Συζητώντας, στις αρχές του 2014, με τον τότε Αμερικανό πρέσβη στο Κίεβο Τζέφρι Πάιατ ποιους πολιτικούς προορίζουν για την εξουσία στο Κίεβο όταν οι διαδηλωτές στην πλατεία Μαϊντάν ανατρέψουν τον φιλορώσο πρόεδρο Γιανουκόβιτς -σε μια συνομιλία που υπεκλάπη πιθανότατα από Ρώσους- και αδιαφορώντας για τις ευρωπαϊκές θέσεις, η τότε υφυπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Βικτόρια Νούλαντ είχε αναφωνήσει «F..k the EU!», δηλαδή, ευγενικά, «στο διάολο η Ευρωπαϊκή Ένωση». Είναι απίστευτο το πόσο πιστά ακολούθησε η ΕΕ αυτό το φύλλο πορείας. Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, βαριές δηλώσεις όπως «Η Ευρώπη ξύπνησε», «η γεωπολιτική Ευρώπη γεννιέται» αποσιωπούν το γεγονός ότι η Ευρώπη έχει στείλει θεμελιώδεις αξίες της σε έναν τόπο από τον οποίο δύσκολα υπάρχει επιστροφή.  

Το λιγότερο που μπορεί να διαπιστώσει κανείς είναι ότι έχουμε εισέλθει σε μια γκρίζα ζώνη ανάμεσα στην ειρήνη και στον πόλεμο, και ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση ως εγγυήτρια της ειρήνης στην ευρωπαϊκή ήπειρο είναι παρελθόν.

Η εγκληματική, παράνομη, βάρβαρη αλλά όχι απροσδόκητη εισβολή του Βλαδιμήρ Πούτιν στην Ουκρανία πράγματι ένωσε τις ευρωπαϊκές χώρες, τις ώθησε να ενεργήσουν με αποφασιστικότητα και αποτελεσματικότητα και είναι ιστορικό το ότι αυτό συνέβη. Αλλά η ενότητα επιτεύχθηκε υπό απόλυτη αμερικανική καθοδήγηση, σαν να βρισκόταν η Ευρώπη στην άλλη όχθη του Ατλαντικού και να μην είχε διακριτά συμφέροντα από τις ΗΠΑ. 

Μαζί με την στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης αποχαιρετήσαμε ένα από τα βασικότερα, άρρητα θεμέλια της ευρωπαϊκής ενοποίησης, τη δέσμευση της Γερμανίας ότι θα παραμείνει αποκλειστικά οικονομική, όχι στρατιωτική δύναμη. Μετά από τις δεκάδες εκατομμύρια νεκρούς στις τρομακτικές μάχες Γερμανών και Ρώσων σε δύο παγκοσμίους πολέμους, η αποφυγή ενός νέου πολέμου στις ανατολικές παρυφές της Ευρώπης ήταν κορυφαίος στόχος της γερμανικής και κατ’ επέκταση της ευρωπαϊκής πολιτικής. Κι όμως μέσα σε μία νύχτα η Γερμανία έστειλε όπλα στην εμπόλεμη ζώνη της Ουκρανίας και αύξησε τον αμυντικό της προϋπολογισμό κατά 100 δισεκατομμύρια ευρώ, ανεβάζοντας τις στρατιωτικές της δαπάνες στο 2% του ΑΕΠ. 

Ένα ανοικτό ερώτημα για το μέλλον είναι πόσο αρνητική επίδραση θα έχει ο επανεξοπλισμός της Γερμανίας στις ευαίσθητες ισορροπίες ανάμεσα στο Παρίσι και το Βερολίνο. (Πάντως, το γεγονός ότι η Γερμανία σχεδιάζει να προμηθευτεί αμερικανικά F-35 και όχι γαλλικά Rafale σίγουρα δεν βοηθά τις ισορροπίες αυτές.)

Η Ευρωπαϊκή Ένωση θεωρεί ότι δεν βρίσκεται σε πόλεμο με τη Ρωσία, όμως το πιστεύει η Ρωσία και αυτό δυστυχώς αρκεί. Στις αρχές Μαρτίου, ο Ρώσος υπουργός Εξωτερικών Λαβρόφ υποστήριξε ότι το θέμα «δεν είναι πλέον η Ουκρανία, είναι μια συνολική επίθεση κατά των ρωσικών συμφερόντων, του πολιτισμού, της θρησκείας, της γλώσσας, της ασφάλειας, μια μάχη ζωής ή θανάτου για την ύπαρξη της Ρωσίας στον πολιτικό χάρτη». 

Το λιγότερο που μπορεί να διαπιστώσει κανείς είναι ότι έχουμε εισέλθει σε μια γκρίζα ζώνη ανάμεσα στην ειρήνη και στον πόλεμο, και ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση ως εγγυήτρια της ειρήνης στην ευρωπαϊκή ήπειρο είναι παρελθόν.

Ας εξετάσουμε και τις υπόλοιπες μεταβολές στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ελπίζοντας ότι δεν θα υπάρξει ευρύτερος πόλεμος και έτσι όλα αυτά θα έχουν κάποια σημασία και στο μέλλον. Το ευρώ είναι λιγότερο ελκυστικό ως διεθνές αποθεματικό νόμισμα μετά την πρωτοφανή απόφαση να απαγορευθεί η πρόσβαση της ρωσικής κεντρικής τράπεζας  στις καταθέσεις που διατηρεί σε ευρώ. Αν ποτέ η Ευρώπη φιλοδοξούσε να παίξει ανεξάρτητο διεθνή ρόλο μέσω του νομίσματός της, θα πρέπει μάλλον να το ξεχάσει. Στα θέματα δημοκρατικών αξιών, η απαγόρευση των ρωσικών καναλιών και οι σκληρές οδηγίες που την συνοδεύουν (τιμωρούνται ακόμα και οι λογαριασμοί που αναπαράγουν περιεχόμενο προερχόμενο από ρωσικά ΜΜΕ) θέτει άβολα ερωτήματα για την ελευθερία του τύπου, κάτι που επισημάνθηκε από διεθνείς δημοσιογραφικές ενώσεις. Το ευρύ κοινό αντιλαμβάνεται πολύ εύκολα τη χροιά τέτοιων απαγορεύσεων όταν αυτές επιβάλλονται σε δυτικά μέσα που λειτουργούν στην Κίνα, στη Ρωσία ή στη Βόρεια Κορέα.

Οι Βρυξέλλες απλά ελπίζουν ότι οι Ευρωπαίοι πολίτες θα στείλουν ολόκληρο τον λογαριασμό για την αναμενόμενη εκτίναξη των τιμών των ειδών διατροφής στη Ρωσία.

Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία έχει δεχθεί σοβαρό πλήγμα. Ο λιγνίτης επέστρεψε, νεες υποδομές υγροποιημένου φυσικού αερίου που θα κλειδώσουν την εξάρτηση από το αέριο για δεκαετίες λαμβάνουν επείγουσα χρηματοδότηση, νέες εξορύξεις που είχαν εγκαταλειφθεί συζητούνται ξανά. Δεν πρέπει βέβαια να υποτιμούμε την ικανότητα των ενεργειακών σοκ να οδηγούν σε άλματα στην περιβαλλοντική πολιτική, αλλά μέχρι στιγμής, το μόνο άλμα που βλέπουμε είναι προς τα πίσω.

Αντίο στην Ευρώπη της ευημερίας

Αυτό που επίσης απωλέσθη είναι η «Ευρώπη της ευημερίας». Αντί να εμφανιστεί ως σύμμαχος των Ευρωπαίων καταναλωτών, την κρίσιμη ώρα της εκτόξευσης των τιμών της ενέργειας, η Ευρωπαϊκή Ένωση εμφανίζεται ως αντίπαλος, επιμένοντας (ίσως όχι για πολύ ακόμη) στα χρηματιστήρια ενέργειας και στο σύστημα τιμολόγησης που καθορίζει τις τιμές με βάση την ακριβότερη, εν προκειμένω με βάση την τιμή του φυσικού αερίου.

Άνθρωποι που πέρασαν όλη τους τη ζωή καταγγέλλοντας ιμπεριαλιστικούς πολέμους και συμπάσχοντας ειλικρινά με τα θύματα δεν έχουν να αποδείξουν τίποτα σε όσους μόλις ανακάλυψαν τι είναι οι πόλεμοι αυτοί.

Οι διαδοχικοί γύροι εξοντωτικών κυρώσεων στη Ρωσία, σε συνδυασμό με την διακοπή των ουκρανικών εξαγωγών εξαιτίας του πολέμου αποκλείουν την Ευρώπη από τον σιτοβολώνα της, δημιουργώντας τεράστια προβλήματα στην αγορά σιτηρών, λιπασμάτων και σημαντικών πρώτων υλών. Οι Βρυξέλλες δεν εξηγούν ποιες θα είναι οι συνέπειες για την διατροφική ασφάλεια και τους οικογενειακούς προϋπολογισμούς των Ευρωπαίων ούτε λαμβάνουν, μέχρι στιγμής, ουσιαστικά μέτρα για να μετριάσουν το εσωτερικό πλήγμα. Απλά ελπίζουν ότι οι Ευρωπαίοι πολίτες θα στείλουν ολόκληρο τον λογαριασμό για την αναμενόμενη εκτίναξη των τιμών των ειδών διατροφής στη Ρωσία.

Την ίδια ώρα, οι προοπτικές που ανοίγονται για τους αμερικανικούς κολοσσούς του αγροτοδιατροφικού τομέα είναι τόσο λαμπρές όσο και αυτές της αμερικανικής βιομηχανίας ορυκτών καυσίμων και οπλικών συστημάτων.

Πίσω στην Ευρώπη, η υγεία, η παιδεία, η κοινωνική πολιτική και ο πολιτισμός ετοιμάζονται για τα χειρότερα. Η γερμανική κυβέρνηση δεν έχει εξηγήσει ακόμη στους πολίτες της τι θα περικόψει ώστε να διοχετεύσει επιπλέον 100 δισεκατομμύρια ευρώ σε εξοπλισμούς, ούτε η φινλανδική κυβέρνηση έχει εξηγήσει από πού θα προέλθουν τα χρήματα για τα 64 μαχητικά F-35 που μόλις παρήγγειλε, αλλά τα επίπονα μέτρα είναι βέβαια.

Εδώ, παρεμπιπτόντως βρίσκεται η ουσιαστικότερη απάντηση προς όσους υπαινίσσονται ότι η σημερινή ευρωπαϊκή αριστερά βλέπει με καλό μάτι τον Πούτιν, όπως κάποια τμήματά της έβλεπαν κάποτε τη Σοβιετική Ένωση. Η ύπαρξη της ΕΣΣΔ λειτουργούσε ως φόβητρο για τις ευρωπαϊκές ελίτ, που συμφώνησαν σε κοινωνικές παροχές προκειμένου να εξουδετερώσουν την όποια έλξη μπορούσε να ασκήσει στα λαϊκά στρώματα η άλλη πλευρά του παραπετάσματος. Ο ρόλος της Ρωσίας αυτή τη στιγμή είναι ο αντίστροφος. Όχι μόνο δεν αποτελεί κανενός είδους πρότυπο κοινωνικών κατακτήσεων, όχι μόνο ενισχύει πλείστους όσους εκπροσώπους του ακροδεξιού συρφετού, όχι μόνο περιφρονεί όλη την πρόοδο των τελευταίων δεκαετιών στο θέμα των δικαιωμάτων των γυναικών και των ΛΟΑΤΚΙ+,  αλλά με τους πολέμους της δίνει την ευκαιρία στις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να αναδιατάξουν τις προτεραιότητές τους απομακρυνόμενες ακόμη περισσότερο από τις παραδοσιακές αξίες της αριστεράς.

Εξάλλου, άνθρωποι που πέρασαν όλη τους τη ζωή καταγγέλλοντας ιμπεριαλιστικούς πολέμους και συμπάσχοντας ειλικρινά με τα θύματα δεν έχουν να αποδείξουν τίποτα σε όσους μόλις ανακάλυψαν τι είναι οι πόλεμοι αυτοί.

Ο λόγος που κάποιοι στην αριστερά φωνάζουν ότι πρέπει να μπει φρένο και να μην πέσει άλλο λάδι στη φωτιά είναι ο ίδιος που το φωνάζουν όσοι έχουν μια συνολικότερη αντίληψη για το πόσο λίγο απέχει ο εφιάλτης στην Ουκρανία από τον εφιάλτη σε πανευρωπαϊκή, ή και παγκοσμια κλίμακα.

Ο Κρίστοφερ Τσίβις, πρώην αξιωματούχος των αμερικανικών υπηρεσιών πληροφοριών στην Ευρώπη και νυν διευθυντής του προγράμματος Responsible Statecraft στο ινστιτούτο Carnegie παρουσίασε μια σύνοψη των πολεμικών σεναρίων που «έτρεχαν» όλα αυτά τα χρόνια οι αμερικανικές υπηρεσίες με επίκεντρο μια σύγκρουση στην Ουκρανία. Είναι όλα φρικτά, κάποια σε ασύλληπτο βαθμό.

Το πρώτο βασικό σενάριο οδηγεί σε χρήση πυρηνικών όπλων, είτε περιορισμένη σε 1-2 πυρηνικές εκρήξεις είτε κλιμακούμενη ως την ολοκληρωτική καταστροφή, την εξέλιξη που δεν θα έχει νικητές και ηττημένους («δεν θα υπάρξουν νικητές» ήταν μία από τις προειδοποιήσεις του Πούτιν προς τη Δύση, τότε που ο άρχων του Κρεμλίνου ενημέρωνε ότι θα βρει «στρατιωτικές λύσεις» στην Ουκρανία και πολλοί νόμιζαν ότι μπλοφάρει).

Το δεύτερο βασικό σενάριο για το πώς μπορεί να τελειώσει όλο αυτό, σύμφωνα με τον Τσίβις είναι να επιβληθεί στην Ουκρανία «μια πικρή ήττα που θα είναι εξαιρετικά δύσκολο να χωνέψουν οι ΗΠΑ και η Ευρωπαϊκή Ένωση».

Το να στριμώξει κανείς στη γωνία μια μεγάλη πυρηνική δύναμη, τηλεγραφώντας στην ηγεσία της ότι απειλείται η ίδια της η υπόσταση δεν είναι η πιο έξυπνη στρατηγική από τη σκοπιά της επιβίωσης του ανθρώπινου γένους.

Σε αυτό το σημείο θα ήταν καλό να πάρουμε όλοι μια ανάσα και να επαναλάβουμε ποια ήταν τα δύο βασικά σενάρια στις αμερικανικές προσομοιώσεις πολέμου: Συνεχιζόμενη κλιμάκωση πέρα από το κατώφλι της χρήσης πυρηνικών όπλων ή ήττα για την Ουκρανία, που αναγκάζεται, κατ’ ελάχιστον να αποδεχθεί οδυνηρούς συμβιβασμούς για το καθεστώς εδαφών που τυπικά της ανήκουν, όπως η Κριμαία και το Ντονμπάς.

Το τρίτο σενάριο και η ιεροσυλία

Ο θρίαμβος της ουκρανικής αντίστασης, η συντριβή του ρωσικού στρατού, η ανατροπή του Βλαντίμιρ Πούτιν από εσωτερικούς αντιπάλους δεν υπήρχαν πουθενά στα προπολεμικά σενάρια. Όμως αυτή η προοπτική βρίσκεται σε όλο και περισσότερα χείλη αναλυτών και αξιωματούχων τις τελευταίες εβδομάδες, και η αμφισβήτησή της κινδυνεύει να χαρακτηριστεί ιεροσυλία.

Έχουν άραγε αλλάξει τόσο πολύ τα δεδομένα ώστε να ποντάρουμε τα πάντα σε αυτό το μικρό ενδεχόμενο; Σίγουρα οι ουκρανικές δυνάμεις, πολεμώντας με σθένος για την εθνική ανεξαρτησία και βασιζόμενες στην πολυετή εκπαίδευση και τη συνεχή τροφοδοσία με οπλισμό από τη Μεγάλη Βρετανία, τις ΗΠΑ και την Ευρωπαϊκή Ενωση έχουν αποδειχθεί πολύ αποτελεσματικότερες από αυτό που ανέμενε ο Βλαντίμιρ Πούτιν. Σίγουρα ο ρωσικός στρατός έχει υποστεί πολύ βαρύτερες απώλειες και σίγουρα οι οικονομικές κυρώσεις έχουν προξενήσει σοβαρά προσκόμματα στη χρηματοδότηση του πολέμου.

Το να στριμώξει κανείς στη γωνία μια μεγάλη πυρηνική δύναμη, τηλεγραφώντας στην ηγεσία της ότι απειλείται η ίδια της η υπόσταση δεν είναι η πιο έξυπνη στρατηγική από τη σκοπιά της επιβίωσης του ανθρώπινου γένους.

Αλλά και αυτές οι εξελίξεις δεν αποκλείουν την πιθανή κλιμάκωση. Σύμφωνα με τον Τσίβις, σε περίπτωση νίκης της ουκρανικής αντίστασης, «οι ουκρανικές δυνάμεις θα έχουν πολύ σημαντικό κίνητρο να επιτεθούν στην ρωσική οπισθοφυλακή στη Λευκορωσία ή στην ίδια τη Ρωσία». Είμαστε σίγουροι ότι όλα αυτά τα όπλα με τα οποία ενισχύουμε αφειδώς τις παραστρατιωτικές ομάδες που έχουν ενταχθεί στον ουκρανικό στρατό θα σιγήσουν την κατάλληλη στιγμή; Η μέθη γενικώς και η μέθη της νίκης ειδικώς δεν είναι καλός σύμβουλος.

 Στη μεγάλη βεντάλια σεναρίων που οδηγούν σε επικίνδυνη κλιμάκωση, το κεντρικό είναι μια επίθεση του Πούτιν εναντίον ενισχύσεων που οδεύουν προς την Ουκρανία και βρίσκονται σε κάποια χώρα του ΝΑΤΟ. Αυτή μπορεί να συμβεί και κατά λάθος. Το γεγονός ότι στην Ουκρανία οι ρωσικοί πύραυλοι δεν βρίσκουν πάντα το στόχο τους δίνει ελπίδα στην ουκρανική αντίσταση, αλλά θα μπορούσε και να είναι η μοιραία εξέλιξη που θα σπρώξει την κατάσταση σε μια ανεξέλεγκτη κλιμάκωση. Μακάριοι όσοι πιστεύουν ότι το πολιτικό προσωπικό είναι τόσο ικανό και ότι τα συστήματα λήψης αποφάσεων λειτουργούν τόσο συντονισμένα και τόσο άρτια ώστε να διαχειριστούν πυρηνικά οπλοστασια με την αστραπιαία ταχύτητα που απαιτείται σε καταστάσεις αυξημένου συναγερμού.  

Πόσο επιθυμητός, στ’ αλήθεια, είναι ένας συμβιβασμός;  

Η μόνη διέξοδος από το σπιράλ της κλιμάκωσης και από την φρίκη του συνεχιζόμενου πολέμου θα ήταν ένας συμβιβασμός το ταχύτερο δυνατόν. Πολλοί αμφιβάλλουν ότι ο Πούτιν θα τον αποδεχόταν, υποστηρίζοντας ότι είναι ο «νέος Χίτλερ» και ότι έχει αποφασίσει να πάει μέχρι τέλους. Λιγότερη προσοχή δίδεται στο ερώτημα αν η Δύση και η ουκρανική κυβέρνηση είναι διατεθειμένες να υποστηρίξουν έναν συμβιβασμό. Αν είχαν αυτή την πρόθεση δεν θα το είχαν κάνει εδώ και καιρό; Μήπως τυχόν θα μπορούσε το κουτί της Πανδώρας να είχε παραμείνει κλειστό αν οι ΗΠΑ είχαν προτρέψει τόσα χρόνια το Κίεβο να έρθει σε συμφωνία με τη Μόσχα για το Ντονμπάς και την Κριμαία; Σε αντίθεση με την Ευρωπαϊκή Ενωση, η οποία προσπάθησε, οι ΗΠΑ δεν το έκαναν και έτσι δεν θα μάθουμε ποτέ. Αντίθετα, όταν το 2019 ο νεοεκλεγείς τότε πρόεδρος της Ουκρανίας Βολοντίμηρ Ζελένσκι επιχείρησε να θέσει τα θεμέλια για μια τέτοια συμφωνία, άρχισαν να εμφανίζονται στον αμερικανικό τύπο δημοσιεύματα που ανέφεραν πόσο δυσαρεστημένοι είναι οι Ουκρανοί εθνικιστές και πώς διαμαρτύρονται ενάντια στην προοπτική μιας συμφωνίας, ενώ η απεικόνιση (ακόμη και η φωτογραφική) του αμφιταλαντευόμενου Ζελένσκι δεν είχε καμία σχέση με τις σημερινές αγιογραφίες.

Το πώς φθάσαμε ως εδώ δεν είναι ένα θεωρητικό ζήτημα, αντιθέτως έχει τεράστια σημασία να δούμε με ειλικρίνεια τι συνέβη, αν πρόκειται να εμποδίσουμε την δυναμική της περαιτέρω κλιμάκωσης.  Μεγάλο «αν», γιατί πλέον το χάσμα είναι αβυσσαλέο. Μετά τις 24 Φεβρουαρίου, όσο περισσότερες ουκρανικές πόλεις και χωριά ισοπεδώνει ο ρωσικός στρατός, όσο περισσότεροι Ουκρανοί στρατιώτες δίνουν ηρωικές μάχες, όσο περισσότερες γυναίκες και παιδιά χάνουν τη ζωή τους και βλέπουν το μέλλον τους να καταστρέφεται από τις ρωσικές βόμβες, τόσο θα εξανεμίζεται η παραμικρή διάθεση για συγκερασμό συμφερόντων.

Ακριβώς αυτό είναι το εξαιρετικά επικίνδυνο σημείο των απερίσκεπτων εκκλήσεων για ανατροπή του Πούτιν και για απόλυτη επικράτηση του Κιέβου. Αν η δυτική κοινή γνώμη αποδεχθεί ότι αυτοί είναι οι στόχοι τότε οι πιέσεις, ήδη ισχυρότατες, προς την κατεύθυνση της κλιμάκωσης και της ευθείας συμμετοχής πολυάριθμων χωρών στις εχθροπραξίες, θα γίνουν αφόρητες. Καμία ενδιάμεση λύση δεν θα θεωρείται ικανοποιητική. Οσοι προειδοποιούν για τις συνέπειες, θα λοιδωρούνται.  

Εκεί θα ήταν χρήσιμη μια Ευρωπαϊκή Ένωση που συνειδητοποιεί τους περιορισμούς της γεωγραφίας και τα διδάγματα της ιστορίας και δεν έχει πάρει τ’ άρματα με στόχο την «αλλαγή καθεστώτος» στη Μόσχα. Ομως ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε οποιαδήποτε απόπειρα συμβιβασμού δύσκολα θα είναι κάτι παραπάνω από διακοσμητικός. Αν η Ρωσία θελήσει να διαπραγματευθεί, θα στραφεί απευθείας στην Ουάσιγκτον, αν αναζητήσει μεσολαβητές θα απευθυνθεί σε τρίτες χώρες. Η Ευρωπαϊκή Ένωση ως αυτόνομος δρών και ως φορέας των αξιών της δημοκρατίας, της ειρήνης και της ευημερίας έχει θυσιαστεί στο βωμό του γεωπολιτικού ανταγωνισμού ανάμεσα στις ΗΠΑ και τη Ρωσία.  Το πιο εντυπωσιακό είναι ότι όλα αυτά, η επίσημη ρητορική τα αντιλαμβάνεται ως θρίαμβο.

Διευκρίνιση στις 4/4/2022: Για τον επανεξοπλισμό της Γερμανίας θα απαιτηθεί αναθεώρηση του συντάγματος όχι επειδή το σύνταγμα απαγορεύει τον εξοπλισμό της χώρας αλλά επειδή απαγορεύει, στο όνομα των ισοσκελισμένων προϋπολογισμών, το ύψος των δαπανών που απαιτούνται.

Το άρθρο Η βάρβαρη ρωσική εισβολή έστειλε (και) την Ευρώπη σ’ έναν τόπο χωρίς επιστροφή εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

«Θέλω να κερδίσω [σ.τ.μ. τις εκλογές] και έχω ελπίδες ότι μπορούμε να συνεργαστούμε για πολλά χρόνια ακόμα», δήλωσε την 1η Φεβρουαρίου ο Βίκτορ Όρμπαν μετά από συνομιλίες διάρκειας πέντε ωρών με τον Βλάντιμιρ Πούτιν. Ο Ούγγρος πρωθυπουργός, ο οποίος αναμένεται να κερδίσει για τέταρτη διαδοχική φορά τις εκλογές στις 3 Απριλίου, είπε ακόμη ότι είχε ταξιδέψει στη Μόσχα για μια «ειρηνευτική αποστολή». Έφυγε ευχαριστημένος, με ένα δισ. κυβικά μέτρα φυσικού αερίου που του υποσχέθηκε ως μπόνους ο Ρώσος πρόεδρος.

Ένα πρωινό, λίγο περισσότερο από ένα μήνα πριν τις γενικές εκλογές στην Ουγγαρία, ο Όρμπαν ξύπνησε ανακαλύπτοντας ότι πάνω από μια δεκαετία ρωσόφιλης εξωτερικής πολιτικής καταρρέει. Χρειαζόταν μια ξαφνική αλλαγή πολιτικής και έπρεπε να δώσει κάποιες εξηγήσεις στους ψηφοφόρους του. Πολλοί πλέον παραθέτουν ένα απόσπασμα από το «1984» του Όργουελ, λέγοντας ότι «ήμασταν πάντα σε πόλεμο με την Ευρασία». Κάτι που δεν είναι αβάσιμο.

12 συναντήσεις με τον Πούτιν σε 13 χρόνια

Μετά το 2010, ο Βίκτορ Όρμπαν ανακοίνωσε ότι είναι ανοιχτός για διαπραγματεύσεις με την Ανατολή και προσπάθησε να ενισχύσει τους δεσμούς της Ουγγαρίας με τη Ρωσία. Στο τελευταίο του ταξίδι στη Μόσχα, ο Ούγγρος πρωθυπουργός δήλωσε με υπερηφάνεια ότι είχε συναντήσει τον Πούτιν 12 φορές μέσα σε 13 χρόνια. Βαδίζοντας στα χνάρια του, ο υπουργός Εξωτερικών Πίτερ Σίγιαρτο έλαβε πρόσφατα από τον Ρώσο ομόλογό του Σεργκέι Λαβρόφ το βραβείο «Φίλος της Ρωσίας» (την υψηλότερη κρατική διάκριση για τους μη Ρώσους). Οι δύο κυβερνήσεις έχουν διανύσει ένα μακρύ δρόμο, και τον έστρωσαν με χάρες.

Η Rosatom, η κρατική εταιρεία πυρηνικής ενέργειας της Ρωσίας, σχεδιάζει να κατασκευάσει έναν πυρηνικό σταθμό ηλεκτροπαραγωγής στην Ουγγαρία που θα χρηματοδοτείται από ρωσικά δάνεια. Με την υποστήριξη της κυβέρνησης, η Ρωσική Διεθνής Τράπεζα Επενδύσεων μεταφέρθηκε στη Βουδαπέστη. Οι ολιγάρχες υποστηρικτές του Πούτιν και τα μέλη των οικογενειών τους θα μπορούν να αγοράσουν χρυσές βίζες. Η ουγγρική κυβέρνηση παρέδωσε στη Μόσχα και όχι στην Ουάσιγκτον τους Ρώσους εμπόρους όπλων που συνελήφθησαν στη Βουδαπέστη, παρά το ρητό αίτημα των Αμερικανών. Και η λίστα συνεχίζεται.

Ως αντάλλαγμα ήρθε το ρωσικό φυσικό αέριο, και το Φίντες, το κόμμα του Όρμπαν, μπόρεσε έτσι να συνεχίσει την εκστρατεία του για τη μείωση των λογαριασμών κοινής ωφέλειας. Ήταν τόσο σημαντικό γι’ αυτούς, ώστε μετά την εισβολή, την περασμένη εβδομάδα, ο υπουργός Εξωτερικών δήλωσε ότι θα υποστήριζε τυχόν κυρώσεις κατά της Ρωσίας, αλλά χωρίς να τεθούν σε κίνδυνο οι μειώσεις των τιμών του φυσικού αερίου. Το ίδιο μήνυμα περιλαμβανόταν και στην επιστολή του Κυβερνητικού Κέντρου Πληροφοριών προς όλους τους Ούγγρους πολίτες που εγγράφηκαν για εμβολιασμό κατά του Covid-19.

Όταν η πραγματικότητα χτύπησε την πόρτα

Ο Βίκτορ Όρμπαν έχει δηλώσει επανειλημμένα το γεωπολιτικό του πιστεύω: σκέφτεται με βάση το τρίγωνο Βερολίνο-Μόσχα-Κωνσταντινούπολη και έχει ακολουθήσει τα τελευταία χρόνια μια πολιτική ταλαντεύσεων. Έδωσε την πλασματική μάχη του εναντίον των Βρυξελλών με μεγάλη δημιουργικότητα, χωρίς ποτέ να επικρίνει πραγματικά τη Μόσχα, τον στρατηγικό αντίπαλο της Ε.Ε. Η Ουγγαρία του Όρμπαν θεωρούνταν όλο και περισσότερο το προκεχωρημένο φυλάκιο του Πούτιν στην Ε.Ε. και το ΝΑΤΟ· οι δυτικές μυστικές υπηρεσίες δεν εμπιστεύονταν πια τους Ούγγρους και η συγκέντρωση Ρώσων κατασκόπων στην Ουγγαρία αυξανόταν ραγδαία.

Επί χρόνια, τα μέσα ενημέρωσης που αναπαράγουν το αφήγημα της κυβέρνησης μας λένε ότι ο Πούτιν είναι φίλος και δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα με τη Ρωσία. Και ξαφνικά, στις 24 Φεβρουαρίου, η πραγματικότητα τους χτύπησε την πόρτα.

Το τι ακριβώς συνέβη στα παρασκήνια είναι άγνωστο, αλλά είναι βέβαιο ότι ο Βίκτορ Όρμπαν, μετά τους αρχικούς του δισταγμούς, συμμορφώθηκε. Επέκτεινε την υποστήριξη της Ουγγαρίας σε όλες τις κυρώσεις κατά της Ρωσίας. Η ψευδαίσθηση ενός πολέμου κατά της Ε.Ε. καταρρίφθηκε από την πραγματικότητα του πολέμου, και ο Όρμπαν δεν είχε άλλη επιλογή από το να προσαρμοστεί. Ωστόσο δήλωσε ότι δεν θεωρεί ορθολογικές τις κυρώσεις –καθώς βλάπτουν και την ουγγρική οικονομία. Αλλά σημείωσε ότι δεν υπάρχει πλέον χώρος για τέτοιου είδους προβληματισμούς.

Μπερδεμένοι ψηφοφόροι

Οι Ούγγροι ψηφοφόροι έχουν μάθει να είναι Ρωσόφιλοι και κατά της ΕΕ. Αυτή η αναστροφή τους δίχασε.

Υπάρχει και το γεγονός ότι οι σχέσεις της ουγγρικής κυβέρνησης με την Ουκρανία έχουν επιδεινωθεί τα τελευταία χρόνια, ειδικά εξαιτίας του ουκρανικού νόμου για τη γλώσσα [νόμος με τον οποίο η ουκρανική γλώσσα επιβλήθηκε ως η μοναδική κρατική γλώσσα και τα δικαιώματα των μειονοτικών γλωσσών όπως τα ρώσικα και τα ουγγρικά υποχώρησαν], ο οποίος επηρεάζει τους Ούγγρους της Υπερκαρπαθίας, στη δυτική Ουκρανία. Στις αρχές Φεβρουαρίου, σε έναν προπαγανδιστικό ιστότοπο εμφανίστηκε ένα άρθρο σχετικό με τον νόμο για τη γλώσσα και τις επιθέσεις κατά της ουγγρικής μειονότητας στην Ουκρανία, με τίτλο «Η υποστήριξη στην Ουκρανία είναι προδοσία». Μετά την έναρξη του πολέμου ο τίτλος άλλαξε σε «Υποστήριξη στην Ουκρανία;».

Η βιασύνη και η ασχετοσύνη είναι προφανείς: ποτέ στο παρελθόν η επίσημη κυβερνητική προπαγάνδα δεν ήταν τόσο ασταθής και χαοτική. Μέρα με τη μέρα γίνονται αντιφατικές δηλώσεις, με τις κυβερνητικές ανακοινώσεις και τα κυβερνητικά ΜΜΕ να είναι εκτός συγχρονισμού. Είναι αλήθεια ότι τα μέσα ενημέρωσης μας λένε περισσότερα για το τι θέλει να επικοινωνήσει η κυβέρνηση στο εκλογικό της σώμα: στην κρατική τηλεόραση και στις φιλοκυβερνητικές σελίδες στο Facebook συνεχίζεται ακόμα η μετάδοση του ρωσικού αφηγήματος, και οι «ειδικοί» της κυβέρνησης υποστηρίζουν μπροστά στις κάμερες με σοβαρό ύφος ότι η Ουκρανία προκάλεσε τον πόλεμο.

Και με τους δύο, και μόνος του

Ο Όρμπαν προσπαθεί να σηματοδοτήσει «επισήμως» ότι, είτε με μεγάλη συναίνεση είτε χωρίς, ακολουθεί τον δικό του δρόμο. Η Ουγγαρία, σε αντίθεση με άλλες χώρες της ΕΕ, δεν στέλνει όπλα στην Ουκρανία, ούτε καν επιτρέπει μεταφορές όπλων. Όλ’ αυτά γίνονται με το σκεπτικό ότι διαφορετικά θα εμπλεκόταν η Ουγγαρία στον πόλεμο. Εν τω μεταξύ, η προεκλογική εκστρατεία βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη και ο υποψήφιος πρωθυπουργός της αντιπολίτευσης Πίτερ Μάρκι-Ζάι σπιλώνεται από την κυβέρνηση με την κατηγορία ότι θέλει να στείλει Ούγγρους στρατιώτες στην Ουκρανία.

Είναι ενδιαφέρον το πόσο σημαντική έχει γίνει ξαφνικά για την ουγγρική κυβέρνηση η ασφάλεια, δεδομένου ότι όταν ξέσπασε ο πόλεμος, αυτή εξακολουθούσε να διαλαλεί ότι οι ουγγρικές αμυντικές δυνάμεις ήταν ικανές να υπερασπιστούν τη χώρα. Με βάση αυτόν τον ισχυρισμό, ο Ούγγρος πρωθυπουργός αρνήθηκε να αναπτύξει περισσότερα στρατεύματα του ΝΑΤΟ στη χώρα, ενώ όλα τα κράτη μέλη του ΝΑΤΟ κοντά στην Ουκρανία υποδέχθηκαν τους στρατιώτες με ανοιχτές αγκάλες. Λίγες μέρες αργότερα, μέχρι και η αποστολή όπλων θεωρούνταν επικίνδυνη, ενώ ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Ζολτ Σεμγιέν δήλωσε ότι αν εκτοξευόταν ένας πύραυλος από το Μίσκολτς, η πόλη της ανατολικής Ουγγαρίας σύντομα θα ισοπεδωνόταν.

Όλ’ αυτά δείχνουν ότι ο Βίκτορ Όρμπαν έχει πλησιάσει περισσότερο την ΕΕ αλλά συνεχίζει να κάνει χάρες στον Πούτιν, και ως εκ τούτου στη βάση των  ψηφοφόρων του, στους οποίους επαινεί τον Ρώσο αυταρχικό ηγέτη εδώ και μια δεκαετία.

Την Τρίτη εκδηλώθηκε άλλη μια αντιφατική συμπεριφορά. Στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, οι ευρωβουλευτές του κόμματος Φίντες ψήφισαν ότι η ρωσική επενδυτική τράπεζα πρέπει να απομακρυνθεί και ότι οι πυρηνικές συνεργασίες με τη Rosatom πρέπει να σταματήσουν. Αυτό θα σήμαινε το τέλος του έργου του πυρηνικού σταθμού ηλεκτροπαραγωγής Paks 2. Ωστόσο, η κυβέρνηση δεν φαίνεται να έλαβε σοβαρά υπόψη την απόφαση. Την επόμενη μέρα, ο υπουργός του Γραφείου του Πρωθυπουργού Γκέργκελι Γκούλας δήλωσε ότι ο πυρηνικός σταθμός θα κατασκευαστεί και η τράπεζα θα παραμείνει.

Αυτοί δεν είναι κανονικοί πρόσφυγες

Μια ακόμη θεαματική στροφή από την ουγγρική κυβέρνηση, που δεν ενέχει παρόμοιο πολιτικό ρίσκο: το 2015 η κυβέρνηση έχτισε έναν φράχτη, φυλάκισε πρόσφυγες που δραπέτευσαν από τον πόλεμο και διεξήγαγε μια εκστρατεία μίσους εναντίον τους. Τα κρατικά μέσα ενημέρωσης κατακλύζονταν από την απειλή της ισλαμικής τρομοκρατίας, ενώ Χριστιανοί που ξέφυγαν από τρομοκράτες ή από καθεστώτα που τους καταδίωκαν επαναπροωθήθηκαν στη Σερβία.

Το 2022 αντιθέτως, οποιοσδήποτε μπορεί να έρθει από την Ουκρανία χωρίς έγγραφα, ενώ αυτό θα μπορούσε να εγκυμονεί τους ίδιους σημαντικούς κινδύνους για την εθνική ασφάλεια όπως στην περίπτωση κάποιου που έρχεται από τη Συρία χωρίς έγγραφα. Η κυβέρνηση προτρέπει τους πάντες να βοηθήσουν, και καλωσορίζουμε όσους φεύγουν από τον πόλεμο με ανοιχτές αγκάλες.

Η διαφορά μεταξύ των προσφύγων του 2015 και του 2022 είναι προφανής: το χρώμα του δέρματός τους. Είναι αδιαμφισβήτητο ότι η αντίληψη για τους πρόσφυγες από τις δύο κρίσεις εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό απ’ αυτό, ακόμα κι αν η ουγγρική κυβέρνηση τους παρουσιάζει ως γείτονες «παρόμοιου πολιτισμού», οπότε η κατάσταση είναι διαφορετική.

Το 2015, το υποκριτικό ερώτημα τέθηκε συχνά από την πλευρά της κυβέρνησης: Γιατί οι άνθρωποι δεν καταφεύγουν από τις συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή σε γειτονικές χώρες; Γνώριζαν πολύ καλά ότι οι περισσότεροι απ’ αυτούς κατέφευγαν στους γείτονές τους, όπως στην περίπτωση της περιοχής του Σαχέλ στη βόρεια Αφρική: μόνο μια μειοψηφία ανθρώπων κατευθύνθηκε προς την Ευρώπη. Εκατοντάδες χιλιάδες Ουκρανοί κάνουν το ίδιο: καταφεύγουν στην Πολωνία, την Ουγγαρία, τη Ρουμανία. Αλλά δεν υπάρχει λόγος να μην συνεχίσουν το ταξίδι τους προς πιο μακρινές χώρες με την ελπίδα μιας καλύτερης ζωής, αν έχουν αναγκαστεί να φύγουν ενώ η πατρίδα τους καταστρέφεται.

Το άρθρο Ανταπόκριση από Βουδαπέστη: Τα δύο πρόσωπα του Όρμπαν εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Από τη μέρα της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, τίποτα πια δεν είναι ίδιο στην Πολωνία.

Στην Πολωνία, μια χώρα που επιβίωσε για περισσότερα από 40 χρόνια ως κράτος δορυφόρος της Σοβιετικής Ένωσης, οι απόψεις απέναντι στη Ρωσία είναι διχασμένες. Για την ελίτ, η γνώση του ρωσικού πολιτισμού – ο κινηματογράφος, η λογοτεχνία, η μουσική- είναι θεμελιώδης. Ένας μορφωμένος Πολωνός πρέπει να γνωρίζει τη λογοτεχνία του Ντοστογιέφσκι και τις συμφωνίες του σοβιετικού συνθέτη Σοστακόβιτς. Από την άλλη, κυριαρχεί τεράστια δυσαρέσκεια προς τον αυταρχικό ιμπεριαλιστή Πούτιν. Με λίγα λόγια; Ρωσία, ένας σπουδαίος λαός, μια άθλια κυβέρνηση.

Αυτό που επίσης υπάρχει είναι η κληρονομιά της ιστορίας, της ρωσικής καταπίεσης, των Πολωνών που στάλθηκαν στη Σιβηρία, της καταστροφής της διανόησης, της εξαναγκαστικής «ρωσοποίησης». Κι υπάρχει και η κληρονομιά της Μόσχας, η οποία πιστεύει ότι είναι ανώτερη από τους γείτονές της, άρα εκείνοι πρέπει να ζουν ή να πεθαίνουν ανάλογα με την επιθυμία της Ρωσίας. Αυτός είναι κι ο λόγος που για τους Πολωνούς ιδανικοί σύμμαχοι είναι οι ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ. Είναι μεγάλοι, είναι ισχυροί, είναι αποτρεπτικοί. Έχοντας αυτούς στο πλευρό του μπορεί κανείς να αισθάνεται πιο ασφαλής όταν αντιμετωπίζει την απρόβλεπτη Ρωσία, παρά όταν βρίσκεται ανάμεσα σε διπλωμάτες από τις Βρυξέλλες.

Η έκπληξη από τη Γερμανία

Όταν ο Πούτιν επιτέθηκε στην Ουκρανία, κάποιοι Πολωνοί έγνεψαν ανακουφισμένοι και είπαν: «Δεν σας τα λέγαμε;». Πέρα απ’ αυτή τη σκανδαλοθηρική διάθεση, η προσοχή του κοινού στράφηκε για πρώτη φορά στην ευρωπαϊκή πολιτική. Αρχικά, υπήρξαν οι διαπραγματεύσεις για την κλιμάκωση των κυρώσεων: Θα αποκλειστεί η Ρωσία από το SWIFT ή όχι; Τι θα γίνει με τον αγωγό αερίου Nord Stream 2; Και αμέσως μετά ήρθε η απροσδόκητη αλλαγή της αμυντικής πολιτικής της Γερμανίας, για εξοπλισμούς 100 δισ. ευρώ με σκοπό την αποτροπή της ρωσικής επιθετικότητας.

Αυτό ήταν κάτι που δεν περίμενε κανείς στη Βαρσοβία. Σίγουρα όχι τα φιλοκυβερνητικά μέσα ενημέρωσης, τα οποία επιτίθενται μέρα νύχτα στο Βερολίνο και τώρα ξαφνικά έχασαν έδαφος μέσα σε μια μέρα, μπροστά στην αποφασιστικότητα της Γερμανίας. Οι αντιγερμανοί πολιτικοί έπρεπε να καταπιούν ταπεινωμένοι αυτή την πικρή αλήθεια. Μετά από μία και πλέον εβδομάδα πολέμου στην Ουκρανία, ακόμη κι ένας δημόσιος ψίθυρος αντιευρωπαϊκού συναισθήματος μπορεί να προκαλέσει χιονοστιβάδα κριτικής, αφού τώρα η Δύση φαίνεται πως ξύπνησε.

Η Πολωνία είναι μια χώρα 38 εκατομμυρίων κατοίκων στα ανατολικά σύνορα της ΕΕ και στην ανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ. Εδώ και επτά χρόνια κυβερνάται από το αντιευρωπαϊκό κόμμα Νόμος και Δικαιοσύνη. Δεν είναι τυχαίο ότι το τοπίο της Πολωνίας τα τελευταία χρόνια περιλαμβάνει κατάφωρη περιφρόνηση των αποφάσεων του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, αντιευρωπαϊκό λαϊκισμό, ενστάλαξη φόβου στην κοινωνία για ανύπαρκτους πρόσφυγες, ξενοφοβία, παραβίαση των δικαιωμάτων των γυναικών και διώξεις της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας. Τα δικαστήρια είναι πολιτικοποιημένα και τα ευρωπαϊκά κονδύλια για την αντιμετώπιση της πανδημίας έχουν ανασταλεί λόγω παραβιάσεων των αρχών του κράτους δικαίου. Η πολωνική κυβέρνηση έχει επιτύχει με μαεστρία την αντιγραφή των βημάτων του ούγγρου φίλου της Βίκτορ Όρμπαν, ο οποίος αποτελεί πρότυπο για το πώς να τσακώνεται κανείς με την αντιπαθέστατη ΕΕ.

Υποστηρικτής της ΕΕ σε μια νύχτα

Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία επέτρεψε στην κυβέρνηση να παίξει ένα χαρτί που δεν είχε εμφανίσει ποτέ μέχρι τώρα στο τραπέζι: το χαρτί ενός φιλοευρωπαϊκού κράτους, ανοιχτού σε συμμαχίες, παρότι στην πραγματικότητα παραμένει ένα καταπιεστικό καθεστώς. Ήδη την πρώτη μέρα του πολέμου, σε μια διαδήλωση έξω από τη ρωσική πρεσβεία στη Βαρσοβία, άκουσα διαμαρτυρίες όταν ένας από τους ομιλητές αναφέρθηκε στη Γερμανία. Αχ, οι Γερμανοί… Κοντόφθαλμοι, χειραγωγούμενοι από τον Πούτιν, εξαρτημένοι από το ρωσικό αέριο (από το οποίο, παρεμπιπτόντως, η Πολωνία εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό). Όμως τώρα η γερμανική στροφή 180 μοιρών έχει αποστομώσει τέτοιου είδους επικριτές. Η κοινή γνώμη της Βαρσοβίας πιστεύει ότι μπροστά στον κίνδυνο οι Γερμανοί έδειξαν ότι έχουν την πολυτέλεια να δρουν αποφασιστικά.

Οι καλοί μετανάστες και οι άλλοι

Από το καλοκαίρι του 2021 υπάρχει έντονη αντιπαράθεση στα σύνορα της Πολωνίας με τη Λευκορωσία. Οι Πολωνοί δεν επιτρέπουν την είσοδο σε μετανάστες που έχει φέρει στη Λευκορωσία το καθεστώς Λουκασένκο. Οι άνθρωποι του δικτάτορα τους μαζεύουν από όλα τα μέρη του κόσμου, τη Συρία, το Αφγανιστάν και την Υεμένη και τους σπρώχνουν στα σύνορα με την Πολωνία. Στην πολωνική πλευρά η συνοριακή λωρίδα -πλάτους αρκετών χιλιομέτρων- έχει αποκοπεί από ανθρωπιστική βοήθεια και είναι απροσπέλαστη από δημοσιογράφους. Οι πολωνοί συνοριοφύλακες συλλαμβάνουν τους πρόσφυγες και τους στέλνουν πίσω στη Λευκορωσία, αγνοώντας τις διαμαρτυρίες πολιτών και ανθρωπιστικών οργανώσεων.

Ωστόσο, τη δεύτερη μέρα της ρωσικής επίθεσης, τα πολωνικά σύνορα ξαφνικά άνοιξαν. Ένα κύμα μεταναστών από την Ουκρανία άρχισε να φτάνει στην Πολωνία και χιλιάδες Πολωνοί έτρεξαν να βοηθήσουν, να προσφέρουν ρούχα και τρόφιμα, να μεταφέρουν ουκρανικές οικογένειες στη χώρα. Η Πολωνία, η οποία για πάνω από έξι μήνες έδιωχνε συστηματικά τους μετανάστες που έφταναν από τη Λευκορωσία, ξαφνικά άνοιξε τις πύλες της στους μετανάστες από την Ουκρανία. Μέσα στις πρώτες ημέρες του πολέμου, σχεδόν 600.000 ουκρανοί πολίτες μπήκαν στη χώρα. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις ο αριθμός θα ξεπεράσει τα πέντε εκατομμύρια. Καμία χώρα στην Ευρώπη δεν έχει υποδεχτεί τέτοιο πλήθος μεταναστών σε τόσο σύντομο διάστημα.

Ορισμένοι δυτικοί δημοσιογράφοι παρουσιάζουν την κατάσταση στα σύνορα ως ένα παράδειγμα ρατσισμού, κατηγορώντας τους Πολωνούς ότι προτιμούν την είσοδο των λευκών, χριστιανών Ουκρανών, όχι όμως μεταναστών από τον αραβικό κόσμο ή την Αφρική.

Αυτό αποτελεί μονάχα ένα μέρος της αλήθειας και για να γίνει κατανοητό πρέπει να υπάρχει αντίληψη της γενικότερης κατάστασης. Οι Ουκρανοί βρίσκονται στην Πολωνία εδώ και πολύ καιρό και περισσότεροι από ένα εκατομμύριο απ’ αυτούς συμμετέχουν νόμιμα στην αγορά εργασίας. Τα ΑΤΜ και τα μηχανήματα έκδοσης εισιτηρίων στη Βαρσοβία περιλαμβάνουν την ουκρανική γλώσσα και δεν υπάρχει ούτε ένας άνθρωπος στην Πολωνία που να μην γνωρίζει μια ουκρανική οικογένεια. Συνεπώς, αυτοί οι μετανάστες πολέμου είναι πολύ πιο οικείοι από ό,τι οι  νεοεισερχόμενοι από άλλες χώρες και η ομοιότητα ανάμεσα στις δύο γλώσσες λειτουργεί επίσης βοηθητικά.

Ωστόσο, δεν είναι όλοι οι Πολωνοί φιλικοί προς όσους καταφθάνουν από την Ουκρανία. Μέσα σε μια νύχτα, η Πολωνία έγινε το σκηνικό ενός τεράστιου πολέμου παραπληροφόρησης από τη Ρωσία. Εμπνεόμενοι από τρολ με διασυνδέσεις στη Ρωσία, οι πολωνοί εθνικιστές έχουν αρχίσει να συμπεριφέρονται επιθετικά απέναντι στους νεοφερμένους με διαφορετικό χρώμα δέρματος. Έχει η κυβέρνηση κάποιου είδους έλεγχο επί των εθνικιστών και των δεσμών τους με τη Ρωσία; Κανείς δεν γνωρίζει την απάντηση σε αυτό το ερώτημα.

Ατμόσφαιρα που θυμίζει πόλεμο

Την ίδια στιγμή, στην Πολωνία ο μεγάλος διωγμός του ρωσικού στοιχείου συνεχίζεται. Ρώσοι συνθέτες όπως ο Σοστακόβιτς και ο Τσαϊκόφσκι διαγράφηκαν από το πρόγραμμα ενός φεστιβάλ της Εθνικής Φιλαρμονικής στη Βαρσοβία. Το τοπικό μπαλέτο ανακοινώνει με υπερηφάνεια ότι δεν υπάρχουν Ρώσοι πολίτες στο πρόγραμμά του. Νέοι άνδρες κατατάσσονται σε μια λεγεώνα ξένων για να πολεμήσουν στην Ουκρανία. Φαντάζομαι ότι η κατάσταση μοιάζει με το τέλος του καλοκαιριού του 1939, από πολλές απόψεις. Η ατμόσφαιρα θυμίζει ήδη πόλεμο.

Τι άλλο έχει αλλάξει στην Πολωνία; Η στάση απέναντι στην Ουγγαρία και την ακροδεξιά. Μέχρι τώρα, ο Βίκτορ Όρμπαν παρουσιαζόταν ως φίλος της κυβέρνησης, ως πολιτικός σύμμαχος στον αγώνα κατά της ΕΕ. Πλέον, αυτή η συμμαχία έχει γίνει άβολη, μετά τη δήλωσή του Όρμπαν ότι δεν θα επιτρέψει την αποστολή όπλων στην Ουκρανία μέσω Ουγγαρίας και μετά τις πληροφορίες ότι όλες οι χώρες της ΕΕ που ήταν μέρος του σοβιετικού μπλοκ θα στείλουν στρατιωτική βοήθεια στο Κίεβο, με εκκωφαντική εξαίρεση την Ουγγαρία. Η φιλία με τον Όρμπαν δεν μπορεί πλέον να εξηγηθεί με προπαγανδιστικά τρικ από τα  κυβερνητικά μέσα ενημέρωσης. Το ίδιο ισχύει και για τη γαλλίδα Λεπέν και τον ιταλό Σαλβίνι. Οι σύμμαχοι του Πούτιν αντιμετωπίζονται με εχθρότητα στην Πολωνία.

Κι έπειτα είναι και το θέμα του κορονοϊού. Είναι σαν να μην υπάρχει. Η πανδημία εξαφανίστηκε ως δια μαγείας. Έχει σχεδόν πάψει να υφίσταται στα μέσα μαζικής ενημέρωσης και στο ραντάρ της κοινωνίας. Εξακολουθούμε να μεταδίδουμε τον ιό, εξακολουθούμε να φοράμε μάσκες και να κάνουμε τεστ, αλλά κανένας δεν ενδιαφέρεται πια για την πανδημία. Πόσα κρούσματα υπάρχουν; Πόσοι άνθρωποι πεθαίνουν; Το θέμα έχει περάσει στο περιθώριο εξαιτίας της μεγαλύτερης και πιο επικίνδυνης απειλής που αναδύθηκε τις τελευταίες ημέρες: του γείτονα από την Ανατολή. Του Πούτιν, ενός παρανοϊκού αυτοκράτορα με το δάχτυλο στο κουμπί των πυρηνικών.

Το άρθρο Ανταπόκριση από Βαρσοβία: Η εβδομάδα που άλλαξε τα πάντα στην Πολωνία εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία είναι εγκληματικός και ο αυτουργός του, το ισχυρό Κρεμλίνο της Μόσχας, είναι ένας αδίστακτος εγωπαθής. Όμως, σύμφωνα με την πικρή διαλεκτική της στρατιωτικής ισχύος, ο Βλαντίμιρ Πούτιν είναι επίσης αυτός που μέσα σε λίγες μέρες κατάφερε να ενώσει τον κόσμο της Ευρώπης όπως δεν το κατάφεραν ποτέ οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις.

Αυτό δεν το μαρτυρούν μόνο οι ουκρανικές σημαίες που κυματίζουν από εκατομμύρια διαδηλωτές σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις. Οι ίδιες οι κυβερνήσεις τους επιδεικνύουν αυτή την πραγματικότητα. Είτε πρόκειται για τις κυρώσεις, οι οποίες βλάπτουν εξίσου την ίδια τους την οικονομία, είτε για βοήθεια σε πρόσφυγες και αποστολές όπλων προς τον αγωνιζόμενο ουκρανικό στρατό, ξαφνικά οι ηγέτες της ΕΕ παίρνουν αποτελεσματικές αποφάσεις. Είναι σαν να μην υπήρξε ποτέ ο κατα τα άλλα κουραστικός και συχνά περιττός ανταγωνισμός για υποτιθέμενα εθνικά συμφέροντα μεταξύ των 27 κρατών της ΕΕ. Ακόμα και ο αιώνιος ταραξίας Βίκτορ Όρμπαν της Ουγγαρίας έχει υποκύψει στην πίεση της κατάστασης.

Η τραγωδία του πολέμου έρχεται χέρι χέρι με μια μεγαλοπρεπή ευκαιρία. Επειδή η στήριξη από τις ΗΠΑ θα μπορούσε να τελειώσει με τις επόμενες εκλογές (και την ενδεχόμενη  νίκη του Τραμπ και τους πουτινικούς υποστηρικτές του), αυτό που πριν ήταν στην καλύτερη περίπτωση ένα φιλόδοξο πρότζεκτ, τώρα μοιάζει επιτακτικό. Η ΕΕ ως οικονομική δύναμη πρέπει εξ ανάγκης να χειραφετηθεί και στρατιωτικά. Η αμυντική ένωση -το παλιό και απελπισμένο όνειρο των ιδρυτών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας- ξαφνικά φαίνεται εφικτό. Ωστόσο, κάτι τέτοιο θα πετύχει μόνο αν οι κυβερνήσεις της Ευρώπης εγκαταλείψουν την προηγούμενη εθνικά στενόμυαλη λογική τους και εφαρμόσουν μια θεμελιώδη μεταρρύθμιση του Συντάγματος της ΕΕ.

Η αναγκαιότητα του εγχειρήματος αποδεικνύεται από την ανακοίνωση του γερμανού Καγκελάριου Σολτς ότι η Bundeswehr (γερμανικές Ένοπλες Δυνάμεις) θα αναβαθμιστεί ριζικά. Μια οικονομικά ισχυρή Γερμανία που θα αποκτούσε και στρατιωτική υπεροχή φέρνει κακές αναμνήσεις από το παρελθόν και πολλές ευρωπαϊκές χώρες ούτε μπορούν, αλλά ούτε θέλουν να δεχτούν μια τέτοια εξέλιξη. Εάν όμως τα γερμανικά δισεκατομμύρια επενδυθούν όχι σε έναν γερμανικό, αλλά σε έναν ενοποιημένο ευρωπαϊκό στρατό, τότε θα ήταν σίγουρα πιο ευπρόσδεκτα από τους εταίρους της ΕΕ. Ένας κοινός ευρωπαϊκός στρατός, παρ’ όλα αυτά, απαιτεί μια κεντρική εξουσία ικανή να παίρνει αποφάσεις. Δεν πρέπει εντολές σε στρατηγούς να παγώνουν την κρίσιμη στιγμή εξαιτίας της δυνατότητας μεμονωμένων κυβερνήσεων να ασκούν βέτο. Για να επιτευχθεί ασφάλεια και κοινή εξωτερική πολιτική, τα μέλη της ΕΕ πρέπει να εγκαταλείψουν την αρχή της ομοφωνίας. Θα ήταν ακόμα καλύτερο αν καθιέρωναν κάποιο είδος κεντρικής κυβέρνησης.

Ωστόσο, αποφάσεις που λαμβάνονται κατ’ αυτόν τον τρόπο και αφορούν τη χρήση όπλων, την προστασία των συνόρων και, τελικά, την επιλογή ανάμεσα στον πόλεμο και την ειρήνη, απαιτούν τον έλεγχο ενός εκλεγμένου κοινοβουλίου. Εξουσία χωρίς έλεγχο οδηγεί σε κατάχρηση εξουσίας. Η λογοδοσία και η διαμόρφωση ελεγκτικών μηχανισμών είναι απαραίτητα στο πλαίσιο της στρατιωτικής ενοποίησης της ΕΕ. Διαφορετικά, οι ευρωπαϊκές αξίες στις οποίες τόσο συχνά γίνονται επικλήσεις θα εκφυλιστούν σε απλή φλυαρία. Το ρίσκο της δημοκρατίας έχει αποκαλυφθεί ήδη από τα 450 εκατομμύρια ευρώ που διατέθηκαν σε πολεμική υποστήριξη για την Ουκρανία. Η λεγόμενη, σε οργουελική γλώσσα, «ειρηνευτική διευκόλυνση» που εξυπηρετεί τον σκοπό αυτό εγκρίθηκε μόνο από τις κυβερνήσεις της ΕΕ. Δεν υπήρξε κανένας κοινοβουλευτικός έλεγχος.

Εάν αποφασίσουμε ότι πρέπει να κινηθούμε προς μια αμυντική ένωση, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο θα πρέπει να μετατραπεί σε θεσμό πραγματικής εκπροσώπησης των Ευρωπαίων πολιτών, με όλα τα παρεπόμενα δικαιώματα ελέγχου και λογοδοσίας. Αυτό θα μπορούσε να γίνει εφικτό μόνο αν τα μέλη του εκλέγονται από όλη την ΕΕ μέσω διακρατικών λιστών. Μέχρι στιγμής, είναι απλώς μια συνέλευση εθνικών κομματικών αντιπροσωπειών που είναι υπόχρεες μόνο στις εκλογικές τους περιφέρειες και στους αρχηγούς των κομμάτων τους, αντί να προτάσσουν το ευρωπαϊκό κοινό καλό.

Όλα αυτά μπορεί να ακούγονται εκ πρώτης ουτοπικό. Όμως ποτέ στο παρελθόν οι δεν συνέτρεχαν στο πεδίο τόσες πολλές προϋποθέσεις για τη ρεαλιστική υλοποίησή τους. Αν δεν υπάρξουν αντίστοιχες μεταρρυθμίσεις, η Ευρώπη θα παραμείνει εξαρτημένη και ευάλωτη σε εκβιασμούς.

Το άρθρο Ο πόλεμος στην Ουκρανία επιβάλλει την πολιτική ενοποίηση της Ευρώπης εμφανίστηκε πρώτα στο R•U.