφορές καυσίμων έχει κάνει η Motor Oil, μελετήσαμε τα έγγραφα MCBAS. 

Κάθε αρχείο είναι ένα PDF που περιλαμβάνει εγγραφές μεταφορών: ποιος είναι ο ανάδοχος, τι καύσιμο μεταφέρεται, σε τι ποσότητα, σε ποια τιμή (ανά αμερικανικό γαλόνι) και φυσικά από πού ξεκινά και πού καταλήγει.

Τελικά σε αυτά τα 19 αρχεία βρήκαμε 141 εγγραφές που αφορούν τη Motor Oil και τα διυλιστήριά της στους Αγίους Θεοδώρους για την περίοδο μεταξύ 2015 – 2025.

Οι προορισμοί αναγράφονται με κωδικές ονομασίες που τις περισσότερες φορές συμπίπτουν με ονόματα πόλεων ή γνωστών στρατιωτικών βάσεων των ΗΠΑ σε όλο τον κόσμο. Καταφέραμε να συνδέσουμε τις μεταφορές της Motor Oil με 39 επίσημες στρατιωτικές βάσεις παγκοσμίως, καθώς και με τέσσερα επιπλέον σημεία υποστήριξης του αμερικανικού στρατού. Για τις περισσότερες από αυτές βρήκαμε και γεωγραφικές συντεταγμένες. 

Aποστείλαμε ερωτήσεις στις δύο ελληνικές πολυεθνικές (Motor Oil Hellas και Helleniq Energy) που έχουν αναλάβει συμβόλαια του υπουργείου Άμυνας των ΗΠΑ μέχρι και το 2025.

Μαζί με την ομάδα του Spoovio δημιουργήσαμε μια διαδραστική εφαρμογή που χαρτογραφεί τις μεταφορές των στρατιωτικών καυσίμων της Motor Oil σε όλη την υδρόγειο. Πατώντας πάνω στα σημεία παράδοσης, όπως τα ορίσαμε πάνω στον χάρτη με βάση το όνομά τους, εμφανίζονται περισσότερες πληροφορίες για την κάθε μεταφορά με τα αντίστοιχα έγγραφα και τις δημόσιες πηγές που τις τεκμηριώνουν.

Για το στήσιμο της εφαρμογής σε front-end περιβάλλον, μας βοήθησε και ένα εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης μέσω της μεθόδου vibe coding, το οποίο διάβαζε τα δεδομένα από τη βάση δεδομένων που δημιουργήσαμε. Έχοντας ως πηγή τη συγκεκριμένη βάση δεδομένων, σχεδιάσαμε εναλλακτικές μορφές παρουσίασής τους (Map, Treemap, Sunburst, Table) για την καλύτερη κατανόηση από τους αναγνώστες και τις αναγνώστριες. Αφού ομαδοποιήσαμε τις στρατιωτικές βάσεις ανά χώρα, τις ιεραρχήσαμε με βάση την ποσότητα των στρατιωτικών καυσίμων. 

Για τρία σημεία παράδοσης (KIC, NORTHERN ITALIAN και U.S. NAVAL AIR STA) δεν μπορέσαμε να βρούμε τις αντίστοιχες στρατιωτικές βάσεις από τα διαθέσιμα δεδομένα, οπότε αφαιρέσαμε τα επτά εκατομμύρια γαλόνια καυσίμου από την ανάλυσή μας.

Το άρθρο Μεθοδολογία έρευνας: Η Motor Oil ως βασική προμηθεύτρια καυσίμων του στρατού των ΗΠΑ  εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

«Καλή χρονιά σε όλους. Η καρδιά του ομίλου είσαστε εσείς εδώ», είπε ο κ. Γιαννακόπουλος σε εταιρικά στελέχη του από την κορυφή του τραπεζιού λίγο πριν κόψει την πίτα, για να διαβεβαιώσει ότι «σαν όμιλος καλά πάμε» και ότι «στο τέλος όλα θα πάνε καλά». «Είμαστε ομάδα που δεν χάνει, σε κάθε επίπεδο». «Υγεία, αγάπη, τύχη».

Τεκμήριο 1: Ο κ. Μπίτζιος στην πίτα του ομίλου Γιαννακόπουλου

Χρειάστηκε η παρατηρητικότητα ενός φόλοουερ του DPG στο ίνσταγκραμ (ως DPG είναι γνωστός στα κοινωνικά δίκτυα ο κ. Γιαννακόπουλος, από τα αρχικά του ονοματεπώνυμού του και του ονόματος του πατέρα του Παύλου) και παράλληλα φίλου του Reporters United, για να διαπιστώσουμε ότι σ’ ένα από αυτά τα βίντεο εμφανίζεται φευγαλέα ο Φέλιξ Μπίτζιος, ανάμεσα στα πρόσωπα του στενού κύκλου του ομίλου Γιαννακόπουλου (η σκηνή εκτυλίσσεται στο γραφείο του κ. Γιαννακόπουλου). 

Στηρίξτε την ανεξάρτητη δημοσιογραφία του Reporters United εδώ.

Υπενθυμίζεται ότι προ ολίγων ημερών (26 Φεβρουαρίου) ο πρώην αναπληρωτής διαχειριστής και μέτοχος της Intellexa ΑΕ είχε καταδικαστεί από τη Δικαιοσύνη σε 126 χρόνια και οκτώ μήνες φυλάκισης για την παράνομη χρήση του Predator στην Ελλάδα. (Λόγω του πλημμεληματικού χαρακτήρα των εγκλημάτων εκτιτέα είναι τα οκτώ έτη. Κατά της απόφασης έχει ασκηθεί έφεση και ισχύει το τεκμήριο αθωότητας. Πλήρες ρεπορτάζ για τη δικαστική ετυμηγορία εδώ.)

Τεκμήριο 2: Ο κ. Μπίτζιος «παραμένει άτυπος σύμβουλος του προέδρου»

Η εμφάνιση του κ. Μπίτζιου στη γιορτή του ομίλου Γιαννακόπουλου ήρθε λίγες εβδομάδες αφότου ο δικηγόρος του Γιάννης Κυριακίδης είχε αποκαλύψει στη δίκη των υποκλοπών (28 Ιανουαρίου) ότι ο πελάτης του, παρά την αποχώρησή του από την ΚΑΕ το 2024 εν μέσω ποινικής δίωξης και κυρώσεων των ΗΠΑ για το Predator, «παραμένει άτυπος σύμβουλος του προέδρου της ομάδας αμιγώς για οικονομικά -και όχι για αγωνιστικά- θέματα» (πλήρες ρεπορτάζ από την 32η δικάσιμο εδώ).

Το τάιμινγκ της συμμετοχής του κ. Μπίτζιου στην ΚΑΕ (Καλαθοσφαιρική Ανώνυμη Εταιρεία) έχει τη σημασία του. Ο επιχειρηματίας έγινε μέλος του διοικητικού συμβουλίου της στις 31 Αυγούστου 2023, αφότου το ρεπορτάζ είχε αναδείξει (ενδεικτικά: εδώ, εδώ και εδώ) τη συμμετοχή του στην Intellexa ΑΕ (που εξήγαγε το Predator με άδειες της κυβέρνησης Μητσοτάκη) και αφότου η Δικαιοσύνη είχε ξεκινήσει την ποινική διερεύνηση των υποκλοπών, η οποία τελικά οδήγησε στην πρωτόδικη καταδίκη του.

Ο κ. Γιαννακόπουλος είπε στο Reporters United ότι πλέον ο κ. Μπίτζιος «δεν έχει καμία σχέση με την ομάδα» και ότι «είχε έρθει μόνο για επίσκεψη» στην κοπή της πίτας του ομίλου του.

Τη σημασία του έχει και το τάιμινγκ της αποχώρησης του κ. Μπίτζιου από την ΚΑΕ. Στις 16 Σεπτεμβρίου 2024 το υπουργείο Οικονομικών των ΗΠΑ ανακοίνωσε κυρώσεις σε βάρος του λόγω της συμμετοχής του στον εταιρικό γαλαξία της Intellexa. Στις 23 Σεπτεμβρίου η ΚΑΕ καταχώρησε στο Γενικό Εμπορικό Μητρώο (ΓΕΜΗ) ανακοίνωση με την οποία γνωστοποίησε ότι ο κ. Μπίτζιος είχε αποχωρήσει με παραίτηση από το διοικητικό της συμβούλιο 10 μέρες νωρίτερα, στις 13 Σεπτεμβρίου. Στις 20 Σεπτεμβρίου η ΚΑΕ ανέφερε δημόσια ότι ο επιχειρηματίας είχε αποσυρθεί από την ομάδα «ώσπου να αποδείξει ενώπιον του φυσικού του Δικαστή την αθωότητά του».

Σ’ αυτό το σημείο θα πρέπει βέβαια να επισημάνουμε ότι η δίωξη κατά του κ. Μπίτζιου ήταν γνωστή ήδη από τις 30 Ιουλίου 2024, όταν η εισαγγελία του Αρείου Πάγου ανακοίνωσε τα (ελλιπέστατα) ευρήματά της για το σκάνδαλο των υποκλοπών και τη δίωξη τεσσάρων μόνο ιδιωτών για το Predator, μεταξύ των οποίων ήταν κι ο κ. Μπίτζιος. Παρόλα αυτά η παραίτησή του από την ΚΑΕ ήρθε ενάμιση μήνα αργότερα και ανακοινώθηκε ελάχιστες ημέρες μετά την επιβολή των αμερικανικών κυρώσεων (ρεπορτάζ για τη συγκάλυψη των υποκλοπών από την εισαγγελία του Αρείου Πάγου εδώ και εδώ).

Τεκμήριο 3: Το τουίτ του πρέσβη του Κατάρ και ο κ. Μπίτζιος ως εκπρόσωπος της ΚΑΕ

Παρότι ο κ. Μπίτζιος παραιτήθηκε από την ΚΑΕ Παναθηναϊκός τον Σεπτέμβριο του 2024, λίγες μέρες αργότερα (22 Νοεμβρίου) ο πρέσβης του Κατάρ στην Ελλάδα Αλί Αλ Μανσούρι έκανε ανάρτηση στο X, στην οποία ανέφερε: «Ήταν μεγάλη μου χαρά να υποδεχθώ σήμερα στην πρεσβεία του Κράτους του Κατάρ τον Διευθύνοντα Σύμβουλο της ΚΑΕ Παναθηναϊκός, κ. Φέλιξ Μπίτζιο, καθώς και τον Διευθύνοντα Σύμβουλο Επιχειρήσεων (COO) κ. Σταύρο Ντίνο, με τους οποίους είχα την ευκαιρία να συζητήσω για την πρόοδο του πρωταθλητή Ευρωλίγκας Παναθηναϊκού».

Ο κ. Αλ Μανσούρι συνόδευσε το μήνυμά του με φωτογραφία, στην οποία εμφανίζεται να κρατά μια φανέλα του Παναθηναϊκού και μια υπογεγραμμένη μπάλα μπάσκετ. Στο πλάι του στέκονται οι κ. κ. Μπίτζιος και Ντίνος.

Τα τρία τεκμήρια που παρουσιάζουμε συνδέουν τον κ. Μπίτζιο με την ΚΑΕ Παναθηναϊκός ή τον όμιλο Γιαννακόπουλου σε χρόνο είτε μετά τη δίωξή του από την ελληνική Δικαιοσύνη και την επιβολή κυρώσεων σε βάρος του από την αμερικανική κυβέρνηση είτε (το πρώτο τεκμήριο) ακόμα και μετά την πρωτόδικη ενοχή του για την υπόθεση του Predator. Να επισημάνουμε βέβαια ότι τα παραπάνω σε καμία περίπτωση δεν συνιστούν σύνδεση της ΚΑΕ ή του ομίλου με την υπόθεση των υποκλοπών, η οποία άλλωστε εκτυλίχθηκε και αποκαλύφθηκε σε χρόνο προγενέστερο της σχέσης του κ. Μπίτζιου με τον κ. Γιαννακόπουλο. 

Το ερώτημα που εγείρεται από το ρεπορτάζ είναι εντελώς διαφορετικό: Είναι σωστό ένας σύλλογος και ένας επιχειρηματικός όμιλος του μεγέθους και της ιστορίας του μπασκετικού Παναθηναϊκού και του ομίλου Γιαννακόπουλου να σχετίζεται με έναν επιχειρηματία που έχει καταδικαστεί σε 126 χρόνια για μια υπόθεση εθνικής ασφάλειας;

Δημήτρης Γιαννακόπουλος στο Reporters United: «Ο κ. Μπίτζιος δεν έχει σχέση με την ΚΑΕ»

Στο πλαίσιο της δημοσιογραφικής δεοντολογίας απευθυνθήκαμε στον κ. Γιαννακόπουλο σχετικά με το ρεπορτάζ μας.

Ο ιδιοκτήτης της ΚΑΕ Παναθηναϊκός είπε τηλεφωνικά στο Reporters United ότι πλέον ο κ. Μπίτζιος «δεν συνδέεται πουθενά» και «δεν έχει καμία σχέση με την ομάδα», ότι «η δήλωση του δικηγόρου του κ. Μπίτζιου [σ.σ.: για την ιδιότητά του ως άτυπου συμβούλου της ΚΑΕ] είναι αναληθής» και ότι «ο κ. Μπίτζιος είχε έρθει μόνο για επίσκεψη» κατά την κοπή της πίτας του ομίλου.

Ο ίδιος αρνήθηκε κατηγορηματικά ότι είτε ο κ. Μπίτζιος είτε επιχείρηση συμφερόντων του έχει επενδύσει στην ΚΑΕ ή σε άλλη εταιρεία του ομίλου Γιαννακόπουλου.

«Η οικογένειά μου έχει επενδύσει 500 εκατ. ευρώ στον Παναθηναϊκό. Αν κάποια στιγμή θελήσω να αποχωρήσω από την ΚΑΕ, όπως πριν κάποια χρόνια, να ξέρετε ότι θα πουλήσω. Δεν πρόκειται να βάλω άλλον επενδυτή μέσα».

Φέλιξ Μπίτζιος στο Reporters United: «Συνεχιζόμενη προσωπική εμμονή»

Ζητήσαμε από τον κ. Μπίτζιο να σχολιάσει τη δήλωση του δικηγόρου του για την ιδιότητα του ίδιου ως άτυπου συμβούλου της ΚΑΕ Παναθηναϊκός, την ανάρτηση του κ. Αλ Μανσούρι και την πρωτόδικη απόφαση της Δικαιοσύνης για το Predator.

«Δεν μπορώ να αντιληφθώ πώς οι προηγούμενες επαγγελματικές μου δηλώσεις, οι οποίες παρουσιάστηκαν εσφαλμένα, σχετίζονται με την υπόθεση στην οποία αναφέρεστε ή γιατί αποτελούν ζήτημα δημοσίου ενδιαφέροντος· αντιθέτως, φαίνεται ότι πρόκειται για μια συνεχιζόμενη προσωπική εμμονή σε θέματα που με αφορούν και είναι πλήρως άσχετα με την ουσία της υπόθεσης», απάντησε (με γραπτό του μήνυμα στα αγγλικά) στο Reporters United ο κ. Μπίτζιος.

Μπορεί ο κ. Αλ Μανσούρι να χαρακτήρισε τον κ. Μπίτζιο ως «Διευθύνοντα Σύμβουλο της ΚΑΕ Παναθηναϊκός» (θέση που εξ εγγράφων πράγματι δεν προκύπτει ότι είχε), ωστόσο η παρουσία του επιχειρηματία πλάι σε σημαίνον στέλεχος της ΚΑΕ κατά τη διάρκεια συνάντησης με έναν εξέχοντα κρατικό αξιωματούχο δείχνει ότι ο κ. Μπίτζιος εκπροσώπησε τουλάχιστον μία φορά τον μπασκετικό Παναθηναϊκό μετά την παραίτησή του από το διοικητικό συμβούλιο της ομάδας και εν μέσω της ποινικής του δίωξης για το Predator.

Ο Μπίτζιος στο ΟΑΚΑ με τον Γιαννακόπουλο, o Δημητριάδης στο ΣΕΦ με τους Αγγελόπουλους

Ρόλο στα τεκταινόμενα του ελληνικού μπάσκετ έχει διαδραματίσει κι ένα άλλο πρόσωπο που έχει συνδεθεί με την υπόθεση των υποκλοπών. Πρόκειται για τον πρώην Γενικό Γραμματέα του πρωθυπουργού Γρηγόρη Δημητριάδη, ο οποίος έτσι κι αλλιώς παρακολουθεί τακτικά τους εντός έδρας αγώνες του Ολυμπιακού στην Ευρωλίγκα από τις θέσεις των επισήμων.

Ο κ. Δημητριάδης έχει συνδεθεί με το ζήτημα της παραχώρησης από την κυβέρνηση του ΟΑΚΑ και του ΣΕΦ στις ΚΑΕ του Παναθηναϊκού και του Ολυμπιακού αντίστοιχα.

Στις 15 Απριλίου 2022 ο κ. Γιαννακόπουλος ευχαρίστησε τους κ. κ. Μητσοτάκη – Δημητριάδη για την «πολιτική βούλησή» τους στην παραχώρηση του ΟΑΚΑ στον Παναθηναϊκό για 49 χρόνια.

Λίγους μήνες αργότερα (2 Δεκεμβρίου) η ΚΑΕ ανέφερε ότι η παραχώρηση του γηπέδου «προτάθηκε» παραμονές Χριστουγέννων του 2020 «από το Μέγαρο Μαξίμου» και «διά στόματος του […] Γρηγόρη Δημητριάδη», ο οποίος ήταν «βασικός συντονιστής και συνομιλητής μας για το θέμα». 

Το καλοκαίρι του 2025 ο κ. Γιαννακόπουλος δήλωσε ότι ο ανιψιός του πρωθυπουργού είχε προτείνει την παραχώρηση του ΣΕΦ στον Ολυμπιακό με όρους ανάλογους της παραχώρησης του ΟΑΚΑ στον Παναθηναϊκό. 

Σιγή από τους αδερφούς Αγγελόπουλους για Δημητριάδη – ΣΕΦ

Για το ζήτημα ο κ. Γιαννακόπουλος δήλωσε στο Reporters United: «Ως θεσμικό όργανο της κυβέρνησης και Γενικός Γραμματέας του πρωθυπουργού ο κ. Δημητριάδης πρότεινε και στον Παναθηναϊκό και στον Ολυμπιακό την εκμετάλλευση κάποιων ακινήτων του Δημοσίου που σάπιζαν. Στο πάρκινγκ του ΟΑΚΑ υπήρχαν τότε μέχρι και ποντίκια. Η κυβέρνηση ήθελε να αξιοποιήσει τον Παναθηναϊκό και τον Ολυμπιακό γι’ αυτά τα ακίνητα. Η πρόταση [σ.σ.: από τον κ. Δημητριάδη] προς τις δύο ομάδες έγινε την ίδια ακριβώς περίοδο, με διαφορά ημερών, μπορεί και την ίδια ημέρα».

Στην απάντησή του προς το Reporters United ο κ. Μπίτζιος μίλησε για «συνεχιζόμενη προσωπική εμμονή [σ.σ.: του ρεπορτάζ] σε θέματα που με αφορούν και είναι πλήρως άσχετα με την ουσία της υπόθεσης [σ.σ.: των υποκλοπών]».

Ο ίδιος πρόσθεσε: «Ο κ. Δημητριάδης ήταν ο κεντρικός συντονιστής του σχεδίου ως άνθρωπος της κυβέρνησης. Μου είπαν ότι έπρεπε να μιλήσω με αυτόν και με αυτόν μίλησα. Το ίδιο έκαναν και οι κύριοι Αγγελόπουλοι. Εγώ είδα το θέμα ως μια ευκαιρία να εκμεταλλευτούμε τα Ολυμπιακά Ακίνητα που σάπιζαν και ο Παναθηναϊκός να μπορέσει να φτιάξει, μέσω της επένδυσης που έκανα με ίδια χρήματα, αυτό το στολίδι για το οποίο σήμερα μιλάει όλος ο κόσμος». Ο ιδιοκτήτης του Παναθηναϊκού πρόσθεσε βέβαια ότι ο κ. Δημητριάδης «δεν είχε κανένα ρόλο στο Athens Live», το πρότζεκτ της ΚΑΕ για την ανάπλαση του ΟΑΚΑ μετά την παραχώρησή του.

Σε αυτό το σημείο θα πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι, ερωτώμενος στην Επιτροπή Θεσμών και Διαφάνειας τον Σεπτέμβριο του 2022, ο κ. Δημητριάδης είχε πει ότι δεν γνωρίζει τον κ. Μπίτζιο. Όμως, όπως έχουμε αποκαλύψει σε σχετικό ρεπορτάζ μας, το καλοκαίρι του 2020 ο κ. Δημητριάδης συνέστησε τον κ. Μπίτζιο στον Κύπριο δικηγόρο Αλέξανδρο Σίνκα προκειμένου ο τελευταίος να αναλάβει υπόθεσή του.

Ρωτήσαμε τον κ. Γιαννακόπουλο αν τον γνώρισε στον κ. Μπίτζιο ο κ. Δημητριάδης. Μας απάντησε «σε καμία περίπτωση» και συμπλήρωσε: «Δεν έχω βρεθεί ποτέ στη ζωή μου με τους δύο μαζί». «Σας το λέω κατηγορηματικά».

Στο πλαίσιο της δεοντολογίας ζητήσαμε από τους αδερφούς Παναγιώτη και Γιώργο Αγγελόπουλο, ιδιοκτήτες της ΚΑΕ Ολυμπιακός, αφενός να μας σχολιάσουν το ζήτημα της παραχώρησης του ΣΕΦ από το ελληνικό Δημόσιο, αφετέρου να μας δώσουν περισσότερες πληροφορίες για τον όποιο ρόλο είχε ο κ. Δημητριάδης στη σχετική πρόταση. 

«Σε συνέχεια των ερωτημάτων σας, παρακαλούμε σημειώστε ότι δεν επιθυμούμε να προβούμε σε κανένα σχόλιο», μας απάντησε η ΚΑΕ Ολυμπιακός. 

Η πρώτη εμφάνιση Δημητριάδη μετά την παραίτησή του

Ο κ. Δημητριάδης παραιτήθηκε από το αξίωμα του Γενικού Γραμματέα του πρωθυπουργού στις 5 Αυγούστου 2022, μετά την αποκάλυψη της παρακολούθησης Ανδρουλάκη από την ΕΥΠ και το ρεπορτάζ του Reporters United και της ΕφΣυν που, δημοσιευμένο στις 4 Αυγούστου, τεκμηρίωνε συναλλαγές που ξεκινούσαν από τον ανιψιό του πρωθυπουργού και κατέληγαν μέσω ενός πλέγματος φυσικών και νομικών προσώπων στον κ. Μπίτζιο. 

Για αρκετές εβδομάδες μετά την παραίτησή του ο κ. Δημητριάδης έμεινε μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας. Αυτό άλλαξε στις 21 Σεπτεμβρίου 2022, όταν έδωσε το παρών σε εκδήλωση του Ιδρύματος «Παύλος Γιαννακόπουλος» στο Ζάππειο Μέγαρο, όπου φωτογραφήθηκε με τον κ. Γιαννακόπουλο και κάθισε στο ίδιο τραπέζι με τον τότε υπουργό Μεταφορών Κώστα Αχ. Καραμανλή και τον τότε αντιπρόεδρο της κυβέρνησης Παναγιώτη Πικραμμένο. 

Ρωτήσαμε τον κ. Γιαννακόπουλο για την παρουσία Δημητριάδη στην παραπάνω εκδήλωση. «Οι προσκλήσεις είχαν φύγει τρεις μήνες νωρίτερα [σ.σ.: δηλαδή πριν την παραίτηση Δημητριάδη]. Εκεί ήταν όλη η κυβέρνηση, όπως ο κύριος Καραμανλής [σ.σ.: στην εκδήλωση παρευρέθηκε και ο πρώην πρωθυπουργός Κώστας Καραμανλής]. Τη μνήμη του πατέρα μου Παύλου Γιαννακόπουλου ήρθαν να τιμήσουν άνθρωποι από όλα τα κόμματα, και από την κυβέρνηση και από την αντιπολίτευση. Ανάμεσα σε αυτά τα πρόσωπα ήταν κι ο κ. Δημητριάδης. Δεν μπορώ να πάρω τηλέφωνο έναν άνθρωπο και να του πω “φέρε πίσω την πρόσκληση”».

Στο πλαίσιο του ρεπορτάζ απευθύναμε ερωτήματα και στον κ. Δημητριάδη. Ωστόσο, ο πρώην Γενικός Γραμματέας του πρωθυπουργού δεν ανταποκρίθηκε στο δημοσιογραφικό μας αίτημα.

Το άρθρο Φέλιξ Μπίτζιος και DPG: Τα τρία τεκμήρια που συνδέουν τον ένοχο για το Predator με τον όμιλο Γιαννακόπουλου εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.