Editing: Χριστόφορος Κάσδαγλης

Η έρευνα για τη συνεργασία των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων με το Ισραήλ έγινε υπό τον συντονισμό του Investigate Europe και του Reporters United, με τη συμμετοχή διεθνών μέσων ενημέρωσης από την Ιταλία (Il Fatto Quotidiano), τη Γαλλία ( Le Monde), την Ισπανία (Publico), την Ολλανδία (Follow the Money), και το Βέλγιο (EUobserver, Knack, και Le Vif).

Τον Μάιο του 2024, εκατοντάδες φοιτητές κατασκήνωσαν στην Πανεπιστημιούπολη της Μαδρίτης απαιτώντας από τις διοικήσεις των πανεπιστημίων να διακόψουν κάθε σχέση με το Ισραήλ. Η κινητοποίηση εξαπλώθηκε σε δεκάδες πανεπιστήμια. Μέσα σε λίγες μέρες το αίτημα έφτασε στις αίθουσες των πρυτάνεων της χώρας, οι οποίοι ανακοίνωσαν την επανεξέταση συνεργασιών με ισραηλινά ιδρύματα. Αυτή ήταν η αφετηρία ενός ακαδημαϊκού μποϊκοτάζ, που έφτασε μέχρι την Ολλανδία, το Βέλγιο και την Ιταλία.

Την ίδια περίοδο στην Αθήνα, ένα σύνθημα με το ίδιο αίτημα, γραμμένο με σπρέι στον τοίχο του Πολυτεχνείου, θα φτάσει ώς την ελληνική δικαιοσύνη και θα οδηγήσει έναν φοιτητή, μήνες μετά, σε ποινή φυλάκισης 14 μηνών.

Το σύνθημα καλούσε για «Παύση κάθε συνεργασίας του ΕΜΠ με την Intracom Defense», την ελληνική εταιρεία εξοπλισμών που από το 2023 ανήκει εξ ολοκλήρου στη μεγαλύτερη κρατική πολεμική βιομηχανία του Ισραήλ, την Israel Aerospace Industries. 

Πρόκειται για εταιρεία που, όπως έχει αποκαλύψει έρευνα του Reporters United και του Investigate Europe, αυτοδιαφημίζει τον «κομβικό ρόλο» της στις στρατιωτικές επιχειρήσεις στη Γάζα. Η σημερινή έρευνα αποτελεί το 21ο ρεπορτάζ μας για τη συνεργασία της Ελλάδας με το Ισραήλ εν μέσω γενοκτονίας. Για να συνεχίσουμε, στήριξέ μας εδώ με μια μηνιαία συνδρομή, όσο μικρή κι αν είναι. 

Όπως προκύπτει σήμερα από την έρευνά μας, η Intracom Defense, με την οποία το ΕΜΠ, το ΕΚΠΑ και το Πανεπιστήμιο Πατρών συνεργάζονται σε αμυντικά προγράμματα του Ευρωπαϊκού Ταμείου Άμυνας, δεν είναι η μόνη εταιρεία που σχετίζεται με την ισραηλινή κυβέρνηση και παράλληλα λαμβάνει ευρωπαϊκή χρηματοδότηση για έρευνες μέσω διεθνών κοινοπραξιών με ελληνικά πανεπιστήμια. Κι αυτό, ενώ διεθνείς θεσμοί –όπως το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο και ο ΟΗΕ– κατηγορούν το Ισραήλ για γενοκτονία, εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.

Τα βασικά ευρήματα της έρευνας

Η έρευνα του Reporters United και του Investigate Europe ανέλυσε δεδομένα του Horizon Europe, του μεγαλύτερου ερευνητικού προγράμματος της ΕΕ, συνδέσεις ισραηλινών οντοτήτων με τον ισραηλινό στρατό, εκθέσεις και δημοσιεύσεις της ισραηλινής ένωσης πρυτάνεων και πρακτικά του ισραηλινού κοινοβουλίου, και αποκαλύπτει ότι:

• Ενώ στην Ευρώπη αρκετά πανεπιστήμια επανεξετάζουν τη συνεργασία τους με ισραηλινούς εταίρους, στην Ελλάδα οκτώ πανεπιστήμια (ΑΠΘ, ΕΜΠ, ΕΚΠΑ, Πανεπιστήμιο Κρήτης, Πολυτεχνείο Κρήτης, Ελληνικό Μεσογειακό Πανεπιστήμιο, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής και Πανεπιστήμιο Πατρών) συνέχισαν τη συμμετοχή τους σε κοινοπραξίες με τρία ισραηλινά υπουργεία που έχουν κατηγορηθεί για παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, και με δύο από τις μεγαλύτερες κρατικές εταιρείες εξοπλισμών, προμηθεύτριες του ισραηλινού στρατού.
  
  
• Τρία από τα ερευνητικά έργα των ελληνικών πανεπιστημίων με τους ισραηλινούς εταίρους (UnserSec, HERA, HERWINGT) αναπτύσσουν τεχνολογίες που έχουν και στρατιωτικές εφαρμογές. Παρόμοια τεχνολογία με αυτήν που αναπτύσσεται στο HERA φαίνεται να χρησιμοποιείται και από τον ισραηλινό στρατό. 
  
  
• Μέσα στο ισραηλινό κοινοβούλιο η Ελλάδα επικροτείται για τη σιωπή της και κατονομάζεται ανάμεσα στις χώρες που συνέχισαν να συνεργάζονται με ισραηλινά ακαδημαϊκά ιδρύματα.
  
  
• Η ισραηλινή ένωση πρυτάνεων VERA έχει επιστρατεύσει ένα δικηγορικό γραφείο που ειδικεύεται στη «διαχείριση κρίσεων», ώστε να ασκεί πιέσεις για την παραμονή των ισραηλινών ιδρυμάτων σε ευρωπαϊκά έργα, ξοδεύοντας τουλάχιστον 687.000 ευρώ σε νομικές υπηρεσίες.
  
  
• Σύμφωνα με την ανάλυσή μας, επτά ευρωπαϊκά πανεπιστήμια κατάφεραν να διακόψουν συνεργασίες, έστω και σε ένα έργο, με ισραηλινά ιδρύματα και εταιρείες. Ωστόσο, 34 ευρωπαϊκά πανεπιστήμια που είχαν ανακοινώσει ότι θα επανεξετάσουν τις συνεργασίες με το Ισραήλ συμμετέχουν σε 38 νέα έργα Horizon με ισραηλινούς εταίρους που συνδέονται με το κράτος και τον στρατό του Ισραήλ.
  
  
• Αυτή τη στιγμή, ερευνητές από 411 ευρωπαϊκά ιδρύματα συμμετέχουν σε 205 έργα με ισραηλινούς εταίρους που συνδέονται με τον στρατό ή με τεχνολογίες που έχουν και στρατιωτικές εφαρμογές, και σε 12 έργα που περιλαμβάνουν ισραηλινούς κρατικούς φορείς, συμπεριλαμβανομένου του υπουργείου Άμυνας.
  
  
• Στο Horizon Europe το Ισραήλ συμμετέχει σε 793 από τα 19.203 έργα. Στο 80% αυτών εμπλέκονται ισραηλινοί φορείς και ιδρύματα που σχετίζονται άμεσα ή έμμεσα με τον στρατό, το ισραηλινό κράτος ή τεχνολογίες με δυνατότητες στρατιωτικών εφαρμογών.

Η συνεργασία των ευρωπαϊκών ιδρυμάτων με το Ισραήλ

Από τα μέσα Μαΐου 2024 καταγράψαμε συνολικά 65 πανεπιστήμια σε Ισπανία, Ολλανδία, Βέλγιο και Ιταλία, των οποίων οι διοικήσεις είχαν δηλώσει πως θα επανεξετάσουν συνεργασίες με ισραηλινά ακαδημαϊκά ιδρύματα. Οι επιφυλάξεις τους βασίστηκαν σε κριτήρια σχετικά με τον σεβασμό του διεθνούς δικαίου και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων βάσει των δεσμών των συγκεκριμένων ισραηλινών εταίρων με τον στρατό και την οπλοβιομηχανία. 

Η Επιτροπή και οι υπηρεσίες της δεν διενεργούν κανέναν έλεγχο στις δραστηριότητες των δικαιούχων που δεν σχετίζονται με τα έργα και πραγματοποιούνται εκτός αυτών.

Εκπρόσωπος Τύπου Ευρωπαϊκής Επιτροπής προς Reporters United και Investigate Europe

Κατά την έρευνά μας επιχειρήσαμε να τεκμηριώσουμε από ανοιχτές πηγές αυτές τις συνδέσεις, και από τις ανακοινώσεις και τις εκθέσεις των ίδιων των ιδρυμάτων αποκαλύπτεται ένα σταθερό και πολυεπίπεδο δίκτυο συνεργασιών με τον στρατό, το υπουργείο Άμυνας και την οπλοβιομηχανία. 

Κάποια από τα ισραηλινά ιδρύματα περιγράφουν τα προγράμματα που φιλοξενούν ως «γέφυρες μεταξύ ακαδημαϊκής έρευνας, αμυντικών φορέων και βιομηχανίας», «κρίσιμα τρίγωνα» που συνδέουν πανεπιστήμια, τεχνολογικά πάρκα και στρατιωτικές εγκαταστάσεις, και σύσφιξη δεσμών ανάμεσα σε ακαδημαϊκή κοινότητα και βιομηχανία. 

Πολλά ισραηλινά εκπαιδευτικά ιδρύματα φιλοξενούν στρατιωτικο‑ακαδημαϊκά προγράμματα για αξιωματικούς του IDF και συμμετέχουν σε ερευνητικά κέντρα και προγράμματα με στρατιωτικούς φορείς. Παράλληλα, λαμβάνουν χρηματοδότηση από το ισραηλινό υπουργείο Άμυνας και συνεργάζονται με τις τρεις μεγαλύτερες οπλοβιομηχανίες της χώρας, την Elbit Systems, την Israel Aerospace Industries (IAI) και τη Rafael, για την ανάπτυξη τεχνολογιών με άμεσες στρατιωτικές εφαρμογές. 

Μάλιστα, στα ισραηλινά πανεπιστήμια αναπτύσσονται συστήματα όπως ντρόουν, αισθητήρες και κβαντικές τεχνολογίες έως ρομποτικά σμήνη, συστήματα επικοινωνιών και τεχνολογίες εντοπισμού, ενώ κατά τις στρατιωτικές επιχειρήσεις στη Γάζα κάποια ιδρύματα παρείχαν εξοπλισμό ή ανέπτυξαν υλικό για μονάδες στην πρώτη γραμμή. Ρωτήσαμε τα ισραηλινά ιδρύματα για όλες τις παραπάνω συνδέσεις. Δεν τις σχολίασαν.

Αναλύοντας τα ανοιχτά δεδομένα του CORDIS, της επίσημης πλατφόρμας με τα έργα και τους νικητές του Horizon Europe (2021-2027) ανακαλύψαμε ότι ανάμεσα στους ισραηλινούς εταίρους, εκτός από τα ακαδημαϊκά ιδρύματα, λαμβάνουν χρηματοδότηση και κρατικοί φορείς του Ισραήλ (όπως το υπουργείο Άμυνας), κρατικές εταιρείες εξοπλισμών (όπως η Rafael και η IAI), καθώς και εταιρείες που αναπτύσσουν τεχνολογίες που μπορούν να αξιοποιηθούν στον στρατό.

Σύμφωνα με την ανάλυσή μας, αυτή τη στιγμή ερευνητές από 411 ευρωπαϊκά ιδρύματα συμμετέχουν σε 205 έργα με ισραηλινούς εταίρους που συνδέονται με τον στρατό ή με τεχνολογίες που έχουν και στρατιωτικές εφαρμογές, και σε 12 έργα που περιλαμβάνουν ισραηλινούς κρατικούς φορείς, συμπεριλαμβανομένου του υπουργείου Άμυνας.

Ρωτήσαμε την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για τις συνδέσεις των ισραηλινών εταίρων με τον στρατό. Η απάντηση που λάβαμε ήταν απλή και συγκεκριμένη: «Η Επιτροπή και οι υπηρεσίες της δεν διενεργούν κανέναν έλεγχο στις δραστηριότητες των δικαιούχων που δεν σχετίζονται με τα έργα και πραγματοποιούνται εκτός αυτών». (Διαβάστε ολόκληρη την απάντησή της εδώ.)

Από το 2021, το Ισραήλ έχει συμμετάσχει σε 793 από τα 19.203 έργα (περίπου ένα στα 24) εξασφαλίζοντας σχεδόν 900 εκατ. ευρώ ευρωπαϊκής χρηματοδότησης.

Στην Ευρώπη μποϊκοτάζ, στην Ελλάδα υποστήριξη

Στην Ελλάδα, αντιθέτως, οι διοικήσεις των πανεπιστημίων συνέχισαν απτόητες τις συνεργασίες τους ακόμα και με ισραηλινούς κρατικούς φορείς που καταδικάζονται για παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Τον Μάιο του 2025, σε πρακτικά συνεδρίασης του ισραηλινού κοινοβουλίου, η Ελλάδα κατονομάζεται ανάμεσα σε χώρες όπως η Τσεχία, η Κύπρος και η Γερμανία, οι οποίες όχι μόνο συνέχισαν να συνεργάζονται με ισραηλινά ακαδημαϊκά ιδρύματα μέσω διεθνών κοινοπραξιών και παλαιότερων προσωπικών επαφών, αλλά δημιούργησαν και νέες σχέσεις.

Στο Horizon Europe, οκτώ ελληνικά πανεπιστήμια συμμετέχουν σε οκτώ έργα, τρία εκ των οποίων αναπτύσσουν τεχνολογίες με πιθανές στρατιωτικές εφαρμογές, με τρία ισραηλινά υπουργεία και δύο από τις μεγαλύτερες κρατικές εταιρείες εξοπλισμών και προμηθεύτριες του ισραηλινού στρατού:

• Σε κοινοπραξίες με το ισραηλινό υπουργείο Υγείας έχουν συμμετάσχει τα πανεπιστήμια ΑΠΘ, ΕΚΠΑ, Πανεπιστήμιο Κρήτης και Πολυτεχνείο Κρήτης, στα έργα PARC, CVDLINK, ERDERA, και CLIMOS. Σύμφωνα με ισραηλινή οργάνωση ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην ιατρική μονάδα του στρατοπέδου κράτησης Σντε Τεϊμάν, που τελούσε υπό την ευθύνη του ισραηλινού υπουργείου Υγείας, καταγράφηκαν σοβαρές καταγγελίες για παραβιάσεις της ιατρικής δεοντολογίας και των δικαιωμάτων των Παλαιστίνιων κρατουμένων.
  
  
• Σε κοινοπραξία με το ισραηλινό υπουργείο Ενέργειας συμμετέχει το ΕΜΠ στο έργο Water4All. Τον Μάρτιο του 2025, ο υπουργός Ενέργειας Έλι Κοέν είχε διατάξει τη διακοπή της παροχής ηλεκτρικού ρεύματος στη Γάζα. Η Διεθνής Αμνηστία χαρακτήρισε την ενέργεια «σκληρή και παράνομη». Ανάμεσα στους εταίρους του έργου βρίσκεται και η Γενική Γραμματεία Έρευνας και Καινοτομίας της Ελλάδας.
  
  
• Με το ισραηλινό υπουργείο Άμυνας συνεργάζονται το Ελληνικό Μεσογειακό Πανεπιστήμιο και το Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής στο έργο UnderSec, για το οποίο έχει κάνει εκτεταμένη έρευνα η ελληνική δημοσιογραφική ομάδα MIIR και η ΕφΣυν. Τον Νοέμβριο του 2024, το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο εξέδωσε ένταλμα σύλληψης κατά του τότε ισραηλινού υπουργού Άμυνας, Γιοάβ Γκαλάντ για «εγκλήματα πολέμου» και «εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας». Στο ίδιο έργο συμμετέχει και η κρατική Rafael, η τεχνογνωσία της οποίας ενσωματώνεται «σε σχεδόν όλα τα συστήματα του IDF που βρίσκονται σήμερα σε επιχειρησιακή χρήση».
  
  Στο UnderSec, όπως αποκαλύπτει η έρευνα του MIIR, χρησιμοποιείται το στρατιωτικό σύστημα υποβρύχιας επικοινωνίας της Rafael. Το Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής, στην απάντησή του προς το Reporters United, επιβεβαίωσε τη δυνητική στρατιωτική χρήση του UnderSec, παραπέμποντας στην απάντηση που είχε δώσει σε ερώτηση του ΚΚΕ στη Βουλή: Τελικοί χρήστες είναι το Λιμενικό και εν γένει οι υπηρεσίες ελέγχου συνόρων.
  
  
• Με την Israel Aerospace Industries, τη μητρική εταιρεία της Intracom Defense, συνεργάζεται το Πανεπιστήμιο Πατρών στα έργα HERA και HERWINGT. Τα δύο έργα, στα οποία συμμετέχουν επίσης εξοπλιστικοί κολοσσοί όπως οι Airbus, Safran, Thales και Leonardo, αλλά και η κρατική Ελληνική Αεροπορική Βιομηχανία (ΕΑΒ), αναπτύσσουν νέες τεχνολογίες αεροσκαφών.
  
  Μέσω του HERA αναπτύσσονται τεχνολογίες όπου το υδρογόνο χρησιμοποιείται ως καύσιμο σε ηλεκτρικά συστήματα κίνησης αεροσκάφους. Η ίδια βασική τεχνολογική αρχή χρησιμοποιείται ήδη σε ντρόουν του ισραηλινού στρατού και χαρακτηρίζεται από τον δημιουργό τους ως «game-changer», όπως αποκαλύπτει έκθεση της Ειδικής Εισηγήτριας του ΟΗΕ Φραντσέσκα Αλμπανέζε. Στην έκθεσή της η κ. Αλμπανέζε υποστηρίζει πως «είναι αδύνατον να διαχωριστεί η τεχνογνωσία που προσφέρουν οι ισραηλινοί εταίροι σε αυτές τις συνεργασίες από εκείνη που αποκτούν και χρησιμοποιούν σε παραβιάσεις με τις οποίες συνδέονται».

Οι στρατιώτες που χρειαζόμαστε για να δώσουμε αυτή τη μάχη [σ.σ. του μποϊκοτάζ] είναι οι δικηγόροι.

Νέτα Μπαράκ-Κόρεν καθηγήτρια στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ, μέλος της VERA

Η στάση των διοικήσεων των ελληνικών πανεπιστημίων συγκρούεται με το αίσθημα εκατοντάδων πανεπιστημιακών και ερευνητών τους. Τον Ιούνιο του 2025, 1.000 ερευνητές και ερευνήτριες από την Ελλάδα, μαζί με συλλόγους διδασκόντων και διδασκουσών, διοικητικών υπαλλήλων και φοιτητ(ρι)ών, υπέγραψαν κάλεσμα για διακοπή κάθε είδους συνεργασίας των ελληνικών πανεπιστημίων με ερευνητικά ιδρύματα, κρατικούς φορείς, και εταιρείες του Ισραήλ.

Το μόνο πανεπιστήμιο στην Ελλάδα που έχει πάρει θέση στο ακαδημαϊκό μποϊκοτάζ είναι το Πάντειο. Στις 29 Αυγούστου 2025, η Σύγκλητος του Παντείου ανακοίνωσε ομόφωνα την ανάκληση της αιγίδας του πανεπιστημίου στη διοργάνωση του συνεδρίου EUROCRIM 2025, όπου θα συμμετείχε το ισραηλινό ίδρυμα – και μέλος της VERA – Πανεπιστήμιο Αριέλ. 

Στείλαμε ερωτήσεις σε 15 ελληνικά πανεπιστήμια που έχουν συμμετάσχει σε κοινοπραξίες με ισραηλινούς εταίρους συνδεδεμένους με τον στρατό, το κράτος του Ισραήλ ή τεχνολογίες που έχουν και στρατιωτικές εφαρμογές. «Τα έργα στα οποία αναφέρεστε δεν αποτελούν διμερείς πολιτικές συμφωνίες του Πανεπιστημίου Πειραιώς με το Κράτος του Ισραήλ. Πρόκειται για πολυμερή ερευνητικά έργα του Horizon Europe, τα οποία έχουν επιλεγεί και χρηματοδοτούνται από την Ευρωπαϊκή Ένωση […] και υλοποιούνται από διεθνείς κοινοπραξίες», μας είπε ο καθηγητής Δημοσθένης Κυριαζής, πρύτανης του Πανεπιστημίου Πειραιώς (διαβάστε ολόκληρη την απάντηση εδώ).

Ο κ. Κυριαζής δήλωσε ακόμη ότι το πανεπιστήμιο δεν αποτελεί «όργανο χάραξης εξωτερικής πολιτικής, ούτε όργανο αρμόδιο να τοποθετείται επί ζητημάτων διεθνών σχέσεων» και «να αξιολογεί τη συμπεριφορά τρίτων κρατών», κάτι που εμπίπτει στην αρμοδιότητα «των οργάνων της Ελληνικής Πολιτείας και, κατά περίπτωση, των θεσμικών οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης».

Πάντως, παρά τις δημόσιες δεσμεύσεις, πολλά από τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια δεν κατάφεραν να υλοποιήσουν αυτά που είχαν υποσχεθεί. 

Σύμφωνα με την ανάλυσή μας, 34 ευρωπαϊκά πανεπιστήμια που είχαν ανακοινώσει ότι θα διακόψουν ή θα επανεξετάσουν τις συνεργασίες με το Ισραήλ έχουν στο μεταξύ συμμετάσχει σε 38 νέα έργα Horizon με ισραηλινούς εταίρους που συνδέονται με το ισραηλινό κράτος και τον στρατό. Όσα κατάφεραν να διακόψουν έστω και μία συνεργασία σε έργο του Horizon, μετριούνται στα δάχτυλα των δύο χεριών. Ένας λόγος είναι ο φόβος των οικονομικών και νομικών συνεπειών. Ένας άλλος φαίνεται να είναι οι πιέσεις που ασκούν τα ισραηλινά ιδρύματα.

Το «όγδοο μέτωπο»: Το ισραηλινό λόμπινγκ ενάντια στο ακαδημαϊκό μποϊκοτάζ

Στην πρώτη γραμμή του κινήματος κατά του διεθνούς ακαδημαϊκού μποϊκοτάζ βρίσκεται μια σύμπραξη ανώτερων στελεχών από τα εννέα μεγαλύτερα πανεπιστήμια και ακαδημαϊκά ινστιτούτα του Ισραήλ: η Ένωση Πρυτάνεων Ισραηλινών Πανεπιστημίων  (VERA). 

Η VERA, με προϋπολογισμό 1,5 εκατ. ευρώ, ο οποίος προέρχεται από τα ίδια τα ισραηλινά πανεπιστήμια που την απαρτίζουν, έχει αναλάβει από το 2024 να αντιμετωπίσει την «στρατηγική απειλή» του ακαδημαϊκού μποϊκοτάζ. Οι στρατηγικές της, από τη συστηματική καταγραφή πανεπιστημιακών ανακοινώσεων μέχρι την επιστράτευση νομικών συμμάχων, περιγράφονται σε πρακτικά συνεδριάσεων, εκθέσεις προόδου και έγγραφα που είδαν το Investigate Europe και το Reporters United.

«Τα πεδία μάχης του “όγδοου μετώπου” του Ισραήλ εκτείνονται από τις αίθουσες και τα προαύλια των πανεπιστημίων έως τις ρυθμιστικές αρχές και τα δικαστήρια που επιβλέπουν την εφαρμογή αυτών των νόμων», έλεγε το 2024 η Νέτα Μπαράκ-Κόρεν, μέλος της VERA και καθηγήτρια στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ. «Οι στρατιώτες που χρειαζόμαστε για να δώσουμε αυτή τη μάχη είναι οι δικηγόροι».

Ο στρατιωτικής έμπνευσης όρος «όγδοο μέτωπο» που χρησιμοποιεί, εννοώντας το πεδίο του ΟΗΕ, των διεθνών οργανισμών και της παγκόσμιας κοινής γνώμης, δείχνει τη σημασία που δίνουν οι ισραηλινοί ιθύνοντες στις διεθνείς ερευνητικές συνεργασίες, εντάσσοντάς τες σε αυτό ακριβώς το πολεμικό πλαίσιο. Για να γίνει ακόμα πιο κατανοητό αυτό, ας αναφέρουμε ότι τα προηγούμενα επτά είναι η Γάζα, ο Λίβανος, το Ιράν, η Δυτική Όχθη, η Υεμένη, το Ιρακ και η Συρία.

Σε αρχείο με τίτλο «VERA State of Affairs», που βρέθηκε καταχωνιασμένο σε ένα ανοιχτό λινκ σε έκθεση της VERA από το 2025, το βελγικό δικηγορικό γραφείο Kesher απαριθμεί τουλάχιστον 20 πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα σε οκτώ ευρωπαϊκές χώρες με τα οποία έχει ασχοληθεί για λογαριασμό της VERA λόγω περιστατικών μποϊκοτάζ. Τρεις από τις περιπτώσεις που αφορούσαν τον τερματισμό συνεργασίας σε ευρωπαϊκά έργα επισημάνθηκαν ως «επιτυχημένες» χάρη στις ενέργειες της Kesher.

Η Kesher ειδικεύεται στη «διαχείριση κρίσεων» και στην παροχή στρατηγικών συμβουλών για το δίκαιο και τις πολιτικές της ΕΕ. 

Ο παραπάνω κατάλογος περιγράφει λεπτομερώς το είδος των ενεργειών που ανέλαβε το δικηγορικό γραφείο σε κάθε περίπτωση μποϊκοτάζ: από την αποστολή νομικών επιστολών και τη συνεργασία με τοπικά δικηγορικά γραφεία, έως την αποστολή αιτημάτων στήριξης από τις αρμόδιες αρχές. 

Το Investigate Europe και το Reporters United απέκτησαν πρόσβαση σε επιστολή 14 σελίδων που έστειλε η Kesher σε αξιωματούχο της υπηρεσίας έρευνας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ως απάντηση στις προσπάθειες του Πανεπιστημίου της Γάνδης να αποκλείσει το Πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ και το Ινστιτούτο Επιστημών Weizmann από έργο του Horizon. 

Σε έκθεσή της από τον Ιανουάριο του 2025 η Kesher προτείνει να συνεχιστούν στρατηγικές όπως η επιβολή δυσανάλογου κόστους στους φορείς που συμμετέχουν στο μποϊκοτάζ, η διεύρυνση της συνεργασίας της με νομικούς συμβούλους στην Ισπανία και την Ολλανδία και η συνέχεια της επικοινωνίας με τους Επιτρόπους στους τομείς της Καινοτομίας και της Καταπολέμησης της Απάτης. 

Σε απάντησή της σε ερωτήματα του Investigate Europe και του Reporters United, εκπρόσωπος της VERA σχετικά με το ακαδημαϊκό μποϊκοτάζ επέμεινε στο επιχείρημα της διάκρισης: «Ο αποκλεισμός ερευνητικών εταίρων ή το μποϊκοτάρισμα επιστημόνων με βάση την εθνική τους καταγωγή συνιστά άμεση παραβίαση της ακαδημαϊκής ελευθερίας και των ευρωπαϊκών κανόνων κατά των διακρίσεων. Η VERA προσφεύγει σε νομικούς συμβούλους αποκλειστικά για να προστατεύσει τους Ισραηλινούς ερευνητές από τέτοιου είδους παράνομες διακρίσεις και να διασφαλίσει ότι οι επιστημονικές συνεργασίες δεν θα εκτροχιάζονται από πολιτικοποιημένες εκστρατείες». (Διαβάστε ολόκληρη την απάντηση εδώ.)

Σύμφωνα με όσα δήλωσε στο ισραηλινό κοινοβούλιο τον Σεπτέμβριο του 2025, η VERA έχει ξοδέψει μέσα σε δύο χρόνια 800.000 δολάρια, περίπου 687.000 ευρώ, σε νομικές υπηρεσίες για να διατηρήσει την παρουσία του Ισραήλ σε ερευνητικές πρωτοβουλίες. Από τον Ιανουάριο του 2026 στη μάχη κατά του μποϊκοτάζ μπαίνει ευθέως και το ισραηλινό κράτος, και μαζί φέρνει και νέα χρηματοδότηση ύψους 1,7 εκατ. ευρώ για έναν χρόνο. Το Συμβούλιο Ανώτατης Εκπαίδευσης, η επίσημη κρατική αρχή για την ανώτατη εκπαίδευση στο Ισραήλ, πρόκειται να ανοίξει ένα νέο γραφείο για την «καταπολέμηση του ακαδημαϊκού μποϊκοτάζ», με έμφαση στη δυτική Ευρώπη.

Νομικές και οικονομικές συνέπειες

Πόσο εύκολο είναι τελικά για ένα πανεπιστήμιο να αποχωρήσει από ένα έργο που έχει ξεκινήσει;

«Αν δεν τηρήσουμε αυτές τις υποχρεώσεις, αυτό μπορεί όχι μόνο να έχει σοβαρές νομικές και οικονομικές συνέπειες, αλλά και να επηρεάσει τις πιθανότητες λήψης μελλοντικών επιδοτήσεων», μας τόνισε ένας διοικητικός υπάλληλος του ολλανδικού Πανεπιστημίου του Ντελφτ. «Η αποχώρηση ενέχει κινδύνους για τη φήμη όχι μόνο του Ντελφτ (που θα θεωρηθεί αναξιόπιστος εταίρος), αλλά και των μεμονωμένων ερευνητών».

Μέχρι τον Μάιο του 2026, ισραηλινοί φορείς συμμετέχουν σε τουλάχιστον 793 από τα 19.203 εγκεκριμένα έργα του Horizon Europe, (ένα στα 24 έργα). Στο 80% αυτών των έργων συμμετέχουν και ισραηλινοί φορείς που συνδέονται με τον αμυντικό τομέα ή με κρατικούς οργανισμούς.

Τον Μάρτιο του 2026, το Πανεπιστήμιο της Γάνδης έγινε ένα από τα ελάχιστα πανεπιστήμια που κατάφεραν να αποχωρήσουν από ένα έργο, κι αυτό επειδή βρήκαν αντικαταστάτη και έλαβαν την έγκριση της πλειοψηφίας των μελών της κοινοπραξίας. Είναι ένα από τα επτά πανεπιστήμια σε Ολλανδία, Βέλγιο, Ιταλία και Ισπανία που κατάφεραν να διακόψουν συνεργασίες με ισραηλινούς εταίρους σε έργα του Horizon.

«Μια μονομερής αποχώρηση [από όλα τα σχετικά έργα] θα εξέθετε το Πανεπιστήμιο της Γάνδης και θα μπορούσε να έχει οικονομικό κόστος δεκάδων εκατομμυρίων ευρώ», μας απάντησαν από το πανεπιστήμιο. 

«Τελικά το Ισραήλ παίρνει τα χρήματα, το έργο προχωρά, κι εμείς είμαστε αυτοί που βγαίνουμε χαμένοι», δηλώνει η αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Σεβίλλης Μαρία Χοσέ Λέρα, μέλος του Πανεπιστημιακού Δικτύου για την Παλαιστίνη. 

Μια άλλη υπόθεση που έχει φτάσει στο Ανώτατο Δικαστήριο της Μαδρίτης είναι η διετής νομική μάχη που δίνει το Πανεπιστήμιο της Γρανάδας με τη φιλοϊσραηλινή οργάνωση ACOM, η οποία προσπαθεί να εμποδίσει το πανεπιστήμιο από το να διακόψει τις σχέσεις με ισραηλινά ιδρύματα. Η ACOM έχει υποβάλει αγωγές εναντίον οκτώ ισπανικών πανεπιστημίων, υποστηρίζοντας ότι η αναστολή των σχέσεων με το Ισραήλ αποτελεί διάκριση.

Το ζήτημα της ακαδημαϊκής ελευθερίας

Εκτός από τις νομικές και οικονομικές συνέπειες, τίθεται και το ζήτημα της ακαδημαϊκής ελευθερίας, που δυσκολεύει τη διακοπή ακαδημαϊκών συνεργασιών σε ευρωπαϊκά έργα με το Ισραήλ.

Σύμφωνα με τον κ. Δημήτρη Χριστόπουλο, καθηγητή Πολιτειολογίας στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, «δεν είναι εύκολο ένα πανεπιστήμιο να πάρει γραμμή κεντρικά, ειδικά όταν πρόκειται για μεγάλα ιδρύματα». Ο κ. Χριστόπουλος προλόγισε και συντόνισε μια -πρωτοφανή για τα ελληνικά δεδομένα- διάλεξη της Ειδικής Εισηγήτριας του ΟΗΕ για τα Κατεχόμενα Παλαιστινιακά Εδάφη Φραντσέσκα Αλμπανέζε, στις 4 Μαΐου 2026, στο Πάντειο.

«Η συμμετοχή σε ένα έργο είναι μια απόφαση που αφορά τον ερευνητή που θέλει να συμμετάσχει. Το πανεπιστήμιο δεν μπορεί να τον εμποδίσει, με τον ίδιο τρόπο που δεν μπορεί να του πει τι θα διδάσκει στο μάθημά του. Μπορεί να πει ότι δεν ενθαρρύνει τις συνεργασίες ερευνητών στο πλαίσιο της προώθησης ανθρωπίνων δικαιωμάτων, και στον βαθμό που αυτές είναι προϊόντα αποφάσεων των συλλογικών του οργάνων μπορεί να τις αποτρέψει, όπως έκανε και το Πάντειο. Αν θέλει ένας ερευνητής να συμμετέχει σε έργο με έναν ισραηλινό εταίρο είναι ελεύθερος να το κάνει, με ό,τι συνέπειες βέβαια συνεπάγεται. Αυτό θεωρείται ακαδημαϊκή ελευθερία. Εγώ ως ερευνητής δεν θα συνεργαζόμουν με ένα πανεπιστήμιο που βρίσκεται στα Κατεχόμενα Παλαιστινιακά Εδάφη. Η κατάκτηση του δημόσιου πανεπιστημίου είναι η ελευθερία, ένα πανεπιστήμιο που θέλει να κάνει μια εκδήλωση για την Παλαιστίνη πρέπει να μπορεί να το κάνει. Κάτι τέτοιο δεν θα μπορούσε να υπάρχει σε ένα ιδιωτικό πανεπιστήμιο».  

Το μέλλον του Ισραήλ στο Horizon 2028 – 2034

Η θέση του Ισραήλ στο επόμενο Horizon δεν είναι δεδομένη. Σύμφωνα με δηλώσεις στο ισραηλινό κοινοβούλιο του Εμμανουέλ Ναχσόν, προέδρου της ομάδας εργασίας της VERA κατά του μποϊκοτάζ, υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι της Κομισιόν έχουν δηλώσει στην ένωση ότι «αν η συζήτηση γινόταν σήμερα, δεν θα ήταν καθόλου βέβαιο ότι το Ισραήλ θα γινόταν δεκτό στο πρόγραμμα».

Πράγματι, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στα τέλη του 2025 πρότεινε για πρώτη φορά στο Συμβούλιο της ΕΕ τη μερική αναστολή της Συμφωνίας Σύνδεσης Ευρώπης-Ισραήλ, ώστε να μην επιτρέψει σε ισραηλινές οντότητες να συμμετέχουν στο (και στρατιωτικό πια) πρόγραμμα EIC Accelerator του Horizon. Σύμφωνα με την πρόταση, η οποία δεν έχει λάβει την ειδική πλειοψηφία των κρατών μελών αλλά βρίσκεται ακόμα στο τραπέζι, «το Ισραήλ παραβιάζει τα ανθρώπινα δικαιώματα και το ανθρωπιστικό δίκαιο στη Γάζα», σε αντίθεση με όσα προβλέπει το άρθρο 2 της συμφωνίας. 

Ο λόγος για τον οποίο το Ισραήλ θέλει να παραμείνει στο Horizon δεν αφορά μόνο τα χρήματα, που σύμφωνα με την ανάλυσή μας ξεπερνούν τα 900 εκατ. ευρώ από το 2021. Ο κ. Ναχσόν υποστηρίζει πως η συμμετοχή στο Horizon επιτρέπει στους ερευνητές του Ισραήλ να […] επηρεάζουν την επιστημονική και ακαδημαϊκή ατζέντα της Ευρώπης από μέσα. «Αν δεν είμαστε εκεί, απλώς θα μείνουμε πίσω».