Editing: Χριστόφορος Κάσδαγλης

Το κλίμα στο σπίτι της Αμερικανίδας πρέσβειρας Κίμπερλι Γκιλφόιλ ήταν βαρύ, γεμάτο ένταση. Ήταν 2 Απριλίου 2026. Σχεδόν τρεις μήνες είχαν περάσει από τότε που είχε κάνει νύξη στον ίδιο τον Έλληνα πρωθυπουργό για την ανάγκη διαλόγου και δύο από τότε που ο υπουργός Υγείας Άδωνις Γεωργιάδης τής είχε υποσχεθεί συνάντηση για να της παρουσιάσει την κατάσταση. Είχε χάσει πια την υπομονή της με την αναβλητικότητα της ελληνικής πλευράς. 

Στηρίξτε την ανεξάρτητη δημοσιογραφία του Reporters United εδώ.

«I will nail them down» («Θα τους στριμώξω άγρια»), φέρεται να είχε δηλώσει τον περασμένο Ιανουάριο η πρέσβειρα σε εκπροσώπους της αμερικανικής φαρμακοβιομηχανίας στην Ελλάδα — δηλαδή ότι θα ασκούσε σκληρή πίεση στην ελληνική κυβέρνηση για τη δραστική μείωση των ποσών που οι εταιρείες καλούνται να επιστρέφουν κάθε χρόνο στο Δημόσιο. Αρκετά πια με αυτό που η ίδια είχε χαρακτηρίσει ως «piracy on U.S. companies» («πειρατεία εις βάρος των αμερικανικών εταιρειών»). Είχε έρθει η ώρα να περάσει από τα λόγια στις πράξεις.

Σε συνεργασία με το Ελληνοαμερικανικό Επιμελητήριο, διοργάνωσε η ίδια τη σύσκεψη στο σπίτι της, στις 2 Απριλίου. Εκεί βρέθηκαν στο ίδιο τραπέζι οι Έλληνες υπουργοί Οικονομικών Κυριάκος Πιερρακάκης, Υγείας Άδωνης Γεωργιάδης, ο υφυπουργός Οικονομικών Θάνος Πετραλιάς, ο αντιπρόεδρος του ΕΟΠΥΥ Θάνος Ζαμάνης, εκπρόσωποι των αμερικανικών φαρμακευτικών εταιρειών στην Ελλάδα (μέλη του AmCham), καθώς και οι γενικοί γραμματείς των δύο υπουργείων. Η αμερικανική πρεσβεία δεν απάντησε αναλυτικά στις ερωτήσεις του Reporters United σχετικά με τη συνάντηση, επισημαίνοντας λιτά στη δήλωση που μας έστειλε: «Κατά τη γενική πολιτική μας δεν σχολιάζουμε το περιεχόμενο ιδιωτικών διπλωματικών συζητήσεων». 

Πιέσεις από την αμερικανική πλευρά είχαν ξεκινήσει να ασκούνται πριν από την άφιξη της νέας πρέσβειρας. Σε συνάντηση κεκλεισμένων των θυρών στο πλαίσιο του συνεδρίου του Ελληνοαμερικανικού Εμπορικού Επιμελητηρίου τον Οκτώβριο του 2025, ο κ. Γεωργιάδης «τα είχε ακούσει»: «Ο πρόεδρος Τραμπ είναι ξεκάθαρος γι’ αυτό το θέμα. Τελειώνετε επιτέλους με αυτό πια», είχε ακουστεί να λέει ο εκπρόσωπος της πρεσβείας.

«Το θέμα» ήταν το clawback, ο μηχανισμός αυτόματης επιστροφής χρημάτων από τις φαρμακευτικές εταιρείες προς το Δημόσιο, ο οποίος ενεργοποιείται όταν η συνολική φαρμακευτική δαπάνη ξεπεράσει το ανώτατο όριο που έχει θέσει το κράτος για ένα συγκεκριμένο έτος. Ο μηχανισμός θεσμοθετήθηκε από την τρόικα στο πλαίσιο των μνημονίων το 2012 με αφορμή την οικονομική κρίση και με στόχο να επιτευχθούν ισορροπημένες δαπάνες. Παρότι αρχικά είχε ημερομηνία λήξης το 2015, η ισχύς του επεκτάθηκε με διαδοχικές αποφάσεις έως και σήμερα. Στην Ελλάδα το clawback υπολογίζεται σε πάνω από 50% της συνολικής φαρμακευτικής δαπάνης – με ορισμένες εκτιμήσεις να το ανεβάζουν πάνω από 70%.

Η έρευνα Cancer Calculus ζουμάρει στο Keytruda

Η σύσκεψη στην πρεσβευτική κατοικία της κ. Γκιλφόιλ μάλλον σηματοδότησε πρώιμη έναρξης της Μεγάλης Εβδομάδας για τον κ. Γεωργιάδη. Τα καμπανάκια είχαν ωστόσο ηχήσει ήδη από τα περασμένα Χριστούγεννα, από την άλλη άκρη του Ατλαντικού. 

Λίγο πριν εκπνεύσει το 2025, ανακοινώθηκε η συμφωνία εννέα αμερικανικών φαρμακευτικών κολοσσών με την κυβέρνηση Τραμπ για μείωση της τιμής σε ορισμένα βασικά τους φάρμακα για την αμερικανική αγορά, σύμφωνα με τις επιθυμίες του προέδρου. 

Υπήρχε όμως κι ένα αντάλλαγμα: η αύξηση των κερδών εκτός ΗΠΑ, με τη βοήθεια της αμερικανικής κυβέρνησης. Κατά την ανακοίνωση της συμφωνίας ένας διοπτροφόρος με τριγωνικό μούσι δήλωσε 100% στήριξη στον πρόεδρο για τις ενέργειές του. Ήταν ο Ρόμπερτ Μ. Ντέιβις, διευθύνων σύμβουλος και πρόεδρος της Merck & Co., γνωστής εκτός ΗΠΑ και Καναδά ως MSD, κατασκευάστριας του αντικαρκινικού «μπλοκμπάστερ» pembrolizumab – με εμπορική ονομασία: Keytruda. 

«Σκέφτομαι τον στόχο σας για τη μείωση του κόστους και τη βελτίωση της πρόσβασης για τους Αμερικανούς, αλλά εξίσου και για την αύξηση των τιμών εκτός ΗΠΑ», δήλωσε ο Ντέιβις. Ωστόσο, δεν είπε κουβέντα για τη μείωση της τιμής του Keytruda, το οποίο αντιστοιχούσε το 2025 σε πωλήσεις 31,7 δισ. δολαρίων παγκοσμίως και σε σχεδόν το ήμισυ των συνολικών εσόδων της Merck και των θυγατρικών της. Από το 2014, όταν το Keytruda πήρε για πρώτη φορά έγκριση, έως και το 2025, οι πωλήσεις του έφτασαν τα 163 δισ. δολάρια, εντάσσοντάς το στα φάρμακα με τις μεγαλύτερες πωλήσεις όλων των εποχών. 

Το Keytruda έχει χορηγηθεί σε εκατομμύρια καρκινοπαθείς – αλλά και εκατομμύρια άλλοι το στερούνται αδικαιολόγητα ανά τον κόσμο. Το Cancer Calculus, η έρευνα υπό τον συντονισμό του International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ) σε συνεργασία με 47 μέσα ενημέρωσης, μεταξύ των οποίων και το Reporters United, αποκαλύπτει πώς μία από τις μεγαλύτερες φαρμακοβιομηχανίες παγκοσμίως χρησιμοποίησε τακτικές για να αυξήσει τη συνταγογράφηση, να κρατήσει την τιμή υψηλή μέσω λόμπινγκ και να καθυστερήσει φθηνότερες εκδοχές του φαρμάκου (βιοϊσοδύναμα) να φτάσουν στους καρκινοπαθείς τα προσεχή χρόνια.

Ταυτόχρονα, κυβερνήσεις ανά τον κόσμο δαπανούν ολοένα και μεγαλύτερα ποσά για το Keytruda, αφού οι υψηλές τιμές του πιέζουν τους κρατικούς προϋπολογισμούς ακόμα και σε πλούσιες χώρες.

Ενδεικτικά, το κόστος ανά ασθενή για θεραπεία ενός χρόνου με βάση τις τιμές καταλόγου (δηλαδή προ επιστροφών-εκπτώσεων) είναι περίπου 80.000 δολάρια στη Γερμανία, 208.000 στις ΗΠΑ, 93.000 στον Λίβανο, 130.000 στην Κολομβία, 65.000 στη Νότια Αφρική, 116.000 στην Κροατία – και 97.306 ευρώ στην Ελλάδα. Το ίδιο φιαλίδιο των 100 mg κοστίζει 850 δολάρια στην Ινδονησία, 6.015 δολάρια στις ΗΠΑ και 2.702,95 ευρώ στην Ελλάδα!

Η έρευνα, στην οποία συμμετείχαν συνολικά 125 δημοσιογράφοι από 37 χώρες και κράτησε περίπου έναν χρόνο, αποκαλύπτει με ποια ακριβώς μέσα η MSD συντηρεί την κυριαρχία της. Βασίστηκε σε εκατοντάδες συνεντεύξεις με ογκολόγους, καρκινοπαθείς, ρυθμιστικές αρχές, ειδικούς σε ζητήματα πατεντών και εργαζόμενους στη φαρμακευτική βιομηχανία, σε αποκλειστικά στοιχεία τιμολόγησης και αναλύσεις πατεντών, καθώς και σε χιλιάδες σελίδες εταιρικών παρουσιάσεων, εγγράφων επιτροπών πατεντών, αγωγών και αρχείων εταιρειών και ρυθμιστικών αρχών – και περισσότερα από 1.000 αιτήματα για παροχή δημόσιων εγγράφων σε 27 χώρες.

Η αντιπρόεδρος της Merck Τζοάνα Χέρμαν υπερασπίστηκε τις πρακτικές τιμολόγησης της εταιρείας, λέγοντας ότι η τιμή του Keytruda «αντανακλά την αξία του για τους ασθενείς και τα συστήματα υγείας». 

«Έχουμε μακρά ιστορία υπεύθυνης τιμολόγησης των φαρμάκων μας, ώστε να αντικατοπτρίζουν την αξία τους για τους ασθενείς, τους ασφαλιστικούς φορείς και την κοινωνία», ανέφερε η ίδια σε επιστολή προς το ICIJ.

Η διεθνής έρευνα του ICIJ διαπίστωσε ότι η συμπεριφορά της Merck ήταν η συνήθης για τη φαρμακευτική βιομηχανία και ότι η εταιρεία δεν αποτελούσε εξαίρεση όσον αφορά τις συνολικές επιχειρηματικές της πρακτικές. Ωστόσο, η εντυπωσιακή ανάπτυξη και ζήτηση του Keytruda επαναφέρει με έντονο τρόπο στο προσκήνιο τη συζήτηση για πρακτικές προτεραιοποίησης των κερδών έναντι των ασθενών.  

Ο κ. Γεωργιάδης τελικά ανησυχεί

Η πανηγυρική συμφωνία του Τραμπ με τους φαρμακευτικούς κολοσσούς συμπτωματικά είχε βρει τον Άδωνη Γεωργιάδη στην Ουάσινγκτον, όπου πραγματοποιούσε επαφές με στελέχη τους.   

Η αρχική αντίδραση του κ. Γεωργιάδη, ο οποίος φέρεται να αποκάλεσε τη συμφωνία  «ισορροπημένη», θα μπορούσε να θεωρηθεί ανεξήγητα ψύχραιμη. Στην ερώτησή μας αν ανησυχεί για πιθανή συνεπακόλουθη αύξηση της τιμής των φαρμάκων στην Ελλάδα, ο κ. Γεωργιάδης δεν φάνηκε τόσο ήσυχος: «Ο πρόεδρος Τραμπ υπερασπίζεται και καλά κάνει τα συμφέροντα των ΗΠΑ. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όλοι μας έχουμε πάντοτε τα ίδια συμφέροντα. H φαρμακευτική του πολιτική μπορεί να φέρει μεγάλη αναστάτωση στην φαρμακευτική αγορά της Ευρώπης και η Ευρώπη πρέπει να είναι προετοιμασμένη για αυτό το ενδεχόμενο». (Όλες οι απαντήσεις του υπουργού, εδώ.)

«Συνολικά, η απειλή δασμών από τον Τραμπ σε συνδυασμό με την πίεση της φαρμακοβιομηχανίας θα οδηγήσει σε αύξηση των τιμών των φαρμάκων στην Ευρώπη και αλλού, αλλά δεν θα δούμε μείωση των τιμών στις ΗΠΑ», εκτιμά ο Ταχίρ Αμίν, ιδρυτής και διευθύνων σύμβουλος της πλατφόρμας I-MAK (Initiative for Medicines, Access and Knowledge), η οποία αναζητά λύσεις στη δομική ανισότητα του διεθνούς φαρμακευτικού συστήματος. 

Στη χώρα μας, αύξηση της τιμής μπορεί να επιτευχθεί έμμεσα, με μείωση του clawback και του rebate (της έκπτωσης που προκύπτει από τη μυστική διαπραγμάτευση κράτους – εταιρειών). Μεταξύ των εταιρειών – μελών του Pharma Innovation Forum (PIF) και του Συνδέσμου Φαρμακευτικών Επιχειρήσεων Ελλάδος (ΣΦΕΕ) που επιδίωξαν να διασφαλίσουν στήριξη από την πρέσβειρα στο θέμα των επιστροφών είναι και η MSD Ελλάδος – επίσης μέλος του Ελληνοαμερικανικού Εμπορικού Επιμελητηρίου (AmCham).

Είναι χαρακτηριστικό ότι η MSD Ελλάδος ήδη από τον Ιούνιο του 2025 αναφερόταν στην «ανάγκη ριζικής αναδιάρθρωσης της φαρμακευτικής πολιτικής στην Ελλάδα», χαρακτηρίζοντας το clawback «πληθωριστικό μηχανισμό που ενισχύει τις στρεβλώσεις και διαβρώνει σταδιακά τη λειτουργία του συστήματος υγείας – πλήττοντας ασθενείς, εταιρείες και τώρα πια τη δημοσιονομική ισορροπία της κυβέρνησης».

Το πνεύμα της τοποθέτησης παραπέμπει σε Έκθεση του 2026 του λόμπι των αμερικανικών φαρμακευτικών εταιρειών PhRMA, στην οποια αυτό εξέφραζε την ανησυχία «για τα υπερβολικά και αυξανόμενα clawbacks και rebates στην Ελλάδα, που υπονομεύουν την καινοτομία και καθυστερούν την πρόσβαση των ασθενών σε νέα φάρμακα» Η Merck/MSD κατέβαλε πέρσι στη PhRMA περισσότερα από 16 εκατ. δολάρια σε συνδρομές (πάνω από 5 εκατ. περισσότερα σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά), ενώ ο επικεφαλής της είναι πρόεδρος του ΔΣ της PhRMA.

Η έρευνα του ICIJ ανέδειξε ότι η Merck/MSD τρέχει μια δαπανηρή παγκόσμια εκστρατεία λόμπινγκ. Η εταιρεία έχει επενδύσει οικονομικά -και με σημαντικά ποσά- σε σχέσεις με γιατρούς και ενώσεις ασθενών, καθώς και σε χορηγίες για έρευνα. Στην Ελλάδα η ΜSD είναι η πρώτη σε χορηγίες προς ενώσεις ασθενών που ασχολούνται με τον καρκίνο. Έρευνες που εντόπισε το ICIJ δείχνουν ότι τέτοιες επενδύσεις αυξάνουν τη συνταγογράφηση, κάποιες φορές χωρίς να βελτιώνουν τα ποσοστά επιβίωσης. Μόνο στις ΗΠΑ -όπως προκύπτει από τα αρχεία- την περίοδο 2018 – 2024 η Merck κατέβαλε σχεδόν 52 εκατ. δολάρια σε αμοιβές συμβουλευτικών υπηρεσιών και άλλες πληρωμές σχετικές με το Keytruda προς επαγγελματίες υγείας, με πέντε γιατρούς να λαμβάνουν πάνω από 1 εκατ. δολάρια έκαστος.

Στην Ελλάδα, το λόμπινγκ για λογαριασμό των μεγάλων αμερικανικών φαρμακευτικών διεξάγεται, όπως φαίνεται, ακόμα και στο ανώτατο επίπεδο της αμερικανικής πρεσβείας. Ρωτήσαμε την MSD Ελλάδος αν είχε συμμετάσχει εκπρόσωπός της στη συνάντηση της 2ας Απριλίου στην κατοικία της κ. Γκιλφόιλ, και δεν το διέψευσε. 

Με την ιδιότητά της ως μέλος των ΔΣ του ΣΦΕΕ και του PIF, αλλά και ως μέλος της φαρμακευτικής επιτροπής του AmCham, «η MSD συχνά συμμετέχει σε συναντήσεις που διοργανώνουν οι ενώσεις με διάφορους φορείς για τα θεσμικά ζητήματα της φαρμακευτικής πολιτικής στην Ελλάδα, όπως η συνάντηση που διοργάνωσε το Αμερικανικό Εμπορικό Επιμελητήριο, στην οποία συμμετείχαν η πρέσβειρα των ΗΠΑ, Έλληνες υπουργοί και έξι φαρμακευτικές εταιρείες, και της οποίας το περιεχόμενο και τα αποτελέσματα έχουν καλυφθεί εκτενώς από τον εθνικό Τύπο», απάντησε στο Reporters United o διευθυντής εξωτερικών υποθέσεων της MSD κ. Αντώνης Καρόκης. (Οι απαντήσεις του κ. Καρόκη, στα αγγλικά, εδώ.) 

Ο υπουργός Υγείας κ. Γεωργιάδης μας είπε να ζητήσουμε τον κατάλογο των παρευρισκομένων από την κυρία Γκιλφόιλ, η οποία οργάνωσε και τη συνάντηση. «Εγώ προσκλήθηκα και πήγα». Η κ. Γκιλφόιλ δεν τον έδωσε.  

Αποτελεσματικό αλλά πανάκριβο

«Κανένα άλλο φάρμακο δεν έχει επιτύχει τόσα πολλά», λέει Έλληνας ογκολόγος δημόσιου νοσοκομείου για το pembrolizumab. «Είναι πραγματικά η βασίλισσα της ανοσοθεραπείας. Στο στομάχι δουλεύει, στον οισοφάγο δουλεύει, στο μελάνωμα δουλεύει, στον πνεύμονα δουλεύει, στον εγκέφαλο δουλεύει, στα νεφρά δουλεύει, στο ουροθήλιο δουλεύει, στον μαστό και τον τράχηλο της μήτρας δουλεύει. Και προεγχειρητικά και μετεγχειρητικά. Μόνο στο πάγκρεας δεν δουλεύει. Επιπλέον, είναι ένα φάρμακο που δουλεύει μόνο του στην ανοσοθεραπεία, δεν χρειάζονται δύο ανοσοθεραπείες για να υπάρχει αποτέλεσμα». 

Το Keytruda, γνωστό με τη γενική ονομασία pembrolizumab, είναι ένας τύπος ανοσοθεραπείας που επιστρατεύει το ανοσοποιητικό σύστημα εναντίον των καρκινικών κυττάρων. Σε αντίθεση με τη χημειοθεραπεία, η οποία στοχεύει τα ταχέως πολλαπλασιαζόμενα καρκινικά κύτταρα, το Keytruda μπλοκάρει μια διαδικασία που επιτρέπει σε ορισμένους τύπους καρκίνου να παρακάμπτουν το ανοσοποιητικό.

Το 2022 και το 2023 θεσπίστηκαν κλειστοί προϋπολογισμοί ανοσοθεραπείας με Keytruda για τα δημόσια νοσοκομεία και το ΓΝ Παπαγεωργίου (αθροιστικά περί τα 76 και 109 εκατ. ευρώ αντίστοιχα – αύξηση 33 εκατ. ευρώ σε μία μόνο χρονιά), καθώς και τον ΕΟΠΥΥ. Οι επόμενοι κλειστοί προϋπολογισμοί του 2024 και 2025 για νοσοκομεία και ΕΟΠΥΥ, ωστόσο, ομαδοποιούν πλέον το Keytruda με άλλα προϊόντα, αποκρύπτοντας τα επιμέρους επίπεδα δαπανών. Στη Διαύγεια εντοπίσαμε ακόμα και ξεχωριστές αποφάσεις αποζημίωσης του Keytruda από το υπουργείο Εθνικής Άμυνας (για παράδειγμα, εδώ) για στρατιωτικά νοσοκομεία. 

Σύμφωνα με τις αναρτημένες στο ΓΕΜΗ Οικονομικές Καταστάσεις της εταιρείας για το 2024, οι ακαθάριστες πωλήσεις της MSD στην Ελλάδα έφτασαν περί τα 500,3 εκατ. ευρώ το 2024. Ο καθαρός κύκλος εργασιών μετά από rebates και clawbacks ανήλθε σε 252,5 εκατ. ευρώ (άρα οι επιστροφές ανέρχονται γύρω στο 50%). Δεν διευκρινίζεται τι μέρος των πωλήσεων αντιστοιχεί στο Keytruda, ωστόσο σημειώνεται η αύξηση της φαρμακευτικής δραστηριότητας σε σχέση με το 2023 «κυρίως λόγω της συνεχιζόμενης ισχυρής απόδοσης του ογκολογικού χαρτοφυλακίου της Εταιρείας (με επικεφαλής το blockbuster “Keytruda”)». 

Μυστικότητα στην Ελλάδα για τη δημόσια δαπάνη

Ρωτήσαμε τον ίδιο τον κ. Γεωργιάδη ποιος ήταν ο κλειστός προϋπολογισμός του υπουργείου Υγείας μόνο για το Keytruda το 2025. «Αυτά τα νούμερα δεν μπορώ να σας τα ανακοινώσω, είναι μη ανακοινώσιμα», είπε. «Οι κλειστοί προϋπολογισμοί έχουν διαδικασία απορρήτου». 

Το 2023, η τιμή καταλόγου του Keytruda στην Ελλάδα ήταν 2.332,24 ευρώ (άνευ ΦΠΑ), (2.472,176 με ΦΠΑ) όπως διαβάζουμε σε έγγραφο του Ιπποκράτειου Νοσοκομείου στη Διαύγεια. Στο ίδιο έγγραφο η ετήσια θεραπεία (36 FL KEYTRUDA 25mg/ml-4mlΟ) υπολογίζεται στα 88.998,30 ευρώ (με 6% ΦΠΑ). Δεν πρόκειται για την τελική τιμή που κατέβαλε το ελληνικό Δημόσιο, αφού δεν είναι συνυπολογισμένα clawbacks και rebates.

Τιμή χρυσού 

Οι φαρμακευτικές συχνά δικαιολογούν τις υψηλές τιμές φαρμάκων με το επιχείρημα ότι η ανάπτυξή τους προϋποθέτει τεράστιες επενδύσεις σε έρευνα και ανάπτυξη (R&D), ενώ πρέπει να απορροφούν και το κόστος της αποτυχίας. Σε ακρόαση στο Κογκρέσο τον Φεβρουάριο του 2024 ο διευθύνων σύμβουλος της Merck Ρόμπερτ Ντέιβις δήλωσε ότι η Merck επένδυσε από το 2011 έως το 2023 46 δισ. δολάρια για την έρευνα, την ανάπτυξη και τις υποδομές με σκοπό την παραγωγή του Keytruda – και ότι στοχεύει να επενδύσει άλλα 18 δισ. δολάρια σε κλινικές δοκιμές για το φάρμακο έως το 2030.

Ωστόσο, νέα ανάλυση της Public Eye, ελβετικής μη κερδοσκοπικής οργάνωσης για τη λογοδοσία των εταιρειών, εκτιμά ότι οι δαπάνες R&D της Merck για το Keytruda, συνυπολογιζόμενων των αποτυχημένων κλινικών δοκιμών, είναι 4,8 δισ. δολάρια –  3% των παγκόσμιων εσόδων της εταιρείας από το φάρμακο, αρχής γενομένης το 2014 που κυκλοφόρησε. Ο Πάτρικ Ντούρισκ, ειδικός της Public Eye στον φαρμακευτικό τομέα, δήλωσε ότι κατέληξε στα νούμερα αυτά μετά από ανάλυση των κλινικών δοκιμών του Keytruda και του μέσου κόστους τους – καθώς αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος των δαπανών R&D. Η Public Eye επισημαίνει επιπλέον ότι η MSD δεν διαδραμάτισε ρόλο στην ανακάλυψη ή τη σύλληψη του φαρμάκου, το οποίο προήλθε σε μεγάλο βαθμό από έρευνα χρηματοδοτούμενη με δημόσιους πόρους – και ότι η εταιρεία το απέκτησε μέσω εταιρικής εξαγοράς το 2009.

Τα στοιχεία που επικαλέστηκε ο Ντέιβις (διευθύνων σύμβουλος της MSD) είναι «απολύτως μη επαληθεύσιμα», δήλωσε ο Ντούρισκ στο ICIJ. «Το μερίδιο του κόστους έρευνας και ανάπτυξης σε σχέση με την τιμή ενός φιαλιδίου είναι πολύ μικρό και έχει εδώ και καιρό αποσβεστεί», πρόσθεσε. «Η τιμή επομένως είναι υπερβολικά υψηλή, όχι για να καλύψει το κόστος R&D ή να αντισταθμίσει κινδύνους, αλλά για να αποφέρει το μέγιστο δυνατό κέρδος».

Η Διεθνής Ομοσπονδία Φαρμακευτικών Βιομηχανιών (IFPMA), στην οποία συμμετέχει και η Merck, διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο αντιτιθέμενη σε σχέδιο ψηφίσματος του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας το 2019, όπως επισήμανε κατά την έρευνα η δημοσιογράφος του ελβετικού RSI Σαμπρίνα Πίσου (Sabrina Pisu). Το σχέδιο απαιτούσε από τις φαρμακευτικές, ως προϋπόθεση για την έγκριση των φαρμάκων, να δημοσιοποιούν τα κόστη R&D, τα έξοδα κλινικών δοκιμών, τις δαπάνες μάρκετινγκ και τις καθαρές τιμές που καταβάλλουν οι κυβερνήσεις. 

Η άρνηση των εταιρειών να το αποδεχτούν αναδεικνύει την ανησυχία τους ως προς την πειστικότητα του αφήγηματός τους. Το τελικό ψήφισμα, που χαιρετίστηκε ως επιτυχία, πέρασε αφού οι χώρες «πρώτα αποδυνάμωσαν ένα σχέδιο ψηφίσματος που θα απαιτούσε επίσης από τις φαρμακευτικές εταιρείες να αποκαλύπτουν το κόστος παραγωγής των φαρμάκων», επισήμανε το Reuters. Αν πράγματι οι δαπάνες αυτές βρίσκονταν στο επίπεδο που δηλώνεται, τότε προς τι η ανησυχία στην προοπτική πλήρους διαφάνειας;  

Για τον υπολογισμό μιας «δίκαιης τιμής», τόσο για τις εταιρείες όσο και για την κοινωνία, η Διεθνής Ένωση Αλληλοβοηθητικών Οργανισμών (International Association of Mutual Benefit Societies / AIM) έχει αναπτύξει ένα μοντέλο τιμολόγησης που λαμβάνει υπόψη τα εκτιμώμενα κόστη ανάπτυξης, παραγωγής και άλλα συναφή έξοδα, μια απόδοση 8%, καθώς και μια ανταμοιβή για τη θεραπευτική αξία του φαρμάκου. Βασισμένο στο εκτιμώμενο κόστος R&D (4,8 δισ. δολάρια) για το Keytruda από τηνο Public Eye, η AIM καταλήγει ότι η δίκαιη τιμή θα ήταν 40 ευρώ ανά φιαλίδιο 100 mg. 

Το κόστος ετήσιας θεραπείας ασθενούς στην Ελλάδα το 2023 ήταν 88.998,30 ευρώ (με ΦΠΑ 6%) (για 36 φιαλίδια Keytruda). Η τιμή που τελικά πλήρωσε το Δημόσιο γι’ αυτήν, ακόμα και αν υποθέσουμε ότι clawbacks και rebates είναι στο υψηλότατο 70% (με πιο ρεαλιστικό το 50% που συνάγεται από τη διαφορά συνολικών πωλήσεων – καθαρών κερδών της MSD στην Ελλάδα), το κόστος κατεβαίνει στα 26.699,49 ευρώ. Με τιμές καταλόγου 2026 (δεν διευκρινίζεται αν οι τιμές δίνονται με ή άνευ ΦΠΑ 6%), η ετήσια θεραπεία θα κόστιζε 97.306,2 ευρώ – και με υποθετικές υποχρεωτικές εκπτώσεις 70%, 29.191,63 ευρώ. Η διαφορά από τα 1.440 ευρώ που θα έπρεπε να στοιχίζει, σύμφωνα με τον υπολογισμό της ΑΙΜ, παραμένει τεράστια. 

Διαιωνίζοντας την πατέντα 

Το 2023, οι γερουσιαστές των ΗΠΑ Ελίζαμπεθ Γουόρεν και Μπέρνι Σάντερς, μαζί με τις βουλεύτριες Κέιτι Πόρτερ και Πραμίλα Τζαγιαπάλ, εξέφραζαν ιδιαίτερη ανησυχία για την προσπάθεια της εταιρείας «να κατοχυρώσει πατέντα για τον νέο τύπο του Keytruda που μπορεί να χορηγηθεί υποδόρια», προσπάθεια που, εάν ευοδωθεί, «θα μπορούσε να προστατεύσει το φάρμακο από τον ανταγωνισμό για πολλά χρόνια, σύμφωνα με τον Ταχίρ Αμίν», συνιδρυτή του I-MAK. 

Παρόλο που το Keytruda είναι διαθέσιμο στους Έλληνες ασθενείς από το 2015 που εγκρίθηκε από τον EMA (Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων), η υποδόρια μορφή του δεν διατίθεται ακόμα στη χώρα μας. «Η MSD έχει ξεκινήσει τη ρυθμιστική διαδικασία για την έγκριση τιμής και αποζημίωσης της υποδόριας μορφής και το προϊόν θα είναι εμπορικά διαθέσιμο όταν ολοκληρωθεί η διαδικασία», σύμφωνα με τον κ. Καρόκη. Η κατοχύρωση πατέντας θα επηρεάσει και εδώ τον κρατικό προϋπολογισμό.

Οι πατέντες είναι ένας ακόμα τρόπος με τον οποίο η εταιρεία προσπαθεί να κρατήσει την τιμή του Keytruda υψηλή. Η έρευνα Cancer Calculus και η I-MAK εντόπισαν τουλάχιστον 1.212 αιτήματα παντεντών για το Keytruda σε 53 χώρες. Το 84% (1.019) από αυτά κατατέθηκαν μετά την έγκριση του Keytruda από τον Αμερικανικό Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA) στις 4 Σεπτεμβρίου 2014. Με αυτόν τον τρόπο έχει εμποδιστεί η είσοδος φθηνότερων ανταγωνιστών στην αγορά. 

Το ICIJ διαπίστωσε ότι η κατοχύρωση δευτερευουσών πατεντών (πέρα από το βασικό συστατικό) μπορεί να βοηθήσει τη Merck να περιορίσει τον ανταγωνισμό και να διατηρήσει υψηλές τιμές για 14 χρόνια μετά τη λήξη των βασικών πατεντών του φαρμάκου το 2028. 

Αδιαφάνεια στην Ελλάδα

Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες όπου η έρευνα Cancer Calculus διαπίστωσε μεγάλη έλλειψη διαφάνειας στην τιμολόγηση του φαρμάκου, κάτι που λειτουργεί υπέρ της διαπραγματευτικής ισχύος της εταιρείας.

Παρότι το Keytruda έχει εγκριθεί για 32 ενδείξεις στην Ελλάδα (όπως μας πληροφόρησε ογκολόγος) και είναι ευρέως προσβάσιμο μέσω του Συστήματος Ηλεκτρονικής Προέγκρισης (ΣΗΠ) (το οποίο μπορεί να το εγκρίνει και εκτός εγκεκριμένων ενδείξεων), το βασικό ερώτημα του Reporters United για ποιες ενδείξεις έχει αυτό εγκριθεί και αποζημιώνεται δεν απαντήθηκε ποτέ ευθέως από τον ΕΟΠΥΥ (εδώ η συνέντευξη της προϊσταμένης Διεύθυνσης Φαρμάκου κ. Χαράς Κανή) και την Επιτροπή Αξιολόγησης και Αποζημίωσης Φαρμάκων Ανθρώπινης Χρήσης (στο εξής Επιτροπή Αξιολόγησης). 

Όταν επικοινωνήσαμε τηλεφωνικά με την Επιτροπή Αξιολόγησης, με έκπληξη διαπιστώσαμε ότι δεν είναι ανεξάρτητο όργανο, αλλά υπάγεται στο γραφείο του υπουργού Υγείας, ενώ μας δηλώθηκε ότι δεν κοινοποιεί τέτοιες πληροφορίες ποτέ και σε κανέναν.

«Μπορείτε να ρωτήσετε τα μέλη της Επιτροπής Αξιολόγησης αν έχουν οποιαδήποτε ανησυχία, ως προς την υπαγωγή τους στο γραφείο του Υπουργού Υγείας. Δεν έχω παρέμβει ποτέ στο έργο τους», μας απάντησε μεταξύ άλλων ο υπουργός. 

Τις απαντήσεις που αρνήθηκαν να μας δώσουν οι δημόσιες αρχές της χώρας μας, πάντως, μας τις έδωσε η εταιρεία. «Προς το παρόν, 34 ενδείξεις του Keytruda έχουν εγκριθεί από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων (ΕΜΑ), από τις οποίες αποζημιώνονται επισήμως 26 στην Ελλάδα», είπε ο κ. Καρόκης της MSD.

Ευρεία η προσβασιμότητα στην Ελλάδα – αλλά εύθραυστη

Οι δαπάνες για ογκολογικά φάρμακα επηρεάζονται σήμερα διεθνώς και από τον αυξανόμενο αριθμό ασθενών που λαμβάνουν θεραπεία λόγω της μεγαλύτερης συχνότητας εμφάνισης καρκίνου και των νέων θεραπευτικών επιλογών, όπως σημειώνει έκθεση του ΟΟΣΑ. Ο καρκίνος ευθύνεται πια για έναν στους έξι θανάτους παγκοσμίως. Οι προβλέψεις δείχνουν ότι τα ποσοστά του αυξάνονται, ιδίως σε χώρες χαμηλού εισοδήματος, όπου το Keytruda παραμένει σε μεγάλο βαθμό απλησίαστο. Ο αριθμός των θανάτων προβλέπεται να αυξηθεί κατά 75%, φτάνοντας τα 18,6 εκατομμύρια έως το 2050, ενώ το κόστος ορισμένων νέων θεραπειών ήδη υπερβαίνει το 1 εκατ. δολάρια ανά ασθενή.

Στη χώρα μας, «το προϊόν Keytruda για οποιαδήποτε θεραπευτική ένδειξη προεγκρίνεται σε επίπεδο ασθενούς» και «εφόσον τα αιτήματα είναι σε συμφωνία με τις προϋποθέσεις που έχουν τεθεί, ο αριθμός απορρίψεων είναι περιορισμένος», λέει η προϊσταμένη της Διεύθυνσης Φαρμάκου του ΕΟΠΥΥ κ. Χαρά Κανή. 

Οι μαρτυρίες δύο γιατρών και μιας εκπροσώπου Ένωσης Ασθενών συγκλίνουν ότι το Σύστημα Ηλεκτρονικής Προέγκρισης παρέχει όντως ευρεία προσβασιμότητα στο φάρμακο. «Δεν υπάρχει από πουθενά γραμμή “κόψτε”», σημειώνει ογκολόγος δημόσιου νοσοκομείου. 

Το ερώτημα είναι για πόσο ακόμα. Ένα σύστημα που ήδη πιέζεται ενώ διαθέτει υψηλά clawbacks, είναι τουλάχιστον αμφίβολο πώς θα αντεπεξέλθει σε έναν περαιτέρω περιορισμό του δημοσιονομικού χώρου.

«Δεν υπάρχει καμία απολύτως ανησυχία ως προς την διαθεσιμότητα του Keytruda στην Ελλάδα» και ως προς την πρόσβασιμότητά του στους ασθενείς μάς είπε ο κ. Γεωργιάδης. «Ίσα-ίσα που το δίνουμε σε περισσότερες ενδείξεις, από ότι οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες». 

Ο υπουργός Υγείας μάς μπέρδεψε όταν τον ρωτήσαμε αν προτίθεται να μειώσει το clawback δεδομένων των ισχυρών πιέσεων που δέχεται. «Λαμβάνουμε κάθε δυνατό μέτρο για τον έλεγχο της φαρμακευτικής δαπάνης, άρα και για τη μείωση του clawback», μας είπε. «Άλλωστε οι φαρμακοβιομηχανίες δεν έχουν πάντα δίκιο, μην τους “κλαίτε”».  

Αν μειωθεί το clawback, εξ ορισμού θα επιβαρυνθεί ο κρατικός προϋπολογισμός. Στη σύσκεψη στο σπίτι της Αμερικανίδας πρέσβειρας, ο υφυπουργός Οικονομικών Θάνος Πετραλιάς δημοσιεύεται ότι είπε στις εταιρείες πως δεν υπάρχουν χρήματα για να ενισχυθεί ο τομέας του φαρμάκου. 

Όπως επισήμαινε το λόμπι των αμερικανικών φαρμακευτικών PhRMA σε έκθεσή του το 2026, ο δημόσιος προϋπολογισμός για τα φάρμακα στη χώρα μας μειώθηκε κατά 58% μεταξύ του 2009 και του 2015 (από 5,9 δισ. ευρώ σε 2,5 δισ. ευρώ) λόγω των μνημονιακών μέτρων και έκτοτε παραμένει στάσιμος – ενώ τα επιστρεφόμενα ποσά από τη φαρμακοβιομηχανία μέσω clawbacks και rebates έχουν αυξηθεί.

«Do the math» (κάντε τις μαθηματικές πράξεις), όπως λένε οι Αμερικανοί. 

Ολόκληρη η έρευνα Cancer Calculus του ICIJ εδώ.

Στην έρευνα για το Cancer Calculus υπό τον συντονισμό του ICIJ συμμετείχαν τα μέσα: ICIJ (με δημοσιογράφους σε ΗΠΑ, Γαλλία, Ιρλανδία, Σερβία, Νότια Αφρική, Ισπανία), (Αργεντινή) CLIP, elDiarioAR, Infobae, La Nación, Ruido, (Αυστραλία) ABC, (Αυστρία) Der STANDARD, profil, (Βέλγιο) De Tijd, Knack, Le Soir, (Βραζιλία) Poder360, (Καναδάς) Toronto Star, (Χιλή) La Bot, (Κολομβία) CLIP, El Espectador, (Κόστα Ρίκα) La Nación, (Φινλανδία) Yle, (Γερμανία) DER SPIEGEL, PTM, ΖDF, (Ελλάδα) Reporters United, (Γουατεμάλα) Plaza Pública, (Ουγγαρία) direkt36, (Ινδία) Indian Express, (Ιρλανδία) Irish Times, (Ισραήλ) Shomrim, (Ιταλία) L’Espresso, (Λίβανος) DARAJ, (Μαλαισία) Malaysiakini, (Μάλτα) Times of Malta, (Μεξικό) El País, El Sol de México, ICIJ, Quinto Elemento, (Μαυροβούνιο) MANS, (Ολλανδία) Het Financieele Dagblad, Trouw, (Νορβηγία) VG, (Περού) Salud con Lupa, (Ρουμανία) Context, (Νότια Κορέα) KCIJ-Newstapa, (Ισπανία) El País, La Sexta, (Ελβετία) Republik, RSI, (Τουρκία) DW Türkçe, (Ηνωμένο Βασίλειο) The Bureau of Investigative Journalism (TBIJ), (Ηνωμένο Βασίλειο-Αφρική) Finance Uncovered, (ΗΠΑ) Univision, USA Today.