Όταν σπούδαζε στο εξωτερικό, στις αρχές της δεκαετίας του 2000, ο Ανδρέας ζούσε δίπλα σε μια μικρή βιομηχανική μονάδα που κάλυπτε μαγειρικά σκεύη με αντικολλητικές επιστρώσεις και συμπλήρωνε το χαρτζιλίκι του δουλεύοντας πού και πού στη γραμμή παραγωγής. Λίγα χρόνια μετά την επιστροφή του, εμφάνισε καρκίνο στους όρχεις. Είναι αδύνατο να προσδιοριστεί αν συγκεκριμένοι χημικοί ρύποι ευθύνονται για την εκδήλωση συγκεκριμένου κρούσματος- όταν όμως το δείγμα μεγαλώνει, η σύνδεση γίνεται όλο και πιο εμφανής.

Στήριξε την ανεξάρτητη δημοσιογραφία του Reporters United εδώ!

Πολυάριθμες επιδημιολογικές μελέτες έχουν συνδέσει τις υπερφθοριωμένες και πολυφθοριωμένες αλκυλιομένες χημικές ενώσεις (PFAS) στις οποίες εκτέθηκε ο Ανδρέας με καρκίνους, ορμονικές διαταραχές, αναπαραγωγικά προβλήματα και δεκάδες άλλες ασθένειες. Οι ουσίες αυτές έχουν κάτι το μαγικό – βασίζονται σε έναν από τους πιο ισχυρούς δεσμούς της οργανικής χημείας, τον δεσμό του άνθρακα με το φθόριο. Η πιο πολύτιμη ιδιότητά του, η σταθερότητά του, είναι ταυτόχρονα και η πιο προβληματική, καθώς οι χημικές ενώσεις που βασίζονται σε αυτόν δεν αποδομούνται και παραμένουν στο περιβάλλον αιωνίως.Επί δεκαετίες, τα PFAS χρησιμοποιούνται σε αμέτρητες εφαρμογές, από την αδιαβροχοποίηση υφασμάτων ως την παρασκευή πυροσβεστικών αφρών και τις συσκευασίες τροφίμων ενώ δεν πρόκειται για μία ουσία αλλά για χιλιάδες. Μόλις πριν λίγες εβδομάδες, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Χημικών (ECHA) άρχισε να εξετάζει πρόταση πλήρους απαγόρευσής τους.

Η Περιφέρεια κρατούσε κλειδωμένη τη μελέτη για τον Ασωπό

Το 2017 η Περιφέρεια Αττικής ανέθεσε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών τη διενέργεια μελέτης για την παρακολούθηση της ποιότητας των υδάτων στον Ασωπό. Το 2020 η μελέτη παραδόθηκε από τον καθηγητή Αναλυτικής Χημείας Νίκο Θωμαΐδη στην Περιφέρεια Αττικής. Παρέμεινε όμως μέχρι και σήμερα, δυόμιση χρόνια μετά, κλειδωμένη στα συρτάρια της Περιφέρειας, παρά τα αιτήματα της Ομοσπονδίας Συλλόγων Ωρωπού και το εύλογο δημόσιο συμφέρον. Το επίσημο αίτημα του Reporters United για χορήγηση της έρευνας προωθήθηκε στο γραφείο του Περιφερειάρχη και εκεί χάθηκαν τα ίχνη του. Παρόλα αυτά, το Reporters United απέκτησε πρόσβαση στην έκθεση και την παρουσιάζει για πρώτη φορά στο κοινό. (Η σύνοψη της έκθεσης είναι διαθέσιμη εδώ ενώ το πλήρες κείμενο εδώ.) Τα νέα δεν είναι ευχάριστα. 

Μια ένδειξη για την προέλευση της ρύπανσης: στον Ασωπό τα επίπεδα PFAS μειώνονται τις Κυριακές, όταν τα εργοστάσια των Οινοφύτων είναι κλειστά. 

Η ρύπανση τους θερινούς μήνες από PFAS στα επιφανειακά ύδατα του Ασωπού φθάνει τα 321 ng/L (νανογραμμάρια ανά λίτρο) και μάλιστα όχι ως υψηλότερη τιμή αλλά ως μέση συνολική συγκέντρωση οκτώ ουσιών PFAS σε δείγματα που ελήφθησαν κατά τη διάρκεια μίας εβδομάδας. Η συγκέντρωση αυτή υπερβαίνει τρεις φορές το όριο με βάση το οποίο οι επιστημονικοί σύμβουλοι του Forever Pollution Project κατατάσσουν μια περιοχή ως hotspot. 

Μια ένδειξη για την προέλευση της ρύπανσης: στον Ασωπό τα επίπεδα PFAS μειώνονται τις Κυριακές, όταν τα εργοστάσια των Οινοφύτων είναι κλειστά.

«H περιοδικότητα των υπερφθοριωμένων ενώσεων στο σημείο δειγματοληψίας R2 [σ.σ.αυτό που βρίσκεται πιο κοντά στη βιομηχανική περιοχή] υποδεικνύει κύκλους βιομηχανικής δραστηριότητας/ρίψεις» αναφέρει η έκθεση. 

Οι υπερφθοριωμένες ουσίες έχουν ρυπάνει και τα ιζήματα του ποταμού αλλά και τα υπόγεια ύδατα της περιοχής, με συγκεντρώσεις που επίσης χαρακτηρίζονται ως hotspot (180 ng/L).

Όπως είναι σαφές από την τεχνική έκθεση, στον Ασωπό αφθονούν υπερφθοριωμένες ενώσεις που κανονικά δεν θα έπρεπε να χρησιμοποιούνται πλέον- τα οξέα PFOS και PFOA, που βρίσκονται υπό κατάργηση με βάση την Ευρωπαϊκή Οδηγία για τους έμμονους οργανικούς ρύπους ήδη από το 2006. Μια άλλη υπερφθοριωμένη ένωση, η PFHxA έχει την «τιμή» να εμφανίζεται παντού – όχι μόνο στα επιφανειακά ύδατα του ποταμού, στα ιζήματα και στον υπόγειο υδροφορέα, αλλά και σε μία από τις πηγές πόσιμου νερού της περιοχής, όπου η συγκέντρωση μετρήθηκε στα 44,9 ng/L.

Κάπου εδώ ξεκινάει η συζήτηση για το ποια επίπεδα υπερφθοριωμένων ουσιών είναι ασφαλή στο πόσιμο νερό. Σύμφωνα με τα ισχύοντα σήμερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, οτιδήποτε κάτω από 100 ng/L είναι ασφαλές. Όμως τα τελευταία χρόνια τα ασφαλή επίπεδα χαμηλώνουν διαρκώς, όσο έρχεται στο φως νέα γνώση. Στην πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την αναθεώρηση της Οδηγίας για τα Νερά, το ανώτατο όριο στο πόσιμο νερό και στα υπόγεια ύδατα πέφτει στα 4,4 ng/L. Στη Δανία τα ασφαλή επίπεδα ορίζονται ήδη στα 2 ng/L. Τον Ιούνιο του 2022, η Υπηρεσία Περιβάλλοντος των ΗΠΑ ανακοίνωσε συνιστώμενα όρια για το πόσιμο νερό μόλις 0,004 ng/L για το PFOA και 0,02 ng/L για το PFOS – τιμές 1.000 φορές χαμηλότερες από τα προηγούμενα συνιστώμενα όρια του 2016. Το νέο όριο για το PFOA είναι 125.000 φορές χαμηλότερο από την οριακή τιμή της ΕΕ για τη συνολική ποσότητα PFAS σε ένα δείγμα. (Στην Ελλάδα δεν υπάρχει ανώτερο όριο, συνεπώς ισχύει το ευρωπαϊκό.)

«Επιβεβαιωμένες» και «πιθανολογούμενες» εστίες ρύπανσης

Οι ΗΠΑ είναι η χώρα στην οποία ανακαλύφθηκαν τα PFAS και η χώρα στην οποία τέθηκαν πρώτα σε ευρεία βιομηχανική χρήση, έχει άρα και την μεγαλύτερη εμπειρία ως προς την ανεπανόρθωτη περιβαλλοντική βλάβη που προκαλούν. Η μεθοδολογία που εφάρμοσε το Forever Pollution Project για τον προσδιορισμό των hotspots και των πιθανών εστιών ρύπανσης στην Ευρώπη αναπτύχθηκε από ομάδα Αμερικανών επιστημόνων, οι οποίοι πέρυσι κατήρτισαν αντίστοιχο χάρτη για τις ΗΠΑ. 

Ένα θλιβερό παράδοξο είναι ότι οι συγκεντρώσεις ορισμένων PFAS είναι συχνά υψηλότερες μετά τη βιολογική επεξεργασία των υγρών αποβλήτων παρά πριν από αυτή.

Με βάση τη μεθοδολογία αυτή, πέρα από την κατηγορία των επιβεβαιωμένων εστιών ρύπανσης, υπάρχουν και οι πιθανολογούμενες («presumptive») εστίες, στις οποίες τεκμαίρεται ότι υπάρχουν PFAS, εκτός αν το διαψεύδουν υψηλής ποιότητας επιστημονικά δεδομένα. Σε αυτές περιλαμβάνεται το έδαφος και οι υδάτινοι πόροι γύρω από 31 κατηγορίες βιομηχανικών εγκαταστάσεων (βλ. πίνακα). Επίσης, τα αεροδρόμια και οι στρατιωτικές βάσεις και τα διυλιστήρια, εξαιτίας της χρήσης πυροσβεστικού αφρού για την κατάσβεση καυσίμων (AFFF), ο οποίος περιέχει υπερφθοριωμένες ενώσεις. Και τέλος οι βιολογικοί καθαρισμοί και οι χωματερές, καθώς τα απορρίμματα περιέχουν κι αυτά PFAS. 

Οι βιολογικοί καθαρισμοί (πιο σωστά Μονάδες Επεξεργασίας Λυμάτων, ΜΕΛ) και οι Χώροι Υγειονομικής Ταφής Απορριμμάτων (ΧΥΤΑ) επιβεβαιώνονται ως σημαντικές πηγές ρύπανσης και με βάση τα ελληνικά στοιχεία. Ιδίως στα στραγγίσματα των ΧΥΤΑ η ρύπανση είναι τάξεις μεγέθους μεγαλύτερη από τα υπόλοιπα σημεία και μετριέται σε μικρογραμμάρια ανά λίτρο (μg/L), όπως διαπιστώνει μελέτη που έγινε σε σειρά ΧΥΤΑ της Βόρειας Ελλάδας από ομάδα με επικεφαλής τον Αναπληρωτή Καθηγητή του Πανεπιστημίου Αιγαίου Νάσο Στασινάκη. Ως προς τις ΜΕΛ, ένα θλιβερό παράδοξο είναι ότι οι συγκεντρώσεις ορισμένων PFAS είναι συχνά υψηλότερες μετά τη βιολογική επεξεργασία των υγρών αποβλήτων παρά πριν από αυτή.

«Οι Μονάδες Επεξεργασίας Λυμάτων δεν έχουν σχεδιαστεί για να απομακρύνουν PFAS από τα λύματα. Οι συγκεκριμένες ουσίες είναι πολύ ανθεκτικές στη βιολογική επεξεργασία και ως εκ τούτου καταλήγουν στην επεξεργασμένη εκροή των ΜΕΛ και στη λυματολάσπη. Επιπλέον, τα ιδιαίτερα επίμονα υπερφθοροαλκυλικά οξέα, όπως το PFOS και το PFOA, φαίνεται να παράγονται κατά τη βιολογική επεξεργασία λυμάτων μέσα στη ΜΕΛ εξαιτίας της βιοαποδόμησης πρόδρομων ενώσεων» λέει ο κ. Στασινάκης, συντάκτης μελέτης για τα PFAS στις ΜΕΛ της Ψυττάλειας και της Μυτιλήνης.

Δημόσιο και βιομηχανία αρνούνται να απαντήσουν στο R•U 

Το γαλλικό υπουργείο Περιβάλλοντος απάντησε στα ερωτήματα του Forever Pollution Project ανακοινώνοντας ότι θα διερευνήσει την παρουσία PFAS σε 4.000 σημεία ανά τη γαλλική επικράτεια, όπως σε εγκαταστάσεις βαφών, εκτυπώσεων, αδιαβροχοποίησης υφασμάτων, χαρτοπολτού, παραγωγής και χρήσης Teflon, παραγωγής και χρήσης πυροσβεστικών αφρών, διαχείρισης απορριμμάτων και παρασκευής χημικών. Πρόκειται ουσιαστικά για τις ίδιες κατηγορίες που η μεθοδολογία των επιστημόνων του Forever Project κατέταξε στις πιθανολογούμενες εστίες, με το σκεπτικό ότι αυτές χρειάζεται να ελεγχθούν κατά προτεραιότητα. «Την τελευταία εικοσαετία δεν χρησιμοποιείται πλέον πυροσβεστικός αφρός που περιέχει PFAS για την εκπαίδευση πυροσβεστών» σημείωσε επιπλέον το γαλλικό υπουργείο Περιβάλλοντος. 

Υπάρχει περίπτωση να ισχύσει κάτι ανάλογο στην Ελλάδα; Απευθύναμε ερωτήματα σχετικά με τη χρήση PFAS στους πιθανολογούμενους βιομηχανικούς χρήστες που βρίσκονται στην ελληνική επικράτεια: Μεταξύ άλλων, στην Υπηρεσία Πολιτικής Αεροπορίας και τη Fraport για τα αεροδρόμια, στο Υπουργείο Εθνικής Άμυνας για τις στρατιωτικές βάσεις, στις εταιρείες Motor Oil και ΕΛΠΕ για τα διυλιστήρια, στην εταιρεία Ηλέκτωρ για τους βιολογικούς καθαρισμούς και στις βιομηχανίες ElvalHalcor και ΛΑΡΚΟ. Μέχρι αυτή τη στιγμή, κανείς δημόσιος φορέας και καμία ιδιωτική εταιρεία δεν έχουν απαντήσει. Θα δημοσιεύσουμε τις απαντήσεις τους όταν τις λάβουμε.  

Από την πλευρά της ελληνικής πολιτείας οι μετρήσεις ποιότητας των υδάτων που γίνονται από το Γενικό Χημείο του Κράτους και παραδίδονται στη Γενική Διεύθυνση Υδάτων του Υπουργείου Ενέργειας δεν δημοσιεύονται. Ούτε από την πλευρά της βιομηχανίας υπάρχουν στοιχεία για ρύπανση από PFAS. Ακόμη και οι μεγαλύτερες βιομηχανίες, που είναι υποχρεωμένες από την ΕΕ να συλλέγουν και να διαβιβάζουν στοιχεία για την ρύπανση που προξενούν οι δραστηριότητές τους, δεν υποχρεούνται να δίνουν στοιχεία για τα PFAS, καθώς τα PFAS δεν υπάγονται στην ισχύουσα ευρωπαϊκή Οδηγία για τους βιομηχανικούς ρύπους. 

«Λόγω των ιδιαίτερων ιδιοτήτων που τις χαρακτηρίζουν, οι ουσίες είναι συστατικό προϊόντων διαφόρων κατηγοριών: ηλεκτρονικών, ιατροτεχνολογικών, χαλιών, πυροσβεστικών αφρών, υφασμάτων», λέει στο Reporters United o γενικός διευθυντής της Ελληνικής Ένωσης Χημικών Βιομηχανιών Πάνος Σκαρλάτος, προσθέτοντας ότι «τα προϊόντα στο τέλος του κύκλου ζωής τους σε κάποιο βαθμό μπορεί να περιέχουν PFAS. Αποτελεί αντικείμενο των νομοθετικών πρωτοβουλιών για την κυκλική οικονομία κατά πόσο και με ποιες προϋποθέσεις τα προϊόντα θα ανακυκλώνονται στο μέλλον». 

Οι ασθένειες που προξενούνται από την υψηλές συγκεντρώσεις PFAS εκτιμάται ότι κοστίζουν στα ευρωπαϊκά συστήματα υγείας από 52 έως 84 δισ. ευρώ ετησίως.

Από τις συνεχείς επιστολές χημικών βιομηχανιών (ενδεικτικά εδώ και εδώ) προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στις οποίες απέκτησε πρόσβαση το Forever Pollution Project μετά από αιτήσεις κατάθεσης εγγράφων (FOIA), φαίνεται ότι η βιομηχανία προσπαθεί να αποφύγει την πλήρη απαγόρευση των PFAS. Η βιομηχανία σημειώνει ότι δεν ανήκουν όλα στην ίδια κατηγορία, ότι κάποια είναι πιο τοξικά και κάποια (τα φθοροπολυμερή) πιο αδρανή άρα – λέει η βιομηχανία – λιγότερα επικίνδυνα. 

17.000 επιβεβαιωμένες εστίες ρύπανσης στην Ευρώπη

Δυστυχώς όμως, πρόσφατες εργασίες δείχνουν ότι και τα φθοροπολυμερή προκαλούν ανησυχία για το περιβάλλον και την ανθρώπινη υγεία. Και τρόποι απορρύπανσης είτε δεν υπάρχουν είτε ενέχουν κόστος που υπολογίζεται σε δεκάδες δισεκατομμύρια ευρώ σε όλη την Ευρώπη.

Παράλληλα, οι ασθένειες που προξενούνται από την υψηλές συγκεντρώσεις PFAS εκτιμάται ότι κοστίζουν στα ευρωπαϊκά συστήματα υγείας από 52 έως 84 δισ. ευρώ ετησίως. Το κόστος για τα συστήματα υγείας μπορεί μόνο να αυξηθεί, γιατί οι υπερφθοριωμένες ουσίες συσσωρεύονται όλο και περισσότερο στο περιβάλλον το νερό και την τροφική αλυσίδα. Πριν λίγους μήνες προξένησε παγκόσμιο σοκ έρευνα που ανίχνευσε PFAS στο νερό της βροχής στο Θιβέτ και στο χιόνι που πέφτει στην Ανταρκτική. Όταν απελευθερώνονται στο περιβάλλον εκατομμύρια τόνοι ουσιών που όχι μόνο δεν αποδομούνται αλλά μετακινούνται και συσσωρεύονται, είναι εύλογο ότι κάποια στιγμή θα ανιχνεύονται παντού.

«Ποιος πρέπει να θεωρηθεί υπεύθυνος γι’ αυτή την τόσο εκτεταμένη ρύπανση;» ρώτησαν οι δημοσιογράφοι του Forever Pollution Project τον Φιλιπ Γκρανζέν, καθηγητή περιβαλλοντικής υγείας στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, που καταπιάνεται δεκαετίες με τις υπερφθοριωμένες ενώσεις. «Αυτό είναι ένα ερώτημα για τους νομικούς», απάντησε ο Γκρανζέν. «Πάντως, επί δεκαετίες, περίπου ως το 2000, κάποιοι παραγωγοί κρατούσαν μυστικά όσα ήξεραν για την τοξικότητα των PFAS και την διασπορά τους στο περιβάλλον. Τώρα, η 3Μ (από τους πρώτους και μεγαλύτερους παραγωγούς PFAS) αποφάσισε να σταματήσει την παραγωγή το 2025», προσέθεσε. 

Στην Ευρώπη, πέρα από τα 2.100 hotspots, ο χάρτης του Forever Pollution Project προσδιόρισε άλλες 17.000 επιβεβαιωμένες εστίες «απλής» ρύπανσης (σε επίπεδα κάτω από 100 ng/L) καθώς και 21.500 πιθανολογούμενες εστίες, των οποίων το ρυπαντικό φορτίο, αν υπάρχει, μένει να διαπιστωθεί. Η περιοχή όπου ζούσε ο Ανδρέας ως φοιτητής περιλαμβάνεται στα hotspots αλλά δεν είναι καν η χειρότερη της χώρας στην οποία σπούδασε, υπάρχουν δεκάδες άλλες με υψηλότερο φορτίο. Ακόμη και σε εξόφθαλμες περιπτώσεις όπως αυτή, είναι τελείως άλλο πράγμα να εντοπίζονται εστίες ρύπανσης και τελείως διαφορετικό να προσδιοριστεί υπεράνω πάσης αμφιβολίας η σύνδεση της ρύπανσης αυτής με συγκεκριμένες βιομηχανικές εγκαταστάσεις. Για να συμβεί κάτι τέτοιο απαιτείται η συνεργασία των βιομηχανιών και η παρέμβαση δημόσιων αρχών αποφασισμένων να μάθουν τι συμβαίνει. Αν οι αρχές δεν έχουν την διάθεση ή τη δυνατότητα για κάτι τέτοιο, το λιγότερο που μπορούν να κάνουν είναι να παρακολουθούν συστηματικά τη ρύπανση και να ενημερώνουν τους πολίτες για τα αποτελέσματα των μετρήσεων. 

Το Forever Pollution Project (στα ελληνικά: Αιώνια Ρύπανση) αναπτύχθηκε αρχικά από τις εφημερίδες Le Monde (Γαλλία) Süddeutsche Zeitung (Γερμανία), τους γερμανικούς τηλεοπτικούς σταθμούς NDR και WDR, τα RADAR Magazine και Le Scienze (Ιταλία), το Investigative Desk και την εφημερίδα NRC (Ολλανδία) με την οικονομική υποστήριξη του Journalismfund.eu και του Investigative Journalism for Europe (IJ4EU). Περαιτέρω έρευνα και δημοσίευση στα μέσα Knack (Βέλγιο), Denik Referendum (Τσεχία), Politiken (Δανία), YLE (Φινλανδία), Reporters United (Ελλάδα), Latvijas Radio (Λετονία), Datadista (Ισπανία), SRF (Ελβετία), Watershed Investigations και The Guardian (Ηνωμένο Βασίλειο) υπό τον συντονισμό του Arena for Journalism in Europe για τη διασυνοριακή συνεργασία.

Το άρθρο «Αιώνια Ρύπανση»: Η ανεπανόρθωτη βλάβη των PFAS και η Ελλάδα που δεν θέλει να ξέρει εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Ο Χατζιδάκις κατόρθωσε να συγκεντρώσει μια πλειάδα νεότατων και εξαιρετικά ταλαντούχων ανθρώπων της τέχνης. Τους έδωσε τις κατευθυντήριες γραμμές, έμπνευση, μεγάλους βαθμούς ελευθερίας και πόρους, κυρίως όμως πνεύμα δημιουργικότητας, πειραματισμού και πολυφωνίας, και σήκωσε γύρω τους ασπίδα προστασίας που τους επέτρεψε να μεγαλουργήσουν παρά τις αναταράξεις που αντιμετώπισαν.

Καλλιτεχνικό εφαλτήριο

Η Λιλιπούπολη απέκτησε σημαντικό ακροατήριο και αποτέλεσε σταθμό στα ραδιοφωνικά και μουσικά πράγματα της χώρας. Αποτέλεσε επίσης εφαλτήριο για τις μεγάλες μετέπειτα καριέρες των πρωταγωνιστών της. Κινητήριοι μοχλοί της ήταν η Ρεγγίνα Καπετανάκη (σκηνοθέτις), η Ελένη Βλάχου (παραγωγός) και η Μαριανίνα Κριεζή (σεναριογράφος-στιχουργός). Λίγο αργότερα, στον βασικό πυρήνα προστέθηκε η Άννα Παναγιωτοπούλου (σεναριογράφος).

Πολλαπλούς ρόλους ερμήνευσαν συνολικά εικοσιοκτώ επαγγελματίες ηθοποιοί (συν δύο ερασιτέχνες), μεταξύ των οποίων οι Λευτέρης Βογιατζής, Άννα Παναγιωτοπούλου, Μίρκα Παπακωνσταντίνου, Βασίλης Μπουγιουκλάκης, Γιώργος Κιμούλης, Σταμάτης Φασουλής, Μηνάς Χατζησάββας, Λυδία Κονιόρδου και Σαπφώ Νοταρά.

Πενήντα μία συνεντεύξεις με κάθε έναν από τους επιζώντες συντελεστές. Ατέλειωτη αναζήτηση (και τεκμηριωμένη παρουσίαση) για κάθε ντοκουμέντο, για κάθε ηχογραφημένο επεισόδιο της εκπομπής, για κάθε σχετικό δημοσίευμα.

Δεύτερη καριέρα -μέσω επανεκτελέσεων- είχαν τα τραγούδια της εκπομπής, γραμμένα από τέσσερις σημαντικούς συνθέτες (Νίκος Κυπουργός, Λένα Πλάτωνος, Νίκος Χριστοδούλου, Δημήτρης Μαραγκόπουλος), με ερμηνευτές, μεταξύ άλλων, τον Σπύρο Σακκά, την Κρίστη Στασινοπούλου, τη Σαβίνα Γιαννάτου και τη Νένα Βενετσάνου.

Οι ίδιες οι εκπομπές, ωστόσο, είχαν μείνει μονάχα στη μνήμη των ακροατών τους ή ξεχασμένες στο αρχείο της ΕΡΤ και σε συλλογές ιδιωτών, με κίνδυνο να λησμονηθούν. Ώσπου το καλοκαίρι του 2022 κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Τόπος το σημαντικό βιβλίο «Στον καιρό της Λιλιπούπολης: Η βιογραφία μιας ραδιοφωνικής εκπομπής», προϊόν επίπονης έρευνας του δημοσιογράφου, ραδιοφωνικού παραγωγού και συγγραφέα Γιώργου Ι. Αλλαμανή, που είχε σκοπό να ζωντανέψει όλη την πορεία της σπουδαίας εκπομπής.

Το εγχείρημα δεν ήταν εύκολο, και πιθανότατα θα είχε αποτύχει αν δεν το είχε αναλάβει, χαρίζοντάς του πέντε χρόνια απ’ τη ζωή του, ο κατάλληλος άνθρωπος. Ένα μεγάλο ερευνητικό πρότζεκτ, αντάξιο της υπερπαραγωγής που επιχείρησε να αναβιώσει.

Αυθεντική ερευνητική δημοσιογραφία

Επιλέξαμε να φιλοξενήσουμε αυτό το κείμενο στο Reporters United, παρότι δεν συνηθίζει να δημοσιεύει παρουσιάσεις βιβλίων, θεωρώντας ότι η συγγραφή του βιβλίου εμπίπτει στην κατηγορία της ερευνητικής δημοσιογραφίας την οποία υπηρετούμε. Είθισται βέβαια – όχι άδικα- να θεωρούμε ερευνητική κυρίως τη δημοσιογραφία που αποκαλύπτει σκάνδαλα και κρυμμένα μυστικά. Ωστόσο, υπάρχουν και άλλα στοιχεία που τη χαρακτηρίζουν: το ερευνητικό πείσμα, η τεκμηρίωση, η τήρηση της δεοντολογίας, η σφαιρική ματιά, η κριτική στάση απέναντι στους μηχανισμούς της εξουσίας. Τέτοια στοιχεία ξεχειλίζουν στο συγκεκριμένο βιβλίο.

Ο συγγραφέας άκουσε ένα προς ένα τα 213 γνωστά επεισόδια και πραγματοποίησε ένα τεράστιο έργο χρονολόγησής τους το οποίο χρειάστηκε να αναθεωρήσει πέντε φορές, καθώς η έρευνα απέδιδε νέα στοιχεία και πληροφορίες!

Πενήντα μία συνεντεύξεις με κάθε έναν από τους επιζώντες συντελεστές. Ατέλειωτη αναζήτηση (και τεκμηριωμένη παρουσίαση) για κάθε ντοκουμέντο, για κάθε ηχογραφημένο επεισόδιο της εκπομπής, για κάθε σχετικό δημοσίευμα.

Είναι χαρακτηριστικό ότι όταν το βιβλίο ξεκινούσε, από το σύνολο των περίπου 300-320 επεισοδίων (κανείς δεν είναι σίγουρος για τον ακριβή αριθμό), στο αρχείο της ΕΡΤ σώζονταν μόλις 132. Από την έρευνα εντοπίστηκαν 73 επιπλέον επεισόδια που βρίσκονταν σε συλλογές ιδιωτών, αντίγραφα των οποίων ο Αλλαμανής επαναπάτρισε, παραδίδοντάς τα με δική του πρωτοβουλία στο αρχείο της ΕΡΤ. (Για να είμαστε ακριβοδίκαιοι, ως αντάλλαγμα του παραχωρήθηκε δωρεάν το δικαίωμα χρήσης αρχειακού υλικού που επέλεξε από το αρχείο του οργανισμού). Έτσι, μαζί με μερικές ακόμα προσθήκες που προέκυψαν καθοδόν, ο Αλλαμανής έχει καταγράψει συνολικά 213 επεισόδια.

Ο συγγραφέας άκουσε ένα προς ένα τα 213 γνωστά επεισόδια και πραγματοποίησε ένα τεράστιο έργο χρονολόγησής τους το οποίο χρειάστηκε να αναθεωρήσει πέντε φορές, καθώς η έρευνα απέδιδε νέα στοιχεία και πληροφορίες!

Αντίστοιχη ήταν η τελειομανία του στην προσπάθειά του να καταρτίσει συνοδευτικούς πίνακες όπου έχουν αποτυπωθεί οι συνολικά 28 (συν 2 ερασιτέχνες) ηθοποιοί που συμμετείχαν, τα 66 πρωτότυπα τραγούδια συν τις επανεκτελέσεις τους, με τους συνθέτες και τους ερμηνευτές τους, και οι 47 διασκευές γνωστών τραγουδιών που έγιναν ειδικά για την εκπομπή, με τους ερμηνευτές τους και με τους τίτλους των πρωτότυπων τραγουδιών.

Παράλληλα εξηγείται γιατί ο Μάνος Χατζιδάκις, παρά τον ελιτισμό του, τις εκλεκτικές σχέσεις που καλλιέργησε με την εξουσία και τον ιδιότροπο χαρακτήρα του, έχει αναγνωριστεί από εχθρούς και φίλους, ως ένα από τα πιο ελεύθερα πνεύματα των καιρών μας.

Δεκάδες ντοκουμέντα (παρτιτούρες, χειρόγραφα, σκίτσα και γελοιογραφίες, φωτογραφίες των συντελεστών και στιγμιότυπα από την καθημερινότητα της εκπομπής, προγράμματα, αφίσες και άλλο υλικό από συναφείς εκδηλώσεις, ακόμα και κάτοψη του χώρου όπου λειτουργούσε το Τρίτο Πρόγραμμα), με επεξηγήσεις, ημερομηνίες και ρητή αναφορά στην πηγή του καθενός. Τέλος, δημοσιεύματα που δίνουν το κλίμα της εποχής και γεγονότα απ’ όπου αντλούσε έμπνευση ή σχολίαζε η εκπομπή.

Η αφήγηση αναπολεί με κέφι αγαπημένους ήρωες όπως ο Παπαγάλος, η Μπομπίλα, ο Μπιξ Μπιξ, η Όφη Σόφη, η Πιπινέζα, ο Δρακατώρ, ο Δυστροπόπιγκας, ακόμα κι εκείνος ο δήμαρχος Χαρχούδας. Αναπαράγει το κλίμα όπως εξελισσόταν πίσω από τα μικρόφωνα, αλλά και στα σπίτια των ακροατών. Σφυγμομετρεί την απήχηση της εκπομπής, τις αντιδράσεις που προκαλούσε στον δημόσιο διάλογο αλλά και στα κλιμάκια της εξουσίας, ενώ την εντάσσει με συστηματικό τρόπο στο κλίμα τής κάθε περιόδου και στα γεγονότα που γονιμοποιούσαν τα κείμενά της.

Μέσα από το βιβλίο του Γιώργου Αλλαμανή γίνονται κατανοητές οι παράμετροι του εγχειρήματος της Λιλιπούπολης που, αν αναλογιστεί κανείς την εποχή, τον χώρο και τις αντιξοότητες, ισοδυναμούσε με πολιτιστική επανάσταση. Παράλληλα εξηγείται γιατί ο Μάνος Χατζιδάκις, παρά τον ελιτισμό του, τις εκλεκτικές σχέσεις που καλλιέργησε με την εξουσία και τον ιδιότροπο χαρακτήρα του, έχει αναγνωριστεί από εχθρούς και φίλους, πέρα από το αναμφισβήτητο καλλιτεχνικό του μέγεθος, ως ένα από τα πιο ελεύθερα πνεύματα των καιρών μας. Και το Τρίτο Πρόγραμμα που έστησε, το πιο εύγλωττο παράδειγμα εναλλακτικού/ποιοτικού ραδιοφώνου. Ένα αξεπέραστο παράδειγμα που είναι πολύ αμφίβολο αν θα ξαναϋπάρξει στα μέρη μας.

Προϊστορία

Ο Γιώργος Αλλαμανής ξεκίνησε τη συγγραφική ερευνητική του πορεία το 2000 με το πρώτο του βιβλίο, ερευνητική βιογραφία του παραγνωρισμένου τραγουδοποιού Νικόλα Άσιμου, με τίτλο «Δίχως καβάτζα καμιά» (το οποίο δυστυχώς είναι από χρόνια εξαντλημένο, αλλά αναμένεται να επανεκδοθεί).

Το βιβλίο ήταν συναρπαστικό. Πρώτα πρώτα ήταν η εξαντλητική έρευνά του. Με άψογη μεθοδολογία αλλά και με απίστευτη ερευνητική επιμονή, δεν άφησε πέτρα που να μη σηκώσει προκειμένου να εκμαιεύσει κάθε πτυχή της πορείας και της προσωπικότητας του καλλιτέχνη, ακολουθώντας τα βήματά του από τη γενέτειρά του, την Κοζάνη, μέχρι τη Θεσσαλονίκη των φοιτητικών του χρόνων και των πρώτων μουσικών προσπαθειών του. Την κάθοδό του στην Αθήνα, τη δυσπροσαρμοστικότητά του στο σταρ σύστεμ της πρώιμης εναλλακτικής καλλιτεχνικής σκηνής, την έκπτωση και την περιθωριοποίησή του. Την εμμονή του να συνεχίσει να παράγει και να διανέμει τα τραγούδια του με κάθε μέσο. Τον άναρθρο και σκοτεινό κόσμο στον οποίο κυλίστηκε, τις προσωπικές -ακόμα και δικαστικές- περιπέτειές του, το τέλος του.

Ο Αλλαμανής μίλησε με κάθε συγγενή, φίλο ή συνεργάτη του Άσιμου, φωτογράφησε το εξωτερικό κάθε σπιτιού στο οποίο έζησε, κατέγραψε το κάθε τραγούδι του και τον κάθε έναν από τους δεκάδες συνεργάτες του, σε ένα εκφραστικότατο κείμενο όπου κατόρθωσε να κρατήσει όλες τις ισορροπίες. Χωρίς ούτε στιγμή να εξωραΐζει τον Άσιμο, αλλά και χωρίς να τον κατακρίνει – όπως θα ‘πρεπε δηλαδή να λειτουργεί κάθε δημοσιογραφική έρευνα.

Εντυπωσιακότερο στοιχείο όλου του έργου ήταν η επιλογή του συγγραφέα να αντιμετωπίσει τη βιογραφία του Άσιμου με την ίδια απαιτητικότητα και σοβαρότητα που θα επιδείκνυε αν είχε να κάνει πχ με τον Μάνο Χατζιδάκι ή με τον Μίκη Θεοδωράκη – με μια αμεροληψία, δηλαδή, υποδειγματική.

Ο δημοσιογράφος κι ο συγγραφέας

Η κάπως εκτενής αναφορά στο προηγούμενο βιβλίο του Αλλαμανή δεν είναι περιττή, καθώς αποτελεί μέτρο αξιολόγησης του νέου. Από τεχνικής απόψεως οι δυσκολίες εδώ ήταν ίσως μεγαλύτερες, λόγω του πλήθους των συντελεστών, της επιτακτικής ανάγκης να αναζητηθεί υλικό που εθεωρείτο χαμένο, αλλά και της ποσότητας των ντοκουμέντων που έπρεπε να τεκμηριωθούν και να ενταχθούν στην αφήγηση.

Και στη Λιλιπούπολη, ο Αλλαμανής κατορθώνει να διατηρήσει όλες τις δύσκολες ισορροπίες. Να εκδηλώσει με ειλικρίνεια τα θερμά του αισθήματα για την εκπομπή χωρίς να χαριστεί στα λάθη, τις αντιφάσεις και τις χασμωδίες που εκ των πραγμάτων χαρακτηρίζουν κάθε πειραματική απόπειρα. Να μεταδώσει το κλίμα της συνεργασίας χωρίς να αποκρύψει τα ανθρώπινα πάθη που κυοφορούνται σε κάθε συλλογική προσπάθεια, ιδίως όταν η ένταση χτυπάει κόκκινο. Να αναδείξει τον κομβικό ρόλο του Χατζιδάκι, τόσο στο δημιουργικό κομμάτι όσο και στη διαχείριση των συγκρούσεων και των ελιγμών του απέναντι σε πολλαπλά κλιμάκια εξουσίας, χωρίς να αποσιωπήσει τις ιδιαιτερότητες και τις ιδιοτροπίες του ίδιου, που συχνά έδιναν επιχειρήματα στους αντιπάλους του.

Με αυτό το βιβλίο, ο Αλλαμανής θα έπρεπε να έχει επίσημα αναγορευθεί σε ευεργέτη της ΕΡΤ! Όχι για να του στήσουν ανδριάντα ή να του απονείμουν τιμητική πλακέτα, αλλά για κάποιον πολύ πιο σημαντικό σκοπό.

Οι λίγες ενστάσεις αφορούν τον τρόπο με τον οποίο επέλεξε να τιθασεύσει το θηριώδες υλικό που συγκέντρωσε. Μοιάζει σαν να πονούσε τόσο το κάθε εύρημα, ώστε δυσκολευόταν να κάνει κάποιες επιλογές που θα αναδείκνυαν τα πιο πολύτιμα, σπάνια ή θεαματικά ευρήματα. Στο ίδιο πλαίσιο μπορεί να ειπωθεί πως η πλούσια παράθεση αποκομμάτων του τύπου της εποχής ίσως υπερκαλύπτει μερικές φορές τη σπουδαιότητα των πρωτογενών ντοκουμέντων.

Και μια τελευταία παρατήρηση που αφορά τη ροή της αφήγησης. Προκειμένου να εξαντλήσει όλο το φάσμα των δυνατών προσεγγίσεων, ο Αλλαμανής επέλεξε μια ενδιαφέρουσα πολυπρισματική παρουσίαση, απομονώνοντας σημαντικές λεπτομέρειες που τον γοητεύουν και ζουμάροντας σ’ αυτές. Είναι μια μοντέρνα προσέγγιση που προσομοιάζει στη γλώσσα του Ίντερνετ – ενδεχομένως μια χρηστική επιλογή. Με κριτήριο ωστόσο την απόλαυση του αναγνώστη, είναι σαν να υπερτιμά τα γεγονότα έναντι των συναισθημάτων, την εικόνα έναντι του λόγου. Ίσως αυτή τη φορά επέλεξε να δώσει την απόλυτη προτεραιότητα στον δημοσιογράφο, παραμερίζοντας τον συγγραφέα – θυσιάζοντας, δηλαδή, μια πιο σφαιρική αφήγηση σε συνεχή ροή, που αποδεδειγμένα ο ίδιος είναι σε θέση να συνθέσει υποδειγματικά, χωρίς να χαθεί το παραμικρό από το βάθος και την πολλαπλότητα της ερευνητικής μεθόδου.

Η ΕΡΤ και η ιστορία της

Κάπου εδώ, κανονικά, η παρουσίαση αυτή θα έκλεινε. Το βιβλίο είχε ξεκαθαρίσει με τον καλύτερο τρόπο ανοιχτούς λογαριασμούς που ανάγονταν το παρελθόν. Έμεναν ωστόσο μερικές σημαντικές εκκρεμότητες που αφορούν το παρόν και το μέλλον. Η Λιλιπούπολη αποτελεί φωτεινό κομμάτι της ιστορίας της ΕΡΤ. Τι έκανε η ΕΡΤ προκειμένου να διασώσει αυτό το καλλιτεχνικό κεφάλαιο που της ανήκει; Εντάξει, είναι πασίγνωστο ότι ο δημόσιος ραδιοτηλεοπτικός φορέας έχει αποτύχει διαχρονικά να περιφρουρήσει την κληρονομιά του, με αποτέλεσμα να έχουν χαθεί -ίσως για πάντα- τεράστια οπτικοακουστικά ντοκουμέντα της ιστορίας του τόπου.

Με αυτό το βιβλίο, ο Αλλαμανής θα έπρεπε να έχει επίσημα αναγορευθεί σε ευεργέτη της ΕΡΤ! Όχι για να του στήσουν ανδριάντα ή να του απονείμουν τιμητική πλακέτα, αλλά για κάποιον πολύ πιο σημαντικό σκοπό. Να αναγνωρίσουν και να βαδίσουν στον δρόμο που έδειξε. Να συνειδητοποιήσουν ότι εφόσον ένας μεμονωμένος ιδιώτης με πενιχρά μέσα μπορεί να εμπλουτίσει το αρχείο της εκπομπής με 73 επεισόδια, η ΕΡΤ, με τα πολλαπλάσια μέσα που διαθέτει και με το κύρος του άμεσα ενδιαφερόμενου, θα μπορούσε να αναζητήσει και να βρει τα υπόλοιπα. Όχι για να τα καταχωνιάσουν στο αρχείο, αλλά για να ανασυστήσουν με όλους τους τρόπους την εμπειρία ακρόασης της εκπομπής.

Ο κ. Αλλαμανής έφερε το Αρχείο της ΕΡΤ σε επαφή με το Αρχείο του SERVICE RADIO της Σουηδίας καθώς είχε την πληροφορία ότι βρισκόταν στο συγκεκριμένο αρχείο 72 επεισόδια. Άμεσα η Διεύθυνση Αρχείου σε συνεργασία με το Τμήμα Διεθνών Σχέσεων της ΕΡΤ αναζήτησαν τα συγκεκριμένα επεισόδια.

Βασίλης Αλεξόπουλος, διευθυντής Αρχείου ΕΡΤ

Κι ακόμα περισσότερο, για να τη χρησιμοποιήσουν ως αφετηρία για την ανασύσταση του κλίματος καλλιτεχνικής δημιουργικότητας και πειραματισμού, διαδικασία που θα μπορούσε να οδηγήσει σε μελλοντικά ραδιοφωνικά και τηλεοπτικά επιτεύγματα.

Γιατί δεν μπόρεσαν στην κυκλοφορία του «Καιρού της Λιλιπούπολης» να αναγνωρίσουν αυτή την ευκαιρία; Αναζητήσαμε την απάντηση από τον καθ’ ύλην αρμόδιο, τον πρόεδρο της ΕΡΤ Α.Ε. κ. Κωνσταντίνο Ζούλα, υποβάλλοντάς του μερικά εύλογα ερωτήματα σχετικά με το βιβλίο.

Απώτερος σκοπός των ερωτήσεων ήταν να διαπιστωθεί αν η επίσημη ΕΡΤ αναγνώρισε στην έρευνα που πραγματοποιήθηκε για το βιβλίο μια αφετηρία για να πραγματοποιήσει ανάλογες δράσεις με σκοπό τη συμπλήρωση και αναδιοργάνωση του ιστορικού οπτικοακουστικού υλικού της. Εάν διαθέτει ως οργανισμός κάποιον προγραμματισμό για την ανασύσταση και την προστασία της πνευματικής -και όχι μόνο- παρακαταθήκης της. Αν έχει θέσει στις προτεραιότητές της την αναζήτηση πόρων από εγχώρια ή κοινοτικά προγράμματα, προκειμένου να χρηματοδοτήσει τέτοιες έρευνες και διαδικασίες. (Οι ερωτήσεις μας και η πλήρης απάντηση της ΕΡΤ εδώ).

Ο πρόεδρος της ΕΡΤ μας παρέπεμψε στον καθ’ ύλην αρμόδιο κ. Βασίλη Αλεξόπουλο, διευθυντή του Αρχείου, ο οποίος έδωσε ορισμένες απαντήσεις εξηγώντας τους τρόπους με τους οποίους η υπηρεσία του συνέδραμε όπου της ζητήθηκε την έρευνα του Αλλαμανή.

«Στο Αρχείο της ΕΡΤ υπήρχαν 176 επεισόδια. Ο κ. Αλλαμανής έφερε το Αρχείο της ΕΡΤ σε επαφή με το Αρχείο του SERVICE RADIO της Σουηδίας καθώς είχε την πληροφορία ότι βρισκόταν στο συγκεκριμένο αρχείο 72 επεισόδια. Άμεσα η Διεύθυνση Αρχείου της ΕΡΤ, σε συνεργασία με το Τμήμα Διεθνών Σχέσεων της ΕΡΤ, μέσω αλληλογραφίας, αναζήτησαν τα συγκεκριμένα επεισόδια. Σε αλληλογραφία που ακολούθησε το SR, μας παρέπεμψε στη Swedish Royal Library, όπου τελικά βρέθηκαν 53 (19 υπήρχαν στο Αρχείο της ΕΡΤ), επεισόδια της σειράς και στο πλαίσιο ανταλλαγής αρχειακού υλικού που διέπει το καθεστώς διαχείρισης των Δημόσιων Αρχείων της Ευρώπης έγινε η προσφορά αντιγράφου των συγκεκριμένων εκπομπών στο Αρχείο της ΕΡΤ. Ως εκ τούτου, η ΕΡΤ στην παρούσα φάση έχει στην κυριότητά της 229 εκπομπές».

Οι απαντήσεις του ως προς τον μελλοντικό προγραμματισμό σηματοδοτούν μια σειρά καλών προθέσεων για την αναζήτηση χαμένου υλικού, κυρίως σε ραδιοφωνικούς οργανισμούς του εξωτερικού (Αγγλία, ΗΠΑ και Γερμανία), όχι όμως έναν ολοκληρωμένο σχεδιασμό.

Ενδιαφέρον πάντως παρουσιάζει η πληροφορία που περιλαμβάνεται στην απάντηση, ότι η διεύθυνση Αρχείου έχει ήδη αρχίσει να «επεξεργάζεται κατάλογο με τίτλους υλικού που βρίσκεται εκτός Ελλάδας και έχει μεγάλο ιστορικό ενδιαφέρον». «Μια επίπονη ερευνητική εργασία, που έχει ως στόχο αφενός μεν να ενημερώσει το κοινό για το υλικό που βρίσκεται εκτός Ελλάδος, αφετέρου δε [να τεκμηριώσει] την ιστορική αξία του με σχετικές παραπομπές και βιβλιογραφία».

Το άρθρο «Στον καιρό της Λιλιπούπολης»: Πυρετική αναβίωση μιας ραδιοφωνικής επανάστασης εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Στις 30 Νοεμβρίου 2021 λάβαμε την ακόλουθη απάντηση από την BW μέσω της δικηγόρου Σίσσυς Παπαϊωάννου.

Αξιότιμη Κα.  Παπαγγελή,   

Καταρχήν εκπλησσόμαστε αρνητικά με το mail σας και το περιεχόμενο του, το οποίο, καθόσον αφορά τουλάχιστον την εταιρεία μας, είναι προφανές πως εκφεύγει των ορίων μιας δημοσιογραφικής έρευνας.

Παραταύτα, στο πλαίσιο της δημοσιογραφικής έρευνας που επικαλείστε, δίχως να έχουμε τη παραμικρή υποχρέωση, αλλά προς αποφυγή παρερμηνειών και εικασιών σε περίπτωση μη απάντησής μας, σας γνωρίζουμε πως η εταιρεία μας, που συστήθηκε το έτος 2015 και δραστηριοποιείται έκτοτε αδιάλειπτα, με κύρια δραστηριότητα τις βραχυχρόνιες (AIRNBNB) και μακροχρόνιες μισθώσεις ακινήτων, προς εξυπηρέτηση του εταιρικού της σκοπού, είχε εκμισθώσει από το χαρτοφυλάκιο της τον Οκτώβριο του 2020 προς την ΜΚΟ που αναφέρεστε  πληθώρα, νεόδμητων στη πλειοψηφία τους, πλήρως επιπλωμένων διαμερισμάτων, τηρώντας όλες τις εκ του νόμου απαιτούμενες διατυπώσεις και υποχρεώσεις (φορολογικές κοκ). Άπασες οι συμβάσεις λύθηκαν το Μάρτιο του 2021, λόγω ληξιπρόθεσμων (τότε) οφειλών της ΜΚΟ προς την εταιρεία μας.

Δεδομένου, λοιπόν, ότι η εταιρεία μας ουδεμία σχέση έχει με το προσφυγικό ή τη μετανάστευση στη χώρας μας, που αποτελεί το αντικείμενο του ερευνητικού περιοδικού που διευθύνετε, αλλά και ούτε βεβαίως με την ΜΚΟ που ερευνάτε, πέραν της προπεριγραφόμενης, σας καλούμε όπως απέχετε από οποιαδήποτε συκοφαντική και δυσφημιστική αναφορά ή υπαινιγμό για την εταιρεία μας ή αναδημοσίευση ή προβολή τέτοιων από τρίτους αλλά και από κάθε αναφορά ή συσχέτιση της εταιρείας μας με το μεταναστευτικό, τους εν Ελλάδι πρόσφυγες και τις ΜΚΟ που δραστηριοποιούνται στο τομέα αυτό.

Σας γνωρίζουμε δε πως σε αντίθετη περίπτωση, για όποια συκοφαντική ή δυσφημιστική αναφορά ή αναπαραγωγή από μέρους σας για την εταιρεία μας (άμεση ή έμμεση) ή προσπάθεια συσχέτισης ή εμπλοκή της με πρόσωπα ή με δράσεις για τις οποίες δεν έχει τη παραμικρή πραγματική συμμετοχή και σχέση, και η/οι οποία/ες  (αναφορά/ες) θα μπορεί/ουν να προκαλέσει βλάβη στη φήμη και τη δραστηριότητά της, θα προσφύγουμε ενώπιον της δικαιοσύνης.

Με εκτίμηση,
B.W ADISORY M. IKE

Το άρθρο Η απάντηση της Β.W. ADVISORY στα ερωτήματα του Solomon και του Reporters United εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

(Tον Ιανουάριο του 2021 το Solomon είχε δημοσιεύσει εκτενές ρεπορτάζ για τη Hopeten όταν ακόμη λεγόταν Hopeland.)

Στις 6 Δεκεμβρίου 2021, η Hopeten ανταποκρίθηκε στην αλληλογραφία, προσκαλώντας τον συνάδελφο σε συνάντηση στα γραφεία της. Κατόπιν συνεννόησης, η συνάντηση πραγματοποιήθηκε λίγες ημέρες μετά, στις 10 Δεκεμβρίου 2021. Στη συνάντηση παρευρέθηκαν η υπεύθυνη δημοσίων σχέσεων της Hopeten κ. Μάρα Σαμαρά, ο διευθυντής της εταιρείας κ. Νικόλαος Βλάχος, καθώς και ο δημοσιογράφος του Solomon Φάνης Κόλλιας.

Η πλευρά της Hopeten ζήτησε να μην ηχογραφηθεί η συνέντευξη, αλλά δέχτηκε οι συνάδελφοι να κρατούν σημειώσεις. Κατά τη διάρκεια της συνέντευξης, οι εκπρόσωποι της Hopeten έδωσαν απαντήσεις σε αρκετά από τα ερωτήματα που είχαμε θέσει μέσω μέιλ προς την οργάνωση.

Δέκα μέρες αργότερα, στις 20 Δεκεμβρίου 2021, και χωρίς να έχει μεσολαβήσει περαιτέρω επικοινωνία ανάμεσα στις δύο πλευρές, η Hopeten απέστειλε εξώδικο στο Solomon και το Reporters United. Εκπροσωπούμενη από τον δικηγόρο κ. Νικόλαο Αγαπηνό, η Hopeten διαμαρτύρεται για την «αντιδεοντολογική, μεροληπτική και κακόπιστη» συμπεριφορά μας σε βάρος της και καλεί τα δύο δημοσιογραφικά Μέσα να απέχουν «εφεξής από κάθε ενέργεια που μπορεί να προσβάλει το κύρος και τη φήμη» της.

Πέραν των χαρακτηρισμών που αφορούν τη δουλειά μας, και την υποβολή ερωτημάτων για το εάν ο συνάδελφος Κώστας Κουκουμάκας (μέλος της ΕΣΗΕΑ, με πολυετή συνεργασία με ελληνικά και ξένα ΜΜΕ) είναι πράγματι δημοσιογράφος, στο εξώδικο υπάρχουν εκτενή αποσπάσματα που προκαλούν ειλικρινή απορία. Πιο συγκεκριμένα γίνεται αναφορά:

• στον πρώην δήμαρχο Αθηναίων και νυν βουλευτή του Κινήματος Αλλαγής Γιώργο Καμίνη,
• στον πρώην αναπληρωτή υπουργό Υγείας και νυν βουλευτή ΣΥΡΙΖΑ Παύλο Πολάκη,
• στον δισεκατομμυριούχο Τζορτζ Σόρος,
• σε μια άλλη ΜΚΟ που δραστηριοποιείται στο προσφυγικό, τη Solidarity Now,
• αλλά και στις «επιδόσεις της χώρας στη διαχείριση του μεταναστευτικού» που «έχουν βελτιωθεί σημαντικά τον τελευταίο καιρό» δημιουργώντας ερωτηματικά για το εάν το κείμενο έχει συνταχθεί από φορέα της κοινωνίας των πολιτών ή την κυβέρνηση.

Το πλήρες κείμενο του εξωδίκου της Hopeten μπορεί να βρεθεί εδώ.

Στην απάντησή μας, το Solomon και το Reporters United, καταστήσαμε σαφές πως η δική μας στάση θα παραμείνει αποκλειστικά στο πλαίσιο της δημοσιογραφικής μας λειτουργίας. Καλέσαμε ακόμη μία φορά την Hopeten να απαντήσει στα ερωτήματα δημοσίου ενδιαφέροντος που δεν είχαν απαντηθεί. Το πλήρες κείμενο της απάντησής μας μπορεί να βρεθεί [εδώ].

Μάρτιος 2021: Η Hopeten μας προτείνει συνεργασία!

Στον ενάμιση χρόνο δημοσιογραφικής μας ενασχόλησης με το θέμα, δεν είναι η πρώτη φορά που η ΜΚΟ μας καλεί, μέσω εξώδικης διαμαρτυρίας, να απέχουμε από τη δημοσιογραφική κάλυψη των δραστηριοτήτων της.

Ακριβώς πριν από έναν χρόνο, στις 22 Ιανουαρίου 2021, το Solomon δημοσίευσε ρεπορτάζ με θέμα τη διάθεση σημαντικών οικονομικών κονδυλίων από το υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου στη ― νεοσύστατη τότε ― Hopeland (που λίγο μετά μετονομάστηκε σε Hopeten) για τη στέγαση χιλιάδων αιτούντων άσυλο.

Η περίπτωση της συγκεκριμένης ΜΚΟ είχε σαφές δημοσιογραφικό ενδιαφέρον, καθώς μέσα σε ελάχιστο διάστημα από την ίδρυσή της και δίχως καμία πρότερη εμπειρία, όχι απλώς στην παροχή της συγκεκριμένης υπηρεσίας, αλλά εν γένει στο κομμάτι του προσφυγικού, η Hopeten είχε εξασφαλίσει ποσό άνω των 7 εκατ. ευρώ για δεκαπέντε μήνες!

Λίγο καιρό μετά τη δημοσίευση του ρεπορτάζ, τον Μάρτιο του 2021, η υπεύθυνη δημοσίων σχέσεων της Hopeten επικοινώνησε επανειλημμένα με τον δημοσιογράφο Σταύρο Μαλιχούδη, ο οποίος υπέγραφε το σχετικό ρεπορτάζ, και ζήτησε να τον συναντήσει.

Στη διάρκεια της συνάντησης, που πραγματοποιήθηκε στα γραφεία του Solomon, η κ. Σαμαρά απηύθυνε πρόταση συνεργασίας προς τον συνάδελφό μας και το Solomon, που θα αφορούσε στη δημιουργία καναλιού στο YouΤube, με αντικείμενο την ανάρτηση συνεντεύξεων που θα έπαιρνε ο συνάδελφός μας από ωφελούμενους των προγραμμάτων της Hopeten.

Εκφράζοντας και το γενικότερο αίσθημα των συναδέλφων του, ο Σταύρος Μαλιχούδης απέρριψε την πρόταση συνεργασίας την ίδια στιγμή, εξηγώντας ότι κάτι τέτοιο θα παραβίαζε τους κανόνες δημοσιογραφικής δεοντολογίας, δεδομένης και της δημοσίευσης που είχε προηγηθεί.

Ιούλιος 2021: Το πρώτο εξώδικο

Στις 14 Ιουλίου 2021, ο Σταύρος Μαλιχούδης απηύθυνε για λογαριασμό του Solomon περαιτέρω ερωτήματα στη Hopeten, ζητώντας πληροφορίες σχετικά με τη δημοσιοποίηση ορισμένων στοιχείων της ΜΚΟ που είχαν αναρτηθεί στο Μητρώο Επιχορηγούμενων Φορέων του υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης.

Συγκεκριμένα, βάσει των δημοσιευμένων στοιχείων, η Hopeten εμφανιζόταν να έχει πραγματοποιήσει οικονομικές συναλλαγές εκατοντάδων χιλιάδων ευρώ συνολικά με μια εταιρεία με έδρα εκτός Αθηνών.

Ωστόσο, από τη δημοσιογραφική μας έρευνα προέκυπτε ότι η εν λόγω εταιρεία είχε λάβει χρήματα από τη Hopeten προτού να έχει ακόμη προβεί σε νόμιμη φορολογική έναρξη εργασιών. Με άλλα λόγια, κατά το διάστημα που η εταιρεία εμφανιζόταν βάσει του Μητρώου να λαμβάνει σημαντικά ποσά από την Hopeten, ήταν ακόμα (κυριολεκτικά) ανύπαρκτη.

Θεωρήσαμε, λοιπόν, υποχρέωσή μας, στα πλαίσια της δημοσιογραφικής δεοντολογίας, να απευθύνουμε προς τη Hopeten σχετικά ερωτήματα μέσω ηλεκτρονικής αλληλογραφίας. Ο διευθυντής της Hopeten κ. Νικόλαος Βλάχος μας απάντησε ότι τα στοιχεία που είχαν δημοσιευθεί αποτελούσαν «εκ παραδρομής λάθος» και πως δεν προκύπτει κάποιο ζήτημα, αφού το «λάθος» αυτό είχε πλέον διορθωθεί, ενδεχομένως χάρη και στη δική μας έρευνα και υπόδειξη.

Μέσω της απάντησης του διευθυντή της, η Hopeten μας κάλεσε να απέχουμε από οποιαδήποτε «αναληθή» και «συκοφαντική» αναφορά που μπορεί να προσβάλει «τη φήμη, την αξιοπιστία, το έργο και τη φερεγγυότητα» της εταιρείας, «με σκοπό την εξυπηρέτηση ιδιοτελών και αθέμιτων συμφερόντων τρίτων προσώπων», δίχως να διευκρινίζεται ποια είναι αυτά.

Εμείς συνεχίζουμε το ρεπορτάζ

Κατά τη διάρκεια της ίδιας δημοσιογραφικής έρευνας με θέμα τη διάθεση ευρωπαϊκών κονδυλίων για τη στέγαση των αιτούντων άσυλο στην Ελλάδα, δεν ήταν μόνον η Hopeten που με νομικές της ενέργειες προσπάθησε να αποτρέψει τη δημοσίευση του ρεπορτάζ μας.

Στις 30 Νοεμβρίου 2021, σε απάντηση ερωτημάτων για το ίδιο θέμα που είχε θέσει μέσω ηλεκτρονικής αλληλογραφίας η δημοσιογράφος Ηλιάνα Παπαγγελή προς ελληνική εταιρεία real estate, λάβαμε εξώδικη απάντηση μέσω της δικηγόρου της εταιρείας που μας καλούσε να απέχουμε «από οποιαδήποτε συκοφαντική και δυσφημιστική αναφορά», καθώς και «από κάθε αναφορά ή συσχέτιση της εταιρείας με το μεταναστευτικό, τους εν Ελλάδι πρόσφυγες και τις ΜΚΟ που δραστηριοποιούνται στο τομέα αυτό», σε διαφορετική περίπτωση «​​θα προσφύγου[ν] ενώπιον της δικαιοσύνης».

Το φαινόμενο της αποστολής εξωδίκων ή ακόμη και της υποβολής αγωγών εις βάρος δημοσιογράφων ή Μέσων, πριν καν από τη δημοσίευση του ρεπορτάζ τους, από εμπλεκομένους που με αυτόν τον τρόπο πιθανόν επιχειρούν να αποτρέψουν τη δημοσίευση στοιχείων που ίσως θεωρούν επιβαρυντικά, καταγράφεται διαρκώς και περισσότερο στην Ευρώπη.

Οι στρατηγικές αγωγές κατά της συμμετοχής του κοινού (SLAPP στα αγγλικά), όπως αυτά τα περιστατικά ονομάζονται, θέτουν στο στόχαστρο δημοσιογράφους που στέκονται επικριτικά απέναντί σε ισχυρά συμφέροντα, αλλά σκοπός τέτοιων αγωγών δεν είναι να κερδηθεί η ίδια η δικαστική υπόθεση.

Δεν είναι η πρώτη φορά που ερχόμαστε αντιμέτωποι με την καταχρηστική αυτή πρακτική. Τον Ιανούαριο του 2021, η εταιρεία Ανταποδοτική Ανακύκλωση απέστειλε μέσω του δικηγόρου της Αλέξη Κούγια εξώδικο εναντίον του Reporters United και του ρεπόρτερ Θοδωρή Χονδρόγιαννου ως απάντηση στις δημοσιογραφικές ερωτήσεις που είχαμε στείλει στην εταιρεία – δηλαδή πριν καν δημοσιεύσουμε το ρεπορτάζ. (Για την υπόθεση περισσότερα εδώ.)

Όπως σημειώνουν οι διεθνείς δημοσιογραφικές ενώσεις, που κρούουν τον κώδωνα για τη διόγκωση του φαινομένου, σκοπό έχουν να εξαντλήσουν τους δημοσιογράφους που διερευνούν ζητήματα δημοσίους ενδιαφέροντος οικονομικά, ψυχολογικά, και ηθικά.

Το άρθρο Εξώδικο της ΜΚΟ Hopeten κατά του Solomon και του Reporters United ― πριν καν δημοσιεύσουμε! εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Οι δεσμευτικοί κανόνες και ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο συντονισμού πέρα από θέμα ηθικό, λόγω των συνεπειών που επιφέρουν οι αποφάσεις για τις εξαγωγές, είναι άμεσα και θέμα στρατηγικής. Οι διαφορετικές, και μερικές φορές αντιφατικές, εθνικές αποφάσεις για τις εξαγωγές όπλων υπονομεύουν την πολιτική ικανότητα της ΕΕ να επηρεάζει τις συγκρούσεις στην ευρύτερη περιφέρειά της, και συνεπώς την στρατηγική της αυτονομία. Παραδείγματα είναι οι συμβάσεις συντήρησης στρατιωτικών αεροσκαφών που χρησιμοποιεί η Τουρκία στη Λιβύη, αλλά και οι εξαγωγές στη Σαουδική Αραβία, η οποία εμπλέκεται στον πόλεμο στην Υεμένη.

«Aυτοί που παίρνουν τις αποφάσεις στο θέμα των εξαγωγών να μην είναι άμεσα συνδεδεμένοι με αυτούς που βγάζουν το κέρδος».

Πρόκειται για μια ανάγκη που προκύπτει επίσης από τα κενά και ατέλειες του συστήματος που ισχύει σήμερα. Οι μηχανισμοί που δημιουργήθηκαν για περισσότερη συνοχή χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο από ορισμένα κράτη μέλη για το μονομερές τους όφελος. Για παράδειγμα τα κράτη μέλη υποχρεούνται να ενημερώσουν την επιτροπή του Συμβουλίου της ΕΕ COARM για τις εξαγωγές όπλων αν αρνηθούν μια άδεια εξαγωγής, έτσι ώστε και άλλα κράτη μέλη να αρνηθούν παρόμοιες εξαγωγές.

Ωστόσο, ορισμένα κράτη μέλη κάνουν κατάχρηση αυτών των πληροφοριών για να επικοινωνήσουν με τον δυνητικό αγοραστή και να προσφέρουν αυτό που έχει αρνηθεί να αδειοδοτήσει άλλο κράτος μέλος (μια στρατηγική που ονομάζεται «under-cutting»).

Η πρόταση των Πρασίνων δεν σκοπεύει να υποκαταστήσει το πού και πώς παίρνονται οι αποφάσεις αδειοδότησης των εξαγωγών, κάτι που η Συνθήκη της ΕΕ καθορίζει ρητά ότι είναι ζήτημα εθνικό. Αλλα να δημιουργήσει ένα πλαίσιο κανόνων για μια πιο αποτελεσματική διαδικασία που θα δεσμεύει όλα τα κράτη μέλη.

Συνέντευξη με τη Χάνα Νόιμαν, ευρωβουλεύτρια των Πρασίνων

H Γερμανίδα Χάνα Νόιμαν είναι μέλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου με την ομάδα των Πρασίνων από το 2019. Είναι πρόεδρος της αντιπροσωπείας του Ευρωκοινοβουλίου για την Αραβική χερσόνησο, αντιπρόεδρος της Επιτροπής για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (DORI) και μέλος της υποεπιτροπής για την Άμυνα και την Ασφάλεια (SEDE).

Η Νόιμαν, η οποία έχει κεντρικό ρόλο στη συγκρότηση της πρότασης των Πρασίνων για τον έλεγχο των εξαγωγών όπλων σε τρίτες χώρες, μιλά στο Reporters United, ενόψει της αυριανής παρουσίασης. «Όλοι λένε ότι οι εξαγωγές δεν μπορούν να είναι μέρος της κουβέντας σε επίπεδο Ένωσης. Εμείς λέμε ότι μπορεί και πρέπει να είναι», δηλώνει και ξεκαθαρίζει: «Πρέπει να προχωρήσουμε από την ισχύουσα κατάσταση ώστε αυτοί που παίρνουν τις αποφάσεις στο θέμα των εξαγωγών να μην είναι άμεσα συνδεδεμένοι με αυτούς που βγάζουν το κέρδος».

– Γιατί κάνετε την πρόταση για έλεγχο των εξαγωγών όπλων τώρα, τον Οκτώβριο του 2021;

«Υποστήριξη και διεύρυνση της αμυντικής παραγωγής και του ρόλου της στρατιωτικής βιομηχανίας πρέπει να σημαίνει και αυστηρότερους κανόνες και ευρύτερη δυνατότητα ελέγχου.»

Τα προηγούμενα δύο – τρία χρόνια έχουμε δει μια αύξηση στην συνεργασία μεταξύ κρατών μελών, σε θέματα άμυνας. Δημιουργήθηκε το Ευρωπαϊκό Ταμείο για την Άμυνα που προωθεί τη συνεργασία στους τομείς έρευνας και ανάπτυξης, προωθείται η συζήτηση σχετικά με την Ευρωπαϊκή Αμυντική Ένωση. Υπάρχουν τόσες πρωτοβουλίες και ταυτόχρονα κανείς δεν συζητά περί διαφάνειας και ελέγχου.

Υποστήριξη και διεύρυνση της αμυντικής παραγωγής και του ρόλου της στρατιωτικής βιομηχανίας πρέπει να σημαίνει και αυστηρότερους κανόνες και ευρύτερη δυνατότητα ελέγχου.

– Οι εξαγωγές οπλικών συστημάτων θεωρούνται από κράτη μέλη με ισχυρά συμφέροντα στο στρατιωτικό βιομηχανικό σύμπλεγμα ως μια αυστηρά εθνική υπόθεση. Τι σας κάνει να εκτιμάτε ότι αυτοί θα δεχτούν να συζητήσουν αυτό που προτείνετε;

Οι λόγοι είναι τρεις: 

Πρώτον αυτό που προτείνουμε δεν αφορά νέους κανόνες αλλά αυτά στα οποία που έχουν ήδη δεσμευτεί, μέσω της Διεθνούς Συνθήκης για τον έλεγχο των συμβατικών όπλων (Arms Trade Treaty) και την Κοινή Θέση για τον Έλεγχο των Εξαγωγών Όπλων (Common Position on Arms Exports Controls) που αναθεώρησαν στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο το 2019. Αυτοί οι κανόνες δεν εφαρμόζονται όπως και όταν θα έπρεπε και αυτό πρέπει να αλλάξει. 

Δεύτερον, ο νόμος λέει ότι πρόκειται για θέμα εθνικό αλλά όλο και περισσότερο η βιομηχανία άμυνας είναι αποεθνοποιημένη. Πρέπει να μιλάμε για μια ευρωπαϊκή βιομηχανία και για το πως παίρνεις εθνικές αποφάσεις που θα μπορούν να είναι νομικά αποτελεσματικές. Μια σειρά εξαγωγών ειδικών οπλικών συστημάτων ρυθμίζονται σε επίπεδο ενωσιακό. Θα πρέπει να γίνει το ίδιο και για την αγορά που αναφέρεται στα συμβατικά όπλα. Να υπάρξει ένα πλαίσιο ρύθμισής τους σε επίπεδο Ένωσης στο οποίο οι εξαιρέσεις για εθνικούς λόγους να αποτελούν την εξαίρεση. 

Τρίτον, η βιομηχανία ζητά όλο και περισσότερα χρήματα, υποστήριξη και συνεργασία από την ΕΕ. Όμως και οι Ευρωπαίοι πολίτες ζητούν περισσότερο έλεγχο. Από την έρευνα που κάναμε είναι σαφές ότι το 75% των Ευρωπαίων πολιτών θέλουν καλύτερη νομοθετική ρύθμιση γύρω από το θέμα.

– Θα μπορούσε η ρύθμιση πού προτείνετε να αποτρέψει αντιφατικές ισορροπίες όπως αυτή που μπορεί να προκύψει στο Αιγαίο, το να βρίσκονται τα γερμανικά υποβρύχια απέναντι από γαλλικές φρεγάτες;

Αυτή ακριβώς είναι η βασική ιδέα: Κοινοί κανόνες ώστε η πολιτική εξαγωγών ενός κράτους μέλους να μην αντιφάσκει πλήρως με αυτήν κάποιου άλλου. Αυτό πρέπει να είναι το νόημα όταν συζητάμε για ευρωπαϊκή στρατηγική και αμυντική ένωση. Γι’ αυτό προτείνουμε ένα ανεξάρτητο όργανο εκτίμησης κινδύνου. Ένα όργανο που θα αντιπαραβάλει την κατάσταση σε χώρες όπως η Σαουδική Αραβία, η Τουρκία ή άλλες τρίτες χώρες με αυτά που ισχύουν βάσει της Κοινής Θέσης και θα αποφασίζει επί της αρχής εάν μπορούν να γίνουν εξαγωγές σε αυτές.

«Αυτή ακριβώς είναι η βασική ιδέα: Κοινοί κανόνες ώστε η πολιτική εξαγωγών ενός κράτους μέλους να μην αντιφάσκει πλήρως με αυτήν κάποιου άλλου.»

Όλοι θα δεσμεύονται από αυτήν την εκτίμηση. Εάν κάποιος επικαλείται λόγους εθνικής ασφαλείας για να ζητήσει εξαίρεση θα πρέπει να τη δικαιολογεί γραπτά προς το Ευρωκοινοβούλιο. Και η Κομισιόν θα μπορεί να προσφύγει εναντίον κρατών μελών στα δικαστήρια. Θα πρέπει κάποιος να έχει μια πολύ καλή εξήγηση για να μην δεσμεύεται από την ευρωπαϊκή απόφαση.

– Θα μπορέσει η πρόταση σας να διεμβολίσει της ατζέντα που θέτει η γαλλική Προεδρία και η Κομισιόν για την επόμενη περίοδο, η οποία οδηγεί σε ισχυροποίηση του στρατιωτικού-βιομηχανικού συμπλέγματος στην ΕΕ;

Η Πρόεδρος φον ντερ Λάιεν οργανώνει σύνοδο τον ερχόμενο Μάρτιο για να συζητηθεί το ζήτημα της αμυντικής στρατηγικής της ΕΕ. Εκεί θα μπουν θέματα όπως η εξάλειψη φόρων για τη στρατιωτική βιομηχανία και ο περαιτέρω συντονισμός της στρατιωτικής συνεργασίας. Δημιουργούμε μια βιομηχανία η οποία κερδοφορεί ενώ τα όπλα της φτάνουν στα χέρια χρηστών που αναγκάζουν ανθρώπους να εκτοπιστούν και να μεταναστεύσουν, την ίδια στιγμή που η ίδια βιομηχανία παράγει αγκαθωτά συρματοπλέγματα και μηχανισμούς επιτήρησης των συνόρων που τα κράτη μέλη χρησιμοποιούν για να μην φτάσουν αυτοί οι πληθυσμοί στην Ευρώπη. Με την πρόταση μας στο τραπέζι η κοινωνία των πολιτών έχει ένα εργαλείο στα χέρια της για να μπει στην κουβέντα, και θέλουμε να δουλέψουμε μαζί της για να αλλάξουμε τους όρους με τους οποίους αυτή γίνεται.

Συζήτηση – Παρουσίαση της πρότασης των Πρασίνων

Τρίτη 12 Οκτωβρίου 2021 στις 10:30 π.μ. (ώρα Ελλάδος)

Πώς να αποτρέψουμε την πυροδότηση συγκρούσεων από όπλα που παράγονται στην ΕΕ

Εισαγωγή

• Hannah Neumann, Member of the European Parliament, the Greens/ EFA, Germany

Εισηγήσεις ειδικών

• James Bevan, Conflict Armament Research
• Andrew Feinstein, συγγραφέας του The Shadow World
• Roy Isbister, Saferworld
• Marjolijn van Deelen, Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικών Υποθέσεων (EEAS)

Συζήτηση και συμπεράσματα

• Alviina Alametsä, Ευρωβουλεύτρια, Πράσινοι, Φινλανδία

Συντονισμός

• Teri Schultz, δημοσιογράφος

Οπτικοποίηση δεδομένων: Κωνσταντίνα Μαλτεπιώτη

Το άρθρο Χάνα Νόιμαν, ευρωβουλεύτρια των Πρασίνων: «Δημιουργούμε μια βιομηχανία όπλων που κερδοφορεί ενώ εξαιτίας της οι άνθρωποι μεταναστεύουν» εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Μια συμμαχία οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών αποτελούμενη από τις οργανώσεις Privacy International, Hermes Center, Homo Digitalis και noyb υπέβαλαν σήμερα καταγγελίες ενώπιον των αρμόδιων αρχών σε Αυστρία, Γαλλία, Ελλάδα, Ιταλία και Ηνωμένο Βασίλειο κατά της εταιρείας Clearview AI για πρακτικές μαζικής παρακολούθησης μέσω αναγνώρισης προσώπου.

H Clearview AI είναι αμερικανική εταιρεία που ιδρύθηκε το 2017 και αναπτύσσει λογισμικό αναγνώρισης προσώπου. Ισχυρίζεται ότι διαθέτει «τη μεγαλύτερη γνωστή βάση δεδομένων με περισσότερα από τρία δισεκατομμύρια εικόνες προσώπου» τις οποίες συλλέγει από πλατφόρμες κοινωνικών δικτύων και άλλες πηγές στο διαδίκτυο.

Τα παράπονα που κατατέθηκαν στις αρμόδιες αρχές, συμπεριλαμβανομένης της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα στην Ελλάδα, περιγράφουν λεπτομερώς τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο αυτοματοποιημένος συλλέκτης εικόνων της Clearview ΑΙ. Πρόκειται για ένα αυτοματοποιημένο εργαλείο, το οποίο επισκέπτεται δημόσιες ιστοσελίδες και συλλέγει όσες εικόνες εντοπίζει που περιέχουν ανθρώπινα πρόσωπα.

Μαζί με τις εικόνες αυτές, ο αυτοματοποιημένος συλλέκτης συλλέγει επίσης και μεταδεδομένα που συμπληρώνουν τις εικόνες αυτές, όπως ο τίτλος της ιστοσελίδας και ο σύνδεσμος πηγής της.

Στη συνέχεια, οι εικόνες προσώπου που έχουν συλλεχθεί αντιπαραβάλλονται στο λογισμικό αναγνώρισης προσώπου που έχει δημιουργήσει η Clearview ΑΙ προκειμένου να χτιστεί η βάση δεδομένων της εταιρείας. Η Clearview ΑΙ πουλάει την πρόσβαση σε αυτή τη βάση δεδομένων σε ιδιωτικές εταιρείες και αρχές επιβολής του νόμου, όπως αστυνομικές αρχές, διεθνώς.

«Η ευρωπαϊκή νομοθεσία είναι ξεκάθαρη αναφορικά με τους σκοπούς για τους οποίους οι εταιρείες μπορούν να χρησιμοποιήσουν τα δεδομένα μας» αναφέρει ο Γιάννης Κούβακας, νομικός στην Privacy International. «Η εξόρυξη των χαρακτηριστικών του προσώπου μας ή ο διαμοιρασμός τους με την αστυνομία και άλλες εταιρείες υπερβαίνει κατά πολύ τις προσδοκίες μας ως χρηστών του διαδικτύου».

«Φαίνεται ότι η Clearview λανθασμένα πιστεύει ότι το διαδίκτυο είναι ένα δημόσιο φόρουμ από το οποίο ο καθένας μπορεί να αρπάξει ότι θέλει», προσθέτει η Λούσι Άουντιμπερτ, νομικός στην Privacy International. «Αυτή η αντίληψη είναι απόλυτα λάθος. Τέτοιες πρακτικές απειλούν τον ανοιχτό χαρακτήρα του διαδικτύου και τα αμέτρητα δικαιώματα και ελευθερίες που αυτό περιλαμβάνει».

Στην ανακοίνωσή της η Homo Digitalis αναφέρει: «Οι αρμόδιες αρχές έχουν τώρα τρεις μήνες στη διάθεσή τους για να απαντήσουν στα παράπονά μας. Περιμένουμε από αυτές να συνεργαστούν και να αποφασίσουν από κοινού ότι οι πρακτικές της Clearview AI δεν έχουν θέση στην Ευρώπη».

Η Clearview ΑΙ έγινε διεθνώς γνωστή τον Ιανουάριο του 2020 όταν μια έρευνα των New York Times αποκάλυψε τις πρακτικές της, οι οποίες έως τότε καλύπτονταν από ένα πέπλο μυστηρίου. Τα πέντε παράπονα που κατατέθηκαν έρχονται να προστεθούν σε μια σειρά από έρευνες που ξεκίνησαν μετά από τις αποκαλύψεις αυτές.

«Επειδή κάτι βρίσκεται στο διαδίκτυο, αυτό δεν σημαίνει ότι μπορούν άλλοι να το χρησιμοποιήσουν με όποιον τρόπο επιθυμούν. Οι Αρχές Προστασίας Δεδομένων πρέπει να λάβουν δράση», αναφέρει ο Alan Dahi, δικηγόρος προσωπικών δεδομένων στην noyb.

Άλλες αναφορές έκαναν γνωστό ότι η Clearview AI είχε αναπτύξει συνεργασίες με αρχές επιβολής του νόμου σε διάφορα ευρωπαϊκά κράτη. Στην Ελλάδα, μετά από ερωτήσεις που κατατέθηκαν από τη Homo Digitalis, η Ελληνική Αστυνομία δήλωσε επίσημα ότι δεν έχει χρησιμοποιήσει τις υπηρεσίες της εν λόγω εταιρείας. «Είναι σημαντικό να εντείνουμε τον έλεγχο. Οι Αρχές Προστασίας Δεδομένων έχουν ισχυρές ερευνητικές εξουσίες και χρειαζόμαστε μια συντονισμένη αντίδραση σε τέτοιου είδους συνεργασίες μεταξύ δημοσίων και ιδιωτικών φορέων», δηλώνει η Μαρίνα Ζαχαροπούλου δικηγόρος και μέλος της Homo Digitalis.

Εξαιτίας του παρεμβατικού της χαρακτήρα, η χρήση της τεχνολογίας αναγνώρισης προσώπου, και κυρίως τα επιχειρηματικά μοντέλα που βασίζονται σε αυτή, εγείρουν σημαντικές προκλήσεις για τις σύγχρονες κοινωνίες και την προστασία των ελευθεριών μας.

Τον περασμένο μήνα, η Αρχή Προστασίας Δεδομένων της Ιταλίας σταμάτησε τη χρήση ζωντανής αναγνώρισης προσώπου από τις αστυνομικές αρχές. «Οι τεχνολογίες αναγνώρισης προσώπου απειλούν τις ζωές μας τόσο στο διαδίκτυο όσο και έξω από αυτό» αναφέρει ο Φάμπιο Πιετροσάντι, πρόεδρος της Hermes Center.

Οι άνθρωποι που ζουν στην Ευρώπη μπορούν να ρωτήσουν τη Clearview AI εάν το πρόσωπό τους βρίσκεται στη βάση δεδομένων της εταιρείας και να απαιτήσουν τη διαγραφή των δεδομένων τους. Η Privacy International έχει περιγράψει τα σχετικά βήματα λεπτομερώς εδώ.

Μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα για τις δράσεις αυτές στην ιστοσελίδα της Homo Digitalis και να στηρίξετε την Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία #ReclaimYourFace που στοχεύει να βάλει τέλος στην μαζική βιομετρική παρακολούθηση σε δημόσιους χώρους, και στην οποία συμμετέχει και το Reporters United.

Το άρθρο Παρακολουθώντας την εταιρεία που μας παρακολουθεί: Privacy International, Hermes Center, Homo Digitalis και noyb εναντίον της Clearview ΑΙ εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Η απόφαση του ΥΠΕΝ είναι ιστορική: Αποτελεί δικαίωση για τις περιβαλλοντικές οργανώσεις (με πρώτη την Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία – εδώ η δική της αντίδραση στην απόφαση του υπουργείου) αλλά και τους δημοσιογράφους (ειδική μνεία στον Τάσο Σαραντή της Εφημερίδας των Συντακτών) που εδώ και καιρό είχαν τεκμηριώσει τον παραλογισμό του έργου.

Δεν αρκεί όμως για να εξηγήσει πώς ένα τόσο αμφιλεγόμενο έργο εξακολουθούσε να βρίσκεται στο στάδιο της τελικής αδειοδότησης από την πολιτική ηγεσία του υπουργείου παρότι είχαν γνωμοδοτήσει εναντίον του τόσο οι Φορείς Διαχείρισης Προστατευόμενων Περιοχών Κυκλάδων και Δωδεκανήσων όσο και η Διεύθυνση Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος και Βιοποικιλότητας του ΥΠΕΝ ήδη από το 2019 και το 2020.
Οι τρεις φορείς υπογράμμιζαν τον κίνδυνο μη αναστρέψιμης υποβάθμισης προστατευόμενων περιοχών και ειδών, καθώς η χωροθέτηση της επένδυσης περνάει μέσα από 10 περιοχές του δικτύου Natura 2000 και από έξι Σημαντικές Περιοχές για τα Πουλιά της Ελλάδας. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο αμερικανός ορνιθολόγος Τζορτζ Γουάτσον, που έκανε την διδακτορική του διατριβή στα πουλιά των νησίδων του Καρπάθιου Αρχιπελάγους, χαρακτήρισε τις ακατοίκητες νησίδες του Αιγαίου ως τα «Γκαλαπάγκος της Μεσογείου».
Και όμως, μόλις ένα μήνα πριν την απόρριψη της αίτησης της Eunice, το υπουργείο Ενέργειας είχε προσφέρει την πλήρη και επίσημη υποστήριξή του στην εταιρεία κατά τη διάρκεια της διαβούλευσης με την Κομισιόν με θέμα την υπαγωγή του επενδυτικού σχεδίου στα λεγόμενα «Έργα Κοινού Ενδιαφέροντος» (Projects of Common Interest – PCI) της ΕΕ. Αν το έργο εντασσόταν στη λίστα PCI της Κομισιόν, θα εξασφάλιζε χρηματοδότηση με κονδύλια ως το 30% του κόστους κατασκευής του έργου.

Στις 27 Απριλίου έγινε η τελευταία συνάντηση της Περιφερειακής Ομάδας της Κεντροανατολικής και Νοτιοανατολικής Ευρώπης (NSI East) για την ηλεκτρική ενέργεια. Στη συνάντηση, η οποία μεταδόθηκε διαδικτυακά (διαθέσιμη εδώ), ο εκπρόσωπος της εταιρείας «Κυκλαδικά Μελτέμια» (θυγατρικής της EEG) Ευάγγελος Τσούμας ισχυρίστηκε ότι το έργο είναι «πλήρως υποστηριζόμενο από το υπουργείο Ενέργειας και από τη Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας»!

Ο ισχυρισμός διατυπώθηκε ενώπιον του εκπροσώπου του υπουργείου Χρήστου Συριόπουλου, ο οποίος όχι μόνον δεν εξέφρασε την παραμικρή αντίρρηση αλλά όταν στη συνέχεια πήρε το λόγο είπε: «Υποστηρίζουμε το έργο για ένταξη στη λίστα PCI. Ως προς τα περιβαλλοντικά ζητήματα, θεωρούμε πως θα είμαστε σε θέση να τα αντιμετωπίσουμε όταν έρθει η κατάλληλη ώρα». Αντίστοιχη θέση, αν και πιο μετριοπαθή, έλαβε ο εκπρόσωπος της ΡΑΕ. Στη συζήτηση συμμετείχε η Κωνσταντίνα Ντεμίρη από την Ορνιθολογική επισημαίνοντας ανακρίβειες στις διαφάνειες της εταιρείας και απευθύνοντας ερωτήματα στον εκπρόσωπο του υπουργείου, χωρίς όμως να πάρει απάντηση. (Στη διαβούλευση της 27ης Απριλίου είχε αναφερθεί και δημοσίευμα της Εφημερίδας των Συντακτών.)

Οι ανεμογεννήτριες μαγικά πληθύνονται

Η διαβούλευση με σκοπό την ένταξη του έργου στη λίστα PCI είχε αναδείξει και ένα παράδοξο: Η πρόταση της EEG δεν αφορά τη διασύνδεση 14 νησίδων, αλλά 23. Δεν αφορά 106 ανεμογεννήτριες, αλλά 138. Και δεν αφορά συνολική ισχύ 486 MW, αλλά 582 MW. Αυτό προκύπτει τόσο από την περιγραφή του από το Ευρωπαϊκό Δίκτυο Διαχειριστών Συστημάτων Μεταφοράς Ηλεκτρικής Ενέργειας, αλλά και από την περιγραφή της επένδυσης εκ μέρους της εταιρείας. Άρα η διασύνδεση, που είναι υποψήφια για χρηματοδότηση, αφορά έργο μεγαλύτερο από αυτό που βρισκόταν υπό διαδικασία αδειοδότησης στην Ελλάδα!

Με άλλα λόγια, προτάθηκαν για ένταξη στο PCI εννέα επιπλέον νησίδες, για τις οποίες δεν έχει υποβληθεί φάκελος στο ΥΠΕΝ. Το Reporters United έθεσε το παραπάνω ζήτημα στην Κομισιόν, η οποία ωστόσο απέφυγε να απαντήσει.

Και όμως αυτή η περιβόητη ενωσιακή χρηματοδότηση από νομικής πλευράς ήταν αδύνατο να εγκριθεί. Το γιατί είχε εξηγήσει στο Reporters United, πριν την τωρινή απόφαση του ΥΠΕΝ, η Ιόλη Χριστοπούλου, διευθύντρια πολιτικής στη δεξαμενή σκέψης Green Tank: «Οι υπηρεσίες του ΥΠΕΝ είχαν πράξει όπως έπρεπε: Είχαν καταλήξει σε αρνητική γνωμοδότηση [τον Ιούνιο του 2020] αφού εξέτασαν τον πλήρη φάκελο και ό,τι επιπλέον στοιχεία είχαν στη διάθεσή τους για να εκτιμήσουν τις επιπτώσεις του έργου στις περιοχές Natura 2000. Με βάση την οδηγία 92/43 για τους οικοτόπους, από τη στιγμή που η αρμόδια αρχή στο στάδιο της δέουσας εκτίμησης κρίνει ότι ένα έργο είναι πιθανό να επηρεάσει αρνητικά μια περιοχή Natura 2000, το έργο δεν μπορούσε να προχωρήσει».

Διαβούλευση στις Βρυξέλλες, άγνοια στο Αιγαίο

Ο Άλκης Παπασαράντης συμμετέχει στην Κίνηση για την Προστασία των Νησίδων του Αιγαίου, μιας ομάδας πολιτών που αντιτάχθηκε στην υλοποίηση του έργου στις 14 νησίδες. Την ώρα που η EEG προμόταρε την επένδυσή της σε Αθήνα και Βρυξέλλες, η ομάδα του Άλκη διαπίστωνε ότι οι κάτοικοι στα νησιά και τις νησίδες δεν είχαν ιδέα για το έργο: «Η ομάδα μας πραγματοποίησε ταξίδι στην Αμοργό, την Κίναρο, τα Λέβιθα και την Αστυπάλαια, για να ενημερώσει τις τοπικές κοινωνίες τόσο για το έργο στις 14 νησίδες, όσο και για άλλα έργα ΑΠΕ στα νησιά τους. Ήταν η πρώτη φορά που κάποιος πληροφόρησε τις τοπικές κοινωνίες για τους σχεδιασμούς των έργων. Δεν είχαν τίποτα υπόψη τους, παρότι, για παράδειγμα, 73 ανεμογεννήτριες σχεδιάζονται για εγκατάσταση στην Αστυπάλαια και 71 στην Αμοργό».

Απειλή για την ελληνική βιοποικιλότητα

Η υπόθεση των «ελληνικών Γκαλαπάγκος» αποτελεί εξαιρετικά σημαντικό προηγούμενο για έναν ακόμα λόγο: Η επένδυση διαφημιζόταν από τους υποστηρικτές της, εντός και εκτός της εταιρείας, ως συμβατή προς τους στόχους του ευρωπαϊκού Green Deal, στο πλαίσιο δηλαδή της ενεργειακής μετάβασης σε καθαρές μορφές ενέργειας. Η συλλογιστική όμως αυτή λησμονεί τον άλλο πυλώνα του Green Deal, την βιοποικιλότητα η οποία βρίσκεται επίσης ψηλά στις προτεραιότητες της ΕΕ. Το Green Deal, πέρα από τον στόχο να κάνει την Ευρώπη την πρώτη κλιματικά ουδέτερη περιοχή στον πλανήτη έως το 2050 μέσα από την εγκατάλειψη των ορυκτών καυσίμων, αποσκοπεί επίσης στην προστασία της βιοποικιλότητας, καθώς τα τελευταία 40 χρόνια ο παγκόσμιος πληθυσμός άγριων ειδών έχει μειωθεί κατά 60%, ενώ ένα εκατομμύριο είδη κινδυνεύουν να εξαφανιστούν. Άρα, ενώ οι ΑΠΕ συμβάλλουν στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής μέσω της μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, η μη σωστή χωροθέτησή τους μπορεί να υποβαθμίσει οικοτόπους και βιοποικιλότητα, κάτι που αντίκειται στους περιβαλλοντικούς στόχους των κρατών μελών της ΕΕ.

106 ανεμογεννήτριες, 14 λιμάνια, δρόμοι 71 χιλιομέτρων

Ας θυμηθούμε τα βασικά χαρακτηριστικά της επένδυσης: Το σχέδιο είναι της εταιρείας Κυκλαδικά Μελτέμια ΑΕ, η οποία ανήκει στην ελληνικών συμφερόντων Eunice Energy Group (EEG), μια εταιρεία που δραστηριοποιείται, εκτός από τις ΑΠΕ, στην ηλεκτροκίνηση και την παροχή ρεύματος. Εκτός από τις 106 ανεμογεννήτριες, η επένδυση προέβλεπε επίσης συνοδευτικές υποδομές, όπως κατασκευή 14 λιμενικών έργων (ένα για κάθε νησίδα), κατοικιών και χώρων διαμονής για τους εργαζόμενους, εγκαταστάσεις βιολογικού καθαρισμού λυμάτων και δρόμους συνολικού μήκους 71 χιλιομέτρων. Τα συνοδευτικά έργα έχουν ιδιαίτερη σημασία, αφού το αποτύπωμά τους στη βιοποικιλότητα κρίνει την περιβαλλοντική συμβατότητα όλης της επένδυσης.

Το χρονικό των αρνήσεων

Φεβρουάριος 2019: Άρνηση από τον Φορέα Διαχείρισης Δωδεκανήσου

Ήδη, από τις αρχές του 2019, αρνητικές γνωμοδοτήσεις είχαν εκδώσει οι Φορείς Διαχείρισης Προστατευόμενων Περιοχών Κυκλάδων και Δωδεκανήσων.

Ο Φορέας Δωδεκανήσων διαπίστωνε ότι είναι πράγματι «σημαντική η προσπάθεια για επίτευξη ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, όπως η αιολική», σημειώνει ωστόσο ότι «είναι επίσης πολύ σημαντική και η οικολογική αξία και ισορροπία των βραχονησίδων του νοτίου Αιγαίου. Δεν αναφερόμαστε απλά σε ακατοίκητα νησιά αλλά σε οάσεις βιοποικιλότητας που στοιχειοθετούν συγκεκριμένο τοπίο».

Απρίλιος 2019: Άρνηση από τον Φορέα Διαχείρισης Κυκλάδων

Από την πλευρά του ο Φορέας Διαχείρισης Κυκλάδων παρατηρούσε: «Το έργο δηλώνει ότι για πέντε χρόνια θα διατηρεί τεράστια εργοτάξια και υποδομές, ενώ για τη φάση κατασκευής θα διατηρεί δεκάδες εργαζόμενους, χιλιάδες διελεύσεις φορτηγών και εντονότατο φωτισμό. Θα φέρει επίσης μόνιμη ή πολύ τακτική παρουσία προσωπικού, μόνιμο φωτισμό, περιοδικές εντονότατες οχλήσεις (π.χ. επισκέψεις με ελικόπτερο), θα διατηρεί εγκαταστάσεις για διαμονή μεγάλου αριθμού εργαζομένων, ενώ δημιουργεί τις προϋποθέσεις (λιμένες) για γενικευμένη πρόσβαση. Θεωρείται μοναδικό πανευρωπαϊκά ένα αναπτυξιακό έργο να αντιστρατεύεται τόσο εμφατικά την ευρωπαϊκή νομοθεσία για την προστασία της φύσης», σημείωνε ο Φορέας των Κυκλάδων στη γνωμοδότησή του.

Ιούνιος 2020: Άρνηση από την αρμόδια υπηρεσία του ΥΠΕΝ

Τον Ιούνιο 2020 η Διεύθυνση Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος και Βιοποικιλότητας του ΥΠΕΝ γνωμοδότησε αρνητικά για τις ανεμογεννήτριες, αφού κατά την ίδια τα έργα για την εγκατάστασή τους θα προξενήσουν «σημαντικότατες» και «μη αναστρέψιμες» επιπτώσεις σε προστατευόμενα είδη και οικοτόπους των νησίδων, ενώ εκτίμησε ότι είναι πιθανό να προκαλέσουν τον οριστικό εκτοπισμό της ορνιθοπανίδας από τις νησίδες. Η υπηρεσία σημείωνε μεταξύ άλλων ότι:

• Υπήρχαν προβλήματα στη Μελέτη Ειδικής Οικολογικής Αξιολόγησης, αφού «οι μελετητές επισκέφτηκαν αρκετές νησίδες τις ίδιες ημερομηνίες», που σημαίνει ότι «δεν αφιέρωσαν ημέρες ανά νησίδα αλλά μόνο λίγες ώρες», με αποτέλεσμα οι μέρες για τη μελέτη να «υπολείπονται δραματικά των απαιτούμενων από τη νομοθεσία ημερών και επομένως [να] έχουν καλύψει πλημμελώς το θέμα της τεκμηρίωσης της οικολογικής αξίας των εξεταζόμενων τόπων»
• Η εργασία πεδίου ήταν πολύ μικρή για να γίνει επαρκής αξιολόγηση της βιοποικιλότητας
• Η μελέτη δεν αξιολόγησε τις επιπτώσεις που θα προκληθούν σωρευτικά στην περιοχή και από άλλες ανεμογεννήτριες που βρίσκονται σε διαδικασία αδειοδότησης ή παραγωγής, αφού μαζί με αυτό το έργο προβλέπεται στην ίδια περιοχή τοποθέτηση 289 ανεμογεννητριών «επάνω στον μεταναστευτικό διάδρομο και επάνω σε κρίσιμα ενδιαιτήματα της ορνιθοπανίδας».

Αλλά και οι περιβαλλοντικές οργανώσεις από την αρχή είχαν ταχθεί κατά της επένδυσης τεκμηριώνοντας την αντίθεσή τους τόσο στον νόμο όσο και την επιστήμη.

Απρίλιος 2019, Ορνιθολογική: «Μη αναστρέψιμες επιπτώσεις»

Σε έκθεση τεκμηρίωσης για το έργο, η Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία σημείωνε τον Απρίλιο του 2019 ότι η μελέτη «αποτυγχάνει να αποδείξει με αδιαμφισβήτητα επιστημονικά δεδομένα ότι δεν θα υπάρξουν σημαντικές μη αναστρέψιμες επιπτώσεις στην ακεραιότητα» των Ζωνών Ειδικής Προστασίας, δηλαδή των περιοχών Natura 2000. Ως εκ τούτου, με βάση την ενωσιακή νομοθεσία και τη νομολογία του Δικαστηρίου της ΕΕ, «η αίτηση για περιβαλλοντική αδειοδότηση του συγκεκριμένου έργου πρέπει να απορριφθεί».
«Για πρώτη φορά ένα ολόκληρο έργο σχεδιάστηκε εντός του πυρήνα προστατευόμενων περιοχών, εξαφανίζοντας το βασικό χαρακτηριστικό για το οποίο οι νησίδες αποτελούν ένα από τα τελευταία καταφύγια βιοποικιλότητας στην Ευρώπη, την απουσία ανθρώπινων δραστηριοτήτων! Σε όλο τον πλανήτη, αντίστοιχες νησίδες είναι αυστηρά προστατευόμενες και η μόνη δραστηριότητα που επιτρέπεται είναι η επιστημονική έρευνα, και μάλιστα με πολλές προφυλάξεις. Αυτό πρέπει να ισχύσει και για τις ακατοίκητες προστατευόμενες νησίδες στο νότιο Αιγαίο», δήλωσε στο Reporters United η Κωνσταντίνα Ντεμίρη από την Ορνιθολογική.

Νοέμβριος 2019: 14 οργανώσεις γράφουν στον Πρωθυπουργό

Σε επιστολή τους προς την κυβέρνηση, 14 οργανώσεις τάχθηκαν κατά της επένδυσης στις νησίδες. Αρνητικές εισηγήσεις για το έργο έχουν ακόμη δημοσιεύσει ο καθηγητής Βιοποικιλότητας Οικοσυστημάτων στο ΕΚΠΑ Κώστας Τριάντης, ο καθηγητής Οικολογίας και Βιοποικιλότητας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου Σπύρος Σφενδουράκης, καθώς και το επιστημονικό προσωπικό του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Κρήτης. Αρνητική παρέμβαση είχε κάνει και η Ελληνική Βοτανική Εταιρεία.

Έντονες ανησυχίες για την επένδυση υπήρχαν και στην Αμοργό, η οποία βρίσκεται πολύ κοντά στις νησίδες. «Το σχεδιαζόμενο έργο βρισκόταν εξ ολοκλήρου στον πυρήνα περιοχών Natura κι είχε λάβει απολύτως αρνητικές γνωμοδοτήσεις (πλήρη απόρριψη) από τους φορείς διαχείρισης και από τη διεύθυνση του ΥΠΕΝ που είναι αρμόδια για την προστασία της βιοποικιλότητας. Αν είχε προχωρήσει, θα άνοιγε το δρόμο για τη διασύνδεση υψηλής τάσης των όμορων νησιών (προϋπόθεση για την εγκατάσταση μεγάλων αιολικών εργοστασίων) και την πλήρη καταστροφή του αιγαιοπελαγίτικου τοπίου», σημειώνει ο σύλλογος «Νήσος Αμοργός» που έχει ως αντικείμενο την προστασία του περιβάλλοντος και του πολιτισμού στο νησί.

Η στάση της εταιρείας: Σιωπή ή κατηγορίες

Η εταιρεία EEG δεν ανταποκρίθηκε στο αίτημα του Reporters United για συμμετοχή στο ρεπορτάζ. Νωρίτερα, τον Απρίλιο, απαντώντας σε αντίστοιχο αίτημα της Εφημερίδας των Συντακτών, η εταιρεία είχε κατηγορήσει την εφημερίδα ότι τα ερωτήματα που απέστειλε αποτελούσαν «μονομερή παράθεση ψευδών, παραπλανητικών, συκοφαντικών και ατεκμηρίωτων θέσεων».

Το άρθρο Η διάσωση των ελληνικών Γκαλαπάγκος εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Δεν απάντησαν η Ένωση Ελλήνων Εφοπλιστών, ο όμιλος Αγγελικούση, ο Όμιλος Βαρδινογιάννη, η Eurobulk (Αριστείδης Ι. Πίττας). Για το ίδιο θέμα (διάλυση πλοίου Skyfrost) είχε ερωτηθεί ο όμιλος Λασκαρίδη από το Reporters United προ της δημοσίευσης σχετικής έρευνάς μας αλλά δεν είχε απαντήσει. Σε περίπτωση που λάβουμε τις απαντήσεις τους, θα τις αναρτήσουμε αυτούσιες εδώ.

Μπορείτε να διαβάσετε την έρευνά μας εδώ.

Diana Shipping

2.2.2021 | Ερωτήσεις προς την κ. Σεμίραμις Παληού, Deputy CEO

Αξιότιμη Κυρία Παληού,
Ονομάζομαι Νικόλας Λεοντόπουλος και είμαι δημοσιογράφος. Ήθελα να σας απευθύνω ορισμένες ερωτήσεις για το θέμα της ανακύκλωσης πλοίων, για λογαριασμό του Reporters United, ενός δικτύου για την ερευνητική δημοσιογραφία στην Ελλάδα.
Η οργάνωση Shipbreaking Platform δημοσίευσε σήμερα Τρίτη 2 Φεβρουαρίου την ετήσια έκθεσή της σχετικά με τον απολογισμό της διάλυσης πλοίων σε παγκόσμιο επίπεδο μέσα στο 2020.
Στο πλαίσιο αυτό θα θέλαμε να σας απευθύνουμε τις εξής ερωτήσεις:

1. Ποια είναι η θέση της HELMEPA ως προς το θέμα της διάλυσης πλοίων σε εγκαταστάσεις της νοτιοανατολικής Ασίας με δεδομένο ότι (α) η πρακτική απαγορεύεται από την ΕΕ και (β) καταδικάζεται ως εξαιρετικά βλαπτική για το περιβάλλον και τα ανθρώπινα δικαιώματα από οργανώσεις όπως η Greenpeace και η FIDH (International Federation for Human Rights);
2. Σύμφωνα με την έκθεση της Shipbreaking Platform, βάσει δεδομένων που προέρχονται από ανοιχτές πηγές, το πλοίο ORFEUS (ΙΜΟ: 9225809) της εταιρείας σας Diana Shipping εστάλη για διάλυση στο Τσάτογκραμ του Μπανγκλαντές. Είναι ακριβές αυτό; Αν ναι, γιατί η εταιρεία σας ακολουθεί αυτή την πρακτική;
3. Πώς συμβιβάζεται η πρακτική αυτή της εταιρείας σας με τη θέση σας ως προέδρου της HELMEPA, μιας οργάνωσης για την προστασία του περιβάλλοντος;
4. Σκοπεύει η εταιρεία σας να αλλάξει την παραπάνω πρακτική της και να στραφεί σε βιώσιμες πρακτικές ανακύκλωσης όπως κάνουν πολλές ναυτιλιακές εταιρείες και επιτάσσουν οι νόμοι της ΕΕ;
5. Ως πρόεδρος της HELMEPA έχετε πάρει ή σκοπεύετε να πάρετε πρωτοβουλίες εναντίον της διάλυσης πλοίων στην νοτιοανατολική Ασία;

Μιας και η έκθεση της Shipbreaking Platform δημοσιεύτηκε σήμερα, αναμένουμε τις απαντήσεις σας το συντομότερο δυνατό ώστε να τις αναρτήσουμε στο σάιτ μας.
Σας ευχαριστώ πολύ για την προσοχή σας και είμαι στη διάθεσή σας για κάθε διευκρίνιση.
Με εκτίμηση,
Νικόλας Λεοντόπουλος

3.2.2021 | Απαντήσεις της Diana Shipping

Dear Mr. Leontopoulos,

We write further to your below e-mail message, which has been relayed to the undersigned for reply.

In response to your message and in order to set the record straight, please note that the Company has no relationship whatsoever with the vessel called “Orfeus”. From the IMO Number you stipulate below, we note this refers to the m.v. “Norfolk”, which the Company, through a separate wholly-owned subsidiary, sold for further trading to an unaffiliated third party on February 26, 2020, with the unit having been delivered to her purchasers on March 11, 2020. 

In addition, please allow us to direct you to the Company’s Environmental, Social and Governance report posted on our website (www.dianashippinginc.com ), which, for your ease of reference, can be accessed under the heading “Investors”, sub-heading “ESG Reports”.

Finally, insofar as we are not entitled to comment on Helmepa’s work, we kindly ask you to contact Helmepa directly on queries related to that Association.

Best Regards,

4.2.2021 | Follow-up προς την Diana Shipping

Αγαπητή Κυρία ,
Σας ευχαριστώ πολύ για την άμεση απάντησή σας.Ήθελα να σας ζητήσω τις εξής διευκρινίσεις:
1. Θα μπορούσατε να μας πείτε τον αγοραστή του Norfolk; Καθώς δεν αναφέρεται στο δελτίο τύπου της Diana Shipping, προσπάθησα να τον βρω μέσα από τη βάση δεδομένων equasis όπου όμως ως τελευταίος ιδιοκτήτης του πλοίου αναφέρεται η Diana:

2. Πώς είναι σωστό να αποδώσουμε στα ελληνικά το “for further trading”; Σκέφτηκα το “περαιτέρω εμπορία” αλλά δεν γνωρίζω αν είναι δόκιμο.
3. Επειδή οι ερωτήσεις εστάλησαν προς την κ. Παληού, σε ποιον θα θέλατε να αποδώσουμε τις απαντήσεις; Σε εσάς ή στην κ. Παληού; Και αν τις αποδώσουμε σε εσάς, πώς θα θέλατε να αποδώσουμε τον τίτλο σας στα ελληνικά;
Σας ευχαριστώ,
Νικόλας

4.2.2021 | Απάντηση της Diana Shipping

Dear Mr Leontopoulos,

Further to your email below, please find herebelow our reply following the same numbering:

1.       Lyra Trading Limited.

2.       «Περαιτέρω χρήση μεταφοράς φορτίων».

3.       You can/may state that “the Company has replied as follows:”

Costamare (όμιλος Κωνσταντακόπουλου)

2.2.2021 | Ερωτήσεις προς την Costamare

Αξιότιμη Costamare,
Ονομάζομαι Νικόλας Λεοντόπουλος και είμαι δημοσιογράφος. Ήθελα να σας απευθύνω ορισμένες ερωτήσεις για το θέμα της ανακύκλωσης πλοίων, για λογαριασμό του Reporters United, ενός δικτύου για την ερευνητική δημοσιογραφία στην Ελλάδα.
Η οργάνωση Shipbreaking Platform δημοσίευσε σήμερα Τρίτη 2 Φεβρουαρίου την ετήσια έκθεσή της σχετικά με τον απολογισμό της διάλυσης πλοίων σε παγκόσμιο επίπεδο μέσα στο 2020.
Στο πλαίσιο αυτό θα θέλαμε να σας απευθύνουμε τις εξής ερωτήσεις:

1. Σύμφωνα με την οργάνωση, βάσει δεδομένων που προέρχονται από ανοιχτές πηγές, πέντε πλοία της εταιρείας σας (ZAGORA, NEAPOLI, SINGAPORE EXPRESS, KAWASAKI, KOKURA) εστάλησαν για διάλυση στο Αλάνγκ της Ινδίας. Είναι ακριβές αυτό;
2. Η διάλυση πλοίων σε μη εγκεκριμένες από την ΕΕ εγκαταστάσεις (όπως αυτές στις οποίες διαλύθηκαν τα πλοία της Costamare) απαγορεύεται από τον Κανονισμό 1257/2013 της ΕΕ. Αν τα όσα αναφέρει η Shipbreaking Platform είναι ακριβή, γιατί τότε η εταιρεία ακολουθεί αυτή την πρακτική;
3. Πώς τοποθετείστε απέναντι σε οργανώσεις όπως η Greenpeace και η FIDH (International Federation for Human Rights) που υποστηρίζουν ότι πρόκειται για πρακτική κατά του περιβάλλοντος και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αντίστοιχα;
4. Πώς συμβιβάζεται η πρακτική αυτή της εταιρείας σας με τη συμμετοχή και δράση εξεχόντων μελών της οικογένειας Κωνσταντακόπουλου σε περιβαλλοντικές πρωτοβουλίες; Για παράδειγμα, ο Καπετάν Βασίλης Κ. Κωνσταντακόπουλος υπήρξε πρόεδρος της HELMEPA το 1996 και το 2008.
5. Κανένα από τα προαναφερθέντα πλοία δεν ήταν ελληνικής σημαίας. Γιατί η Costamare χρησιμοποιεί στα πλοία της τις λεγόμενες σημαίες ευκαιρίας (Flags of Convenience), πρακτική που κατά τον ΟΟΣΑ συνδέεται με πρακτικές φοροαποφυγής, κακών εργασιακών συνθηκών και ελλιπούς προστασίας του περιβάλλοντος;
6. Σκοπεύει η εταιρεία να αλλάξει ρότα και να στραφεί σε βιώσιμες πρακτικές ανακύκλωσης όπως κάνουν πολλές ναυτιλιακές εταιρείες και επιτάσσουν οι νόμοι της ΕΕ;

Μιας και η έκθεση της Shipbreaking Platform δημοσιεύτηκε σήμερα, αναμένουμε τις απαντήσεις σας το συντομότερο δυνατό ώστε να τις αναρτήσουμε στο σάιτ μας.
Σας ευχαριστώ πολύ για την προσοχή σας και είμαι στη διάθεσή σας για κάθε διευκρίνιση.
Με εκτίμηση,
Νικόλας Λεοντόπουλος

8.2.2021 | Η απάντηση της Costamare

Ευχαριστούμε για το ενδιαφέρον σας στην Costamare.

Σε συνέχεια του μνήματος ηλεκτρονικού ταχυδρομείου σας, παραθέτουμε σημεία που αφορούν στη δραστηριότητά της Costamare, ενώ για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να επισκεφτείτε το site της εταιρείας www.costamare.com.

Η Costamare είναι μια εταιρεία εισηγμένη στο χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης (New York Stock Exchange, NYSE) και δεσμεύεται σε πολύ αυστηρούς κανόνες και πρότυπα που αφορούν -μεταξύ άλλων- τόσο σε θέματα διαφάνειας, εταιρικής διακυβέρνησης και υπεύθυνης επιχειρηματικότητας, όσο και στην προστασία και διαφύλαξη του περιβάλλοντος. Ως εισηγμένη εταιρεία, είναι συνεχώς υπόλογη στο επενδυτικό κοινό και εποπτεύεται από την αμερικανική Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς (Securities and Exchange Commission). Κατ’ επέκταση οι όποιες επιχειρηματικές αποφάσεις, λαμβάνονται, δημοσιοποιούνται αλλά και ελέγχονται στο πλαίσιο που ορίζουν οι σχετικοί κανονισμοί και ρυθμίσεις.  

Σε ό,τι αφορά στο περιβάλλον, η δέσμευσή της εταιρείας είναι διαρκής και απαρέγκλιτη και αποτυπώνεται στην περιβαλλοντική πολιτική της, στο πλαίσιο της οποίας έχει υιοθετηθεί ένα ολοκληρωμένο Σύστημα Διαχείρισης Περιβάλλοντος που περιλαμβάνει τις στρατηγικές φιλοδοξίες, τους στόχους, το σχέδιο δράσης και το αντίστοιχο χρονικό πλαίσιο για την επίτευξή τους. Αξίζει να σημειωθεί ότι η Costamare υπήρξε από τις πρώτες εταιρείες που ήδη από το 2008 συμμετείχε σε εθελοντικό πρόγραμμα για την καταγραφή των εκπομπών CO2 από τα πλοία της, ενώ το περιβαλλοντικό πρόγραμμα της εταιρείας, που υπόκειται σε τακτικούς εξωτερικούς ελέγχους, είναι πιστοποιημένο με βάση το πρότυπο ISO 14001:2015.

Επιπλέον, η Costamare ακολουθεί διαδικασίες διαχείρισης και αναφοράς ESG, οι οποίες ενσωματώνονται στο σύστημα διαχείρισης ποιότητας, ασφάλειας και περιβάλλοντος της εταιρείας (QSEMS). Ως εκ τούτου, τα περιβαλλοντικά θέματα αντιμετωπίζονται ως μέρος των βασικών δραστηριοτήτων της Costamare, διασφαλίζοντας ότι οι πολιτικές της εταιρείας για την αειφορία αποτελούν αναπόσπαστο μέρος των δραστηριοτήτων της. Προς διευκόλυνσή σας, παραθέτουμε συνημμένα το δημοσιευμένο ετήσιο Environmental Social Governance Report 2019.

Με εκτίμηση,

Costamare Shipping Company S.A.

HELMEPA

5.2.2021 | Ερωτήσεις προς τη HELMEPA και την πρόεδρό της κ. Σεμίραμις Παληού

Υπ’όψιν Προέδρου HELMEPA Κυρίας Σ. Παληού
Αξιότιμη HELMEPA,

Ονομάζομαι Νικόλας Λεοντόπουλος και είμαι δημοσιογράφος. Ήθελα να απευθύνω προς τη HELMEPA ορισμένες ερωτήσεις για το θέμα της ανακύκλωσης πλοίων, για λογαριασμό του Reporters United, ενός δικτύου για την ερευνητική δημοσιογραφία στην Ελλάδα.
Η οργάνωση Shipbreaking Platform δημοσίευσε την Τρίτη 2 Φεβρουαρίου την ετήσια έκθεσή της σχετικά με τον απολογισμό της διάλυσης πλοίων σε παγκόσμιο επίπεδο μέσα στο 2020.
Στο πλαίσιο αυτό θα θέλαμε να σας απευθύνουμε τις εξής ερωτήσεις:

1. Ποια είναι η θέση της HELMEPA ως προς το θέμα της διάλυσης πλοίων σε εγκαταστάσεις της νοτιοανατολικής Ασίας με δεδομένο ότι (α) η πρακτική απαγορεύεται από την ΕΕ και (β) καταδικάζεται ως επικίνδυνη για το περιβάλλον και τα ανθρώπινα δικαιώματα από οργανισμούς όπως ο ΟΗΕ και οργανώσεις όπως η Greenpeace και η FIDH (International Federation for Human Rights);
2. Με δεδομένο ότι σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία πολλές ελληνικές ναυτιλιακές εταιρείες που αποτελούν μέλη της HELMEPA στέλνουν τα πλοία τους για διάλυση στις ακτές της Ασίας, η HELMEPA έχει πάρει ή πρόκειται να πάρει πρωτοβουλίες εναντίον της διάλυσης πλοίων στην νοτιοανατολική Ασία;

Αναμένουμε τις απαντήσεις σας το συντομότερο δυνατό ώστε να τις αναρτήσουμε στο σάιτ μας.
Σας ευχαριστώ πολύ για την προσοχή σας και είμαι στη διάθεσή σας για κάθε διευκρίνιση.
Με εκτίμηση,
Νικόλας Λεοντόπουλος
+30 6936284222

9.2.2021 | Απαντήσεις της HELMEPA

Αγαπητέ κύριε Λεοντόπουλε,

Ευχαριστούμε για το ενδιαφέρον σας.

Σχετικά με τα ερωτήματά σας, παρακαλούμε σημειώστε ότι η Ελληνική Ένωση Προστασίας Θαλάσσιου Περιβάλλοντος – HELMEPA είναι μη κυβερνητικός οργανισμός, μη-κερδοσκοπικού χαρακτήρα με κύρια αποστολή την ενημέρωση και ευαισθητοποίηση του ανθρώπινου παράγοντα στη ναυτιλία για την πρόληψη της ρύπανσης από τα πλοία και την ενίσχυση της ασφάλειας στη θάλασσα. Στο πλαίσιο αυτό, έχει εδώ και χρόνια εντάξει στα επιμορφωτικά της προγράμματα για αξιωματικούς και στελέχη των εταιρειών Μελών της, μεταξύ άλλων, το θέμα της ασφαλούς και φιλικής προς το περιβάλλον ανακύκλωσης των πλοίων.

Επιπλέον, υπό την ιδιότητα του Τεχνικού Συμβούλου της Ελληνικής Αντιπροσωπείας στην Επιτροπή Προστασίας του Θαλάσσιου Περιβάλλοντος (MEPC) του Διεθνούς Ναυτιλιακού Οργανισμού (IMO), η HELMEPA, από την ίδρυσή της το 1982, υποστηρίζει τις νομοθετικές πρωτοβουλίες του IMO για την πρόληψη της ρύπανσης από τα πλοία, συμμετείχε στη διαμόρφωση της Διεθνούς Σύμβασης του Hong Kong για την Ασφαλή και Φιλική προς το Περιβάλλον Ανακύκλωση Πλοίων και στηρίζει μαζί με άλλους διεθνείς ναυτιλιακούς φορείς την επίσπευση της εφαρμογής της.

Με εκτίμηση,

Κώστας Τριανταφύλλου

Γενικός Διευθυντής

Το άρθρο Τοξικά Πλοία: Οι απαντήσεις της ελληνικής ναυτιλίας (upd) εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Το Algorithm Watch είναι οργάνωση με έδρα το Βερολίνο η οποία ασχολείται με το θέμα της λογοδοσίας αλγορίθμων (algorithms accountability). Αυτό είναι το δεύτερο ρεπορτάζ του Reporters United στο πλαίσιο της συνεργασίας του με το AlgorithmWatch και τη HomoDigitalis, ελληνική οργάνωση για τα ψηφιακά δικαιώματα.

Στις 27 Ιανουαρίου 2021, μία ημέρα πριν τη δημοσίευση αυτού του ρεπορτάζ, η Διεθνής Αμνηστία ξεκίνησε τη νέα της παγκόσμια εκστρατεία «για την απαγόρευση της χρήσης συστημάτων αναγνώρισης προσώπου». Κατά την οργάνωση πρόκειται για «μορφή μαζικής παρακολούθησης που ενισχύει τη ρατσιστική αστυνόμευση και απειλεί το δικαίωμα στη διαμαρτυρία».

Η εκστρατεία Ban the Scan μπορεί να ξεκίνησε στη Νέα Υόρκη αλλά πολύ σύντομα πρόκειται να βρει πεδίο εφαρμογής όχι στις ΗΠΑ ή τη Βρετανία, την Κίνα ή τη Ρωσία αλλά στους δρόμους των ελληνικών πόλεων.

Σύμφωνα με αξιωματούχο της ΕΛΑΣ που μίλησε στο Reporters United, μέχρι το καλοκαίρι του 2021 εκτιμάται πως η ελληνική αστυνομία θα έχει παραλάβει «χιλιάδες φορητές συσκευές» που θα μοιάζουν με smartphones και θα επιτρέπουν την ταυτοποίηση πολιτών με τη χρήση λογισμικού αναγνώρισης προσώπου και λήψης δακτυλικού αποτυπώματος.

«Σκοπός είναι η εξακρίβωση προσώπων, οχημάτων και αντικειμένων σε πραγματικό χρόνο. Έτσι θα βελτιωθεί η ασφάλεια των αστυνομικών, θα μειωθεί η άσκοπη ταλαιπωρία των πολιτών, θα εξοικονομήσουμε ανθρώπινους και υλικούς πόρους και χρόνο εργασίας», αναφέρει αξιωματούχος της ΕΛ.ΑΣ.

Τα ύστερα του ΣΥΡΙΖΑ

Το έργο ανατέθηκε μετά από διεθνή διαγωνισμό στην Intracom Telecom τον Μάρτιο του 2019. Η Intracom Telecom αποτέλεσε για δεκαετίες τον τηλεπικοινωνιακό βραχίονα του ομίλου Intracom, συμφερόντων Σωκράτη Κόκκαλη. Το 2006 σημαντικό μερίδιό της πωλήθηκε στη ρωσικών συμφερόντων Sistema. Το 2014 οι δύο βασικοί μέτοχοι Intracom και Sistema πούλησαν ολόκληρα τα μερίδιά τους σε μη κατονομαζόμενους «επενδυτές από το Ντουμπάι». Σήμερα η εταιρεία ελέγχεται σε ποσοστό 100% από την Intracom Middle East FZ-LLC.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η διαδικασία της ανάθεσης, από την αρχική σύλληψη της ιδέας (2017) μέχρι και την υπογραφή της τελικής σύμβασης το 2019, υλοποιήθηκε εξ’ολοκλήρου από την κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ.

Την ύπαρξη του έργου όμως δεν την πληροφορηθήκαμε ούτε από την κυβέρνηση ούτε από την ΕΛΑΣ. Στις 2 Ιουλίου 2019, δηλαδή πέντε ημέρες πριν τις εκλογές του 2019, η εταιρεία Intracom Telecom με δελτίο τύπου «ανακοίνωσε την υπογραφή συμφωνίας με το Αρχηγείο Ελληνικής Αστυνομίας του Υπουργείου Προστασίας του Πολίτη» για το έργο “Έξυπνης Αστυνόμευσης”. Θα χρειαστεί να φτάσουμε στα τέλη του 2019 ώστε η ΕΛΑΣ να προβεί στην «Ανακοίνωση Σύναψης Σύμβασης» για το έργο.

Το συνολικό κόστος του προγράμματος υπερβαίνει τα 4 εκατομμύρια ευρώ. Το 75% του κόστους του έργου καλύφθηκε από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Εσωτερικής Ασφάλειας, γεγονός που καταδεικνύει μια συνολική στροφή της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσον αφορά τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης για την πρόληψη της εγκληματικότητας.

H Intracom Telecom σιγεί, μιλάει το τεύχος τεχνικών προδιαγραφών

Η Intracom Telecom δεν απάντησε στα ερωτήματα του Reporters United. Όμως, πολύ σημαντικές πληροφορίες για το πρόγραμμα είναι διαθέσιμες στο 177-σέλιδο τεύχος τεχνικών προδιαγραφών που ανήρτησε η ΕΛΑΣ τον Απρίλιο του 2018.

To πρόγραμμα με τίτλο «Smart Policing» έχει ως στόχο «τον προσδιορισμό και την επαλήθευση της ταυτότητας των πολιτών που υπόκεινται σε επιτόπιο έλεγχο». Ανάμεσα στους στόχους που θέτει το τεύχος τεχνικών προδιαγραφών είναι και η «ενίσχυση της προληπτικής αστυνόμευσης».

Στο τεύχος των τεχνικών προδιαγραφών, η αστυνομία αναγνωρίζει πως με τη χρήση του εξοπλισμού θα αυξηθεί ο «μέσος όρος ελέγχων σε καθημερινό επίπεδο», και σημειώνει πως θα επεκταθεί «η αποτελεσματικότητα ελέγχου των πολιτών τρίτων χωρών που έχουν παραβιάσει τον νόμιμο χρόνο παραμονής στην χώρα».

1.000 συσκευές τώρα, 10.000 στο μέλλον

Αρχικά η αστυνομία θα παραλάβει τουλάχιστον 1.000 φορητές συσκευές, υπάρχει όμως η πρόβλεψη για «κάλυψη  μελλοντικών αναγκών για διαχείριση 10.000 φορητών συσκευών».

Σύμφωνα με το τεύχος της ΕΛΑΣ, σε τουλάχιστον «500 εξ’ αυτών θα πρέπει να είναι εφικτή η λήψη δακτυλικών αποτυπωμάτων ή εναλλακτικά θα πρέπει να προσφερθούν για το σκοπό αυτό, στην τεχνική προσφορά, και τουλάχιστον 500 κατάλληλες πρόσθετες συσκευές».

Οι συσκευές θα έχουν τη δυνατότητα αποθήκευσης τουλάχιστον 1.500.000 φωτογραφιών. Ορίζεται, ακόμη, ότι η ληφθείσα φωτογραφία θα καταστρέφεται αυτόματα από το σύστημα με την πάροδο 7 ημερών από την ημερομηνία λήψης αυτής.

Σύμφωνα με όσα είπε αξιωματούχος της ΕΛΑΣ στο Reporters United, «οι έλεγχοι θα είναι οι ίδιοι, απλά θα αλλάξει ο τρόπος που γίνονται. Θα είναι πιο απλοί, πιο πρακτικοί. Και οι πολίτες θα διευκολύνονται. Σκεφτείτε πόσο άχαρο ήταν πριν να παίρνουμε κάποιον και να τον μεταφέρουμε στο ΑΤ. Τώρα δεν θα χρειάζεται αυτό»».

Σύνδεση με 20 βάσεις δεδομένων και στο βάθος FBI

Το νέο σύστημα προβλέπει διασυνδέσεις με 20 εθνικές αλλά και υπερεθνικές βάσεις δεδομένων όπως αυτές των υπουργείων Δικαιοσύνης, Μεταφορών, Εσωτερικών και Εξωτερικών, καθώς και σε διεθνείς ευρωπαϊκές ή διεθνείς, όπως η Europol και η Interpol. Ανάμεσα στις βάσεις δεδομένων αναφέρεται και ο γνωστός Τειρεσίας, η διατραπεζική βάση δεδομένων οικονομικής συμπεριφοράς. (Ο Τειρεσίας είναι Ανώνυμη Εταιρεία η οποία έχει ως μετόχους τις τράπεζες. Τα δεδομένα που τηρούνται από την εταιρεία διέπονται από το τραπεζικό απόρρητο.) Εντύπωση προκαλεί τέλος η πρόβλεψη για τη διασύνδεση του νέου συστήματος με το FBI χωρίς να διευκρινίζεται για ποια συγκεκριμένα βάση δεδομένων της αμερικανικής υπηρεσίας πρόκειται.

«Λίστες παρακολούθησης»

Παρότι η ΕΛΑΣ λέει πως το κίνητρο του έργου είναι η ταχύτερη ταυτοποίηση των στοιχείων των πολιτών, είναι χαρακτηριστικό πως, σύμφωνα με το τεύχος τεχνικών προδιαγραφών, από τους τρεις σταθμούς εργασίας για την πρόσβαση στην εφαρμογή ο ένας «θα  εγκατασταθεί στο κέντρο επιχειρήσεων/πληροφοριών της Διεύθυνσης Διαχείρισης και Ανάλυσης Πληροφοριών του Αρχηγείου της Ελληνικής Αστυνομίας».

Εντελώς άγνωστη στο πλατύ κοινό, η λεγόμενη ΔΙΔΑΠ έχει χαρακτηριστεί ως «μια δεύτερη ΕΥΠ» (Γιάννης Σουλιώτης, Καθημερινή, 2.9.2017, «Αυτονομείται η υπηρεσία Πληροφοριών της ΕΛ.ΑΣ.») ενώ όπως είχε επισημανθεί σε ρεπορτάζ της Εφημερίδας των Συντακτών και του Investigate Europe («PNR: εκατομμύρια «αθώοι» πολίτες επισήμως φακελωμένοι από τη νέα ΕΥΠ», 26.8.2018) συστήθηκε ως «διυπηρεσιακού χαρακτήρα κεντρικός κόμβος πληροφοριών (Central Intelligence Hub)».

Η εφαρμογή θα δίνει επίσης, τη δυνατότητα δημιουργίας «λιστών παρακολούθησης (watchlist) βάσει κριτηρίων», τα οποία ωστόσο δεν προσδιορίζονται στο σχετικό έγγραφο.

Στη μέση της «αρχιτεκτονικής» η Intracom Telecom

Σε δηλωσή του τον Ιούλιο του 2019 ο Νικόλαος Βελέντζας, Γενικός Διευθυντής Τομέα Υπηρεσιών της Intracom Telecom, είχε υπογραμμίσει: «Είμαστε ιδιαίτερα ευχαριστημένοι για την εμπιστοσύνη που μας δείχνει η Ελληνική Αστυνομία για την ανάπτυξη και εφαρμογή μιας έξυπνης λύσης που θα συνεισφέρει στη μείωση των δεικτών εγκληματικότητας και θα διευκολύνει τις λειτουργίες των αρχών ασφαλείας».

Στο σχετικό γράφημα της ΕΛΑΣ απεικονίζεται «η βασική δικτυακή αρχιτεκτονική» του συστήματος. Μεταξύ των χιλιάδων φορητών συσκευών και του δικτύου της ΕΛΑΣ παρεμβάλλεται το «Δίκτυο του Αναδόχου», δηλαδή της Intracom Telecom, μιας εταιρείας που όπως είδαμε ανήκει σε «επενδυτές του Ντουμπάι».

Το εύλογο ερώτημα αφορά λοιπόν την ασφάλεια του συστήματος από τη στιγμή που αυτό θα συλλέγει και θα επεξεργάζεται τα βιομετρικά δεδομένα των πολιτών ενώ θα διασυνδέεται όπως είδαμε με 20 βάσεις δεδομένων που τηρούν προσωπικά τους δεδομένα.

Για το θέμα της ασφάλειας, η ΕΛΑΣ είχε απαντήσει σε σχετικό ερώτημα του ειδησεογραφικού site Inside Story το οποίο είχε αναφερθεί στο πρόγραμμα Έξυπνης Αστυνόμευσης με ρεπορτάζ του τον Αύγουστο του 2020: «Η εμπιστευτικότητα των πληροφοριών και η προστασία στην διαχείριση των προσωπικών δεδομένων εξασφαλίζεται από σύγχρονες τεχνολογίες κρυπτογράφησης δεδομένων σε συνδυασμό με την εφαρμογή της πολιτικής ασφαλείας πληροφοριών και πληροφοριακών συστημάτων της Ελληνικής Αστυνομίας. Ο Ανάδοχος δε διαχειρίζεται και δεν αποθηκεύει προσωπικά δεδομένα, παρέχει υπηρεσίες συντήρησης και ανάπτυξης του εν λόγω έργου».

Ως προς το ποιοι αστυνομικοί θα έχουν πρόσβαση στο σύστημα, η ΕΛΑΣ είπε στο Reporters United: «Πρόσβαση σε αυτά τα δεδομένα θα έχουν μόνο οι αστυνομικοί των οποίων το ερευνητικό/ανακριτικό έργο σχετίζεται με την επεξεργασία αυτών των δεδομένων. Και αν στο σύστημα φανεί ότι κάποιος απέκτησε πρόσβαση σε δεδομένα που δεν θα έπρεπε, τότε απειλείται με πειθαρχικό έλεγχο – ενδεχομένως και ποινικό».

Πάντως, σύμφωνα με το τεύχος τεχνικών προδιαγραφών της ΕΛΑΣ θα «παρέχεται δυνατότητα πρόσβασης και αξιοποίησης των παρεχόμενων λειτουργιών σε όλους τους χρήστες της Ελληνικής Αστυνομίας χωρίς περιορισμό» (τα έντονα στοιχεία δικά μας).

Η  σύμβαση που υπογράφηκε μεταξύ του αρχηγείου της ΕΛΑΣ και της Intracom Telecom δεν έχει δημοσιοποιηθεί. Στο δελτίο τύπου της, η εταιρεία ανέφερε πως θα αναλάμβανε «τη μελέτη, το σχεδιασμό, την ανάπτυξη και την παράδοση του ολοκληρωμένου πληροφοριακού συστήματος».

Ζητήσαμε από την Intracom Telecom να μοιραστεί περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το πρόγραμμα, αλλά η εταιρεία αρνήθηκε να απαντήσει επικαλούμενη ρήτρες εμπιστευτικότητας.

2017: Η Κομισιόν διαφημίζει το έργο

Το πρόγραμμα «Smart Policing» είχε παρουσιαστεί ήδη από το 2017 σε έκδοση της Κομισιόν. Σύμφωνα με το σχετικό έγγραφο, μία από τις κεντρικές στοχοθεσίες του έργου ήταν η ενίσχυση της «προληπτικής αστυνόμευσης».

Σύμφωνα με την έκδοση της Κομισιόν, ένα από τα βασικά στοιχεία του προγράμματος είναι η «προμήθεια σύγχρονων smartphones, τα οποία μέσω ενιαίας εφαρμογής/διεπαφής αναζητήσεων συνδεδεμένης με υφιστάμενες βάσεις δεδομένων (εθνικές και ευρωπαϊκές), βιομετρικά στοιχεία (μέσω σάρωσης), πινακίδες οδήγησης, αριθμούς πινακίδων κι έγγραφα θα επιτρέπει τη γρήγορη και ασφαλή αναζήτηση, εύρεση και ταυτοποίηση οχημάτων, προσώπων και αντικειμένων».

Στις αρχές του Δεκεμβρίου του 2020, αποκρινόμενος στις τρομοκρατικές επιθέσεις που εκδηλώθηκαν σε Γαλλία και Αυστρία, ο Αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κομισιόν, Μαργαρίτης Σχοινάς, δήλωσε ότι «θα επενδύσουμε επιπλέον σε προγράμματα που επιτρέπουν την αξιοποίηση νέων τεχνολογιών, οι οποίες θα βοηθήσουν στην ταυτοποίηση αντικειμένων -όπως εγκαταλειμμένων αποσκευών- ή ύποπτης συμπεριφοράς, κάτι που θα αποδειχθεί πολύτιμο στον εντοπισμό κινδύνων σε μέρη με συνωστισμό».

Homo Digitalis: Παραβιάζει η ΕΛΑΣ τη νομοθεσία της ΕΕ;

Τον Μάρτιο του 2020 η Homo Digitalis, οργάνωση που υπερασπίζεται τα ψηφιακά δικαιώματα, υπέβαλε αίτηση γνωμοδότησης στην Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (ΑΠΔΠΧ) εκφράζοντας τις ανησυχίες της για τη νομική βάση του προγράμματος: «Υπάρχει σοβαρό ενδεχόμενο η ΕΛ.ΑΣ. να παραβιάσει τη νομοθεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την επεξεργασία προσωπικών δεδομένων στο πλαίσιο της πρόληψης, της διερεύνησης, της ανίχνευσης ή της δίωξης ποινικών αδικημάτων και τις διατάξεις του Ν.4624/2019 όταν παραλάβει και θέσει προς χρήση τις εν λόγω έξυπνες φορητές συσκευές λήψης και επεξεργασίας βιομετρικών δεδομένων σε επιτόπιους ελέγχους».

Σε τηλεφωνική συνέντευξη, ο συνιδρυτής της Homo Digitalis Λευτέρης Χελιουδάκης υποστήριξε πως αυτή τη στιγμή «δεν υπάρχει νομικό πλαίσιο, ούτε προεδρικό διάταγμα που να επιτρέπει την επαλήθευση υποκειμένων και την επεξεργασία βιομετρικών δεδομένων».

Ανεξαρτήτως, όμως, της νομιμότητας του προγράμματος, ο Λευτέρης Χελιουδάκης σημείωσε πως «θα έπρεπε να υπάρχει κάποια νομική διάταξη που να προβλέπει λεπτομερώς τα οργανωτικά μέτρα, καθώς και τα μέτρα ασφαλείας: ποιος θα έχει πρόσβαση σε αυτά τα δεδομένα, για ποιο χρονικό διάστημα, για πόσο καιρό αυτά θα αποθηκεύονται και ποιος θα είναι ο σκοπός της επεξεργασίας τους;».

Η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα επικοινώνησε με την Homo Digitalis μερικούς μήνες αργότερα, στα τέλη του Αυγούστου του 2020, προαναγγέλοντας ότι θα διερευνήσει το ζήτημα.

Το Reporters United επικοινώνησε με την Αρχή ρωτώντας αν η έρευνα έχει ολοκληρωθεί και αν ναι, ποια είναι τα ευρήματα. Το γραφείο τύπου της Αρχής απάντησε πως η ΕΛ.ΑΣ. «απάντησε σε σχετικό έγγραφο της Αρχής Προστασίας Δεδομένων και παρείχε κάποιες πληροφορίες», χωρίς ωστόσο να μας παράσχει περισσότερες λεπτομέρειες για το περιεχόμενο αυτών των πληροφοριών.

«Η Αρχή παρακολουθεί στενά και συμμετέχει σε συζητήσεις στο πλαίσιο εργασιών του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Προστασίας Δεδομένων (ΕΣΠΔ) για το σχετικό θέμα της τεχνολογίας αναγνώρισης προσώπου και ταυτοποίησης βάσει βιομετρικών δεδομένων, οι οποίες έχουν ως σκοπό την έκδοση οδηγιών από το ΕΣΠΔ για την προαναφερθείσα χρήση τεχνολογίας από τις αρχές επιβολής του νόμου. Οι εν λόγω οδηγίες (σχέδιο οδηγιών) βρίσκονται στο τελικό στάδιο διαβούλευσης πριν την έγκρισή τους από το ΕΣΠΔ με στόχο την ενιαία και ομοιόμορφη αντιμετώπιση της εν λόγω τεχνολογίας», έγραψε στο πλαίσιο ηλεκτρονικής αλληλογραφίας.

Παρόλα αυτά, αξιωματούχος της ΕΛΑΣ  διαβεβαιώνει ότι «υπάρχουν συγκεκριμένοι νόμοι και κάθε μέτρο θα συμβαδίζει με τη σχετική νομοθεσία».

Το άρθρο Από αυτό το καλοκαίρι 1.000 φορητές συσκευές της ΕΛΑΣ θα σκανάρουν τα πρόσωπα των πολιτών σε περιπολίες εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

«Η λειτουργία φορητών συστημάτων επιτήρησης μπορεί να λάβει χώρα μόνο όταν υπάρχει άμεσος σοβαρός κίνδυνος τέλεσης συγκεκριμένων αξιόποινων πράξεων, ενώ πρέπει πάντα να προηγείται η έκδοση από την ΕΛ.ΑΣ. ειδικής απόφασης με την οποία αιτιολογείται ειδικώς – κάθε φορά – η συνδρομή των αναγκαίων προϋποθέσεων για τη λειτουργία τους».

Homo Digitalis

Την πρωτοβουλία πήρε η Homo Digitalis, οργάνωση για την υπεράσπιση των ψηφιακών δικαιωμάτων στην Ελλάδα, με την οποία το Reporters United συνεργάζεται σε θέματα κοινού ενδιαφέροντος, όπως η λογοδοσία αλγορίθμων σε συνεργασία και με την οργάνωση Algorithm Watch. Η Homo Digitalis τρέχει στην Ελλάδα την πανευρωπαϊκή καμπάνια ReclaimYourFace σχετικά με τη χρήση παρεμβατικών τεχνολογιών όπως drones, κάμερες και τεχνολογίες αναγνώρισης προσώπου σε δημόσιους χώρους.

Οι επιστολές συνυπογράφονται από πολίτες που ζουν και εργάζονται στο κέντρο της Αθήνας, μεταξύ άλλων δημοσιογράφους και δικηγόρους, οι οποίοι συμμετέχουν σε οργανισμούς όπως η Homo Digitalis, το Τhe Press Project και το Reporters United.

H Homo Digitalis σχολιάζει: «Η λειτουργία φορητών συστημάτων επιτήρησης, όπως drones και φορητών καμερών, μπορεί να λάβει χώρα μόνο όταν υπάρχει άμεσος σοβαρός κίνδυνος τέλεσης συγκεκριμένων αξιόποινων πράξεων, ενώ πρέπει πάντα να προηγείται η έκδοση από την ΕΛ.ΑΣ. ειδικής απόφασης με την οποία αιτιολογείται ειδικώς – κάθε φορά – η συνδρομή των αναγκαίων προϋποθέσεων για τη λειτουργία των φορητών συστημάτων επιτήρησης, επεξηγούνται τα συγκεκριμένα πραγματικά στοιχεία που στοιχειοθετούνται και περιγράφονται λεπτομερώς οι όροι λειτουργίας των φορητών συστημάτων».

Χρήση drones στην επέτειο του Πολυτεχνείου

Η πρώτη επιστολή αναφέρεται στην απόφαση για απαγόρευση όλων των δημόσιων υπαίθριων συναθροίσεων μεταξύ 15 και 18 Νοεμβρίου. Σύμφωνα με δημοσιεύματα και μαρτυρίες πολιτών η ΕΛ.ΑΣ. έκανε χρήση drones που φέρουν κάμερες στην Αθήνα, προκειμένου να σχηματιστεί ακριβής εικόνα για την κατάσταση που επικρατεί στους δρόμους της πόλης.

Τα υπογράφοντα άτομα ζητούν να μάθουν εάν τηρήθηκαν οι απαραίτητες διασφαλίσεις και υποχρεώσεις που προβλέπονται από την εθνική και ευρωπαϊκή νομοθεσία, και συγκεκριμένα ρωτούν:

• Εάν εξέδωσε η ΕΛ.ΑΣ. την απαραίτητη απόφαση λειτουργίας φορητών συστημάτων επιτήρησης πριν την χρήση των drones
• Εάν έχει καταρτίσει η ΕΛ.ΑΣ. εκτίμηση επιπτώσεων των προβλεπόμενων πράξεων επεξεργασίας στην προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα πριν από την χρήση των drones
• Εάν έχει διαβουλευθεί προηγουμένως με την Αρχή Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων
• Εάν διαθέτει η ΕΛ.ΑΣ. drones, τα οποία είναι ιδιαίτερα ευέλικτα και παρεμβατικά σε αστικά περιβάλλοντα, και πώς τα προμηθεύτηκε.

Επίσης, οι πολίτες ζητούν πρόσβαση στα παραπάνω έγγραφα, όπως επίσης και στο αρχείο πτήσεων των drones της ΕΛ.ΑΣ. για την περίοδο αυτή, προκειμένου να εξακριβωθεί εάν τηρήθηκαν οι απαραίτητες προϋποθέσεις που ορίζει ο νόμος.

Φορητές κάμερες στην επέτειο Γρηγορόπουλου

Η δεύτερη επιστολή είναι σχετική με την υπ’ αριθ. 7001/2/92/1-α απόφαση της ΕΛ.ΑΣ. να λειτουργήσει συστήματα επιτήρησης στις 6-7 Δεκεμβρίου στο κέντρο (Εξάρχεια – Προπύλαια Πανεπιστημίου Αθηνών – Πλατεία Συντάγματος) και σε λοιπές περιοχές της Αθήνας.

Η απόφαση της ΕΛ.ΑΣ. δεν είναι δημόσια διαθέσιμη ενώ η σχετική ανακοίνωση στην ιστοσελίδα της είναι γενική και αόριστη χωρίς να κάνει την παραμικρή αναφορά στα ειδικότερα χαρακτηριστικά των φορητών συστημάτων που τέθηκαν σε λειτουργία.

Επομένως προκαλείται ανασφάλεια για το είδος των φορητών συστημάτων που χρησιμοποιήθηκαν κατά τις επιχειρήσεις της ΕΛ.ΑΣ. τη δεδομένη χρονική στιγμή (μεταξύ άλλων drones, φορητές κάμερες σε μπαστούνι).

Τα υπογράφοντα άτομα ζητούν να πληροφορηθούν ποια τελικά είδη φορητών συστημάτων επιτήρησης χρησιμοποιήθηκαν από την ΕΛ.ΑΣ., ενώ επίσης ρωτούν:

• Εάν η ΕΛ.ΑΣ. ήρθε σε προηγούμενη διαβούλευση με την Αρχή Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων
• Εάν κατήρτισε «εκτίμηση επιπτώσεων» των προβλεπόμενων πράξεων επεξεργασίας στην προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα πριν από την χρήση των συστημάτων επιτήρησης.

Τέλος, οι πολίτες ζητούν πρόσβαση στη συγκεκριμένη απόφαση προκειμένου να εξακριβωθεί ότι πληρούνται οι απαραίτητες διασφαλίσεις και, εάν κριθεί απαραίτητο, να προχωρήσουν στην άσκηση των δικαιωμάτων έννομης προστασίας που προβλέπονται από τη σχετική νομοθεσία.

Το άρθρο Ερωτήματα και αιτήματα FOI στην ΕΛ.ΑΣ. για τη χρήση drones και φορητών καμερών εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.