Φωτογραφίες και βίντεο: Παναγιώτης Μπαλάσκας / StoNisi
Χάρτες: Δάφνη Καράβολα / Reporters United

Ένας ασπρόμαυρος σκύλος κάθεται σε μια γεμάτη ταΐστρα και μας κοιτά. Ποιος ξέρει πόσον καιρό στέκεται εκεί. Λίγο πιο πέρα κυλάει ένα μικρό ρυάκι. Και κάτω από έναν χωμάτινο όγκο, ακριβώς έξω από το μαντρί τους, βρίσκονται θαμμένα τα πρόβατα που θανατώθηκαν λόγω του αφθώδους πυρετού. 

Στηρίξτε την ανεξάρτητη δημοσιογραφία του Reporters United εδώ.

Ταξιδέψαμε στη Λέσβο και μαζί με την τοπική ηλεκτρονική εφημερίδα StoNisi πήγαμε στα σημεία των ταφών, επικοινωνήσαμε με τις αρχές της Περιφέρειας και της Αποκεντρωμένης Διοίκησης Βορείου Αιγαίου και συνομιλήσαμε με κατοίκους και επιστήμονες ώστε να αξιολογήσουμε τον κίνδυνο για τον υδροφόρο ορίζοντα του νησιού ως αποτέλεσμα των ανεξέλεγκτων ταφών. 

Σήμερα δίνουμε στη δημοσιότητα βίντεο και χάρτες που δείχνουν την εγγύτητα των σημείων ταφής με περιοχές όπου υπάρχει νερό, καθώς και την αμέλεια των αρμόδιων αρχών ως προς την προστασία των υδάτινων αποθεμάτων της Λέσβου, σε μια περίοδο κατά την οποία το νησί απειλείται από λειψυδρία. 

Οι αρχές επέλεξαν τη μαζική θανάτωση κοπαδιών, καθώς ούτε ήθελαν ούτε μπορούσαν να οργανώσουν πρόγραμμα εμβολιασμού που θα περιόριζε την εξάπλωση και θα μείωνε την ανάγκη για θανατώσεις. Τους δύο τελευταίους μήνες στο νησί έχουν θανατωθεί περίπου 40.000 ζωντανά, κυρίως πρόβατα. (Ο αφθώδης πυρετός πλήττει επίσης κατσίκια, βοοειδή, γουρούνια και άγρια ζώα.) Ο ιός δεν μεταδίδεται σε ανθρώπους και τα γαλακτοκομικά είναι απολύτως ασφαλή για τον άνθρωπο, αλλά αποτελεί ιό υψηλής μεταδοτικότητας Κατηγορίας Α, που σημαίνει πως, καθώς δεν ενδημεί την Ευρώπη, απαιτείται άμεση εφαρμογή αυστηρών μέτρων ελέγχου και εκρίζωσης. Το Σχέδιο Έκτακτης Ανάγκης που έχει τεθεί σε εφαρμογή από τις 16 Μαρτίου 2026 αναφέρει πως τα ζώα πρέπει είτε να θάβονται στο σημείο θανάτωσης ή σε προκαθορισμένο χώρο που έχει ορίσει η Αποκεντρωμένη Αυτοδιοίκηση, στον οποίο μεταφέρονται με κλειστά οχήματα. 

Μέχρι τις 18 Μαΐου, όταν χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά ο ΧΥΤΑ (Χώρος Υγειονομικής Ταφής Απορριμμάτων) Λέσβου ως χώρος ταφής, τα ζώα θάβονταν στις εκτάσεις των ίδιων των κτηνοτροφικών μονάδων όπου εκτρέφονταν. 

Σύμφωνα με τον οδηγό του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών, καθώς και με Έλληνες ειδικούς, η ταφή ζώων μπορεί να είναι βλαβερή για τα υπόγεια ύδατα. Η αποσύνθεση μπορεί να προκαλέσει μικροβιολογική και χημική ρύπανση αν βρίσκεται κοντά σε νερό και πρέπει να αποφεύγεται. Πριν τις ταφές, ακόμη κι αν γίνονται με κατεπείγοντα χαρακτήρα, η διεθνής πρακτική προβλέπει συγκεκριμένα βήματα προστασίας του υδροφόρου ορίζοντα και εμπλοκή των υπηρεσιών περιβάλλοντος. Το ρεπορτάζ μας αποκαλύπτει ότι στη Λέσβο καμία περιβαλλοντική υπηρεσία, σε τοπικό ή εθνικό επίπεδο, δεν έχει ερωτηθεί για τη χωροθέτηση των ταφών. Το μόνο που υπάρχει είναι τυπικές βεβαιώσεις ότι όλα είναι καλά για τον υδροφόρο ορίζοντα, τις οποίες υπογράφουν τοπικοί κτηνίατροι. 

Πόσο νερό χρειάζεται για να γεμίσει ένας λάκκος;

Στις 15 Μαΐου 2026 φωτογραφία που δημοσιεύτηκε στο τοπικό -συνεταιριστικό μέσο StoNisi δείχνει ταφή στο χωριό Σκαλοχώρι της Δυτικής Λέσβου. Μια μπουλντόζα ρίχνει νεκρά ζώα μέσα σε μια κόκκινη λίμνη. Οχι δεκάδες, ούτε εκατοντάδες. Στο σημείο θάφτηκαν συνολικά περίπου 4.000 ζώα από τρεις εκτροφές της περιοχής, όπως είπαν οι ιδιοκτήτες τους.

Η φωτογραφία προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. Δύο μέρες αργότερα η εφημερίδα Τα Νέα δημοσίευσε την απάντηση του Διευθυντή της Κτηνιατρικής Υπηρεσίας της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου Ευστράτιου Τσομπανέλλη, που υποστήριξε πως το νερό προήλθε από πρόσφατη βροχή. 

Όμως, μια σύντομη αναδρομή στα μετεωρολογικά δεδομένα των ημερών αποδεικνύει πως δεν είχε βρέξει στην περιοχή για τέσσερις συνεχόμενες μέρες.

Έτσι, ο όγκος νερού που εμφανίζεται στο βίντεο, το οποίο φέρνουμε σήμερα για πρώτη φορά στη δημοσιότητα, μπορεί μόνο να αποδοθεί σε ύπαρξη υπογείων υδάτων. Το βίντεο, στο οποίο φαίνεται ο παφλασμός του νερού όταν πέφτουν μέσα τα πρόβατα, τραβήχτηκε στις 7 Μαΐου.

Αυτή δεν ήταν η μοναδική περίπτωση όπου το σημείο ταφής γειτνιάζει με νερό. Το Reporters United και το StoNisi επισκέφθηκαν τρία διαφορετικά σημεία ταφής στην ευρύτερη περιοχή του Μανταμάδου και της Νάπης, στα βόρεια του νησιού. Εκεί απαθανατίσαμε την εγγύτητα των σημείων με ροές νερού. Σε πολλές περιπτώσεις το νερό έρεε ακριβώς δίπλα από το μαντρί όπου είχε γίνει η ταφή, ενώ σε μια άλλη ένας νερόλακκος βρισκόταν μόλις λίγα βήματα μακριά. 

Ποιος έχει την ευθύνη;

Σύμφωνα με τα πρακτικά θανάτωσης, σε κάθε ταφή έχει προηγηθεί βεβαίωση ότι το σημείο ταφής «δεν γειτνιάζει και δεν επικοινωνεί με διερχόμενα υπόγεια ύδατα». Ήταν αδύνατο να βρούμε αν έχουν εκδοθεί τέτοιες βεβαιώσεις και από ποια υπηρεσία.

Νομαρχίες δεν υπάρχουν πια, το 2011 αντικαταστάθηκαν από τις Περιφερειακές Ενότητες, αλλά η διεύθυνση Περιβάλλοντος της Περιφέρειας μάς δήλωσε ότι δεν είχε καμία συμμετοχή στην επιλογή των σημείων ταφής. Δοκιμάσαμε την τύχη μας στη διεύθυνση Αγροτικής Ανάπτυξης της Περιφέρειας, αλλά η προϊσταμένη Δήμητρα Παπαδοπούλου ανέφερε πως η εποπτεία γίνεται από το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης. 

Ρωτήσαμε τον υπουργό Αγροτικής Ανάπτυξης Μαργαρίτη Σχοινά, ο οποίος δεν θέλησε να τοποθετηθεί. Μας παρέπεμψε στην Κτηνιατρική Υπηρεσία του υπουργείου, η οποία μας έστειλε μια γενικόλογη απάντηση που επιστρέφει το μπαλάκι στις τοπικές αρχές. 

«Οι αρμόδιες περιβαλλοντικές και κτηνιατρικές υπηρεσίες εκδίδουν τις αναγκαίες υγειονομικές και περιβαλλοντικές οδηγίες και εισηγούνται τα προβλεπόμενα μέτρα», ανέφερε η απάντηση του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων. «Τα τοπικά κέντρα ελέγχου νοσήματος και οι τοπικές περιβαλλοντικές και υγειονομικές αρμόδιες αρχές εποπτεύουν την τήρηση των υγειονομικών και περιβαλλοντικών οδηγιών και των μέτρων βιοασφάλειας». 

Ποιες όμως είναι αυτές οι περιβαλλοντικές υπηρεσίες που «εξέδωσαν οδηγίες», που «εισηγήθηκαν μέτρα» και «επόπτευσαν»; Σύμφωνα με το ρεπορτάζ μας δεν υπάρχουν, όλα τα κάνει η Κτηνιατρική Υπηρεσία. Κι η Κτηνιατρική Υπηρεσία δεν έχει απαντήσει ούτε στα γραπτά ούτε στα προφορικά μας ερωτήματα. 

Παράλληλα, στις αρμοδιότητες του Εθνικού Κέντρου Ελέγχου Ασθενειών προβλέπεται η σύνδεση με τις αρμόδιες περιβαλλοντικές αρχές για τον συντονισμό των ενεργειών με σκοπό την κτηνιατρική και περιβαλλοντική ασφάλεια. Ο εποπτεύων τη θανάτωση υποχρεώνεται να συμφωνήσει με την ταφή, η οποία γίνεται «σε χώρο όπου ο κίνδυνος για την υγεία των ζώων, τη δημόσια υγεία και το περιβάλλον είναι ελάχιστος […]», σύμφωνα με το άρθρο 16 του Σχεδίου Έκτακτης Ανάγκης. 

Η βεβαίωση υπογράφεται από τον ιδιοκτήτη της εκμετάλλευσης και τον παρόντα κτηνίατρο. Καθώς οι γεωλόγοι ή περιβαλλοντολόγοι δεν βρίσκονται στο σημείο ταφής ούτε έχουν αξιολογήσει προηγουμένως την καταλληλότητά του, το βάρος της απόφασης πέφτει σε δύο ανθρώπους που δεν οφείλουν να γνωρίζουν τον υπόγειο υδροφόρο ορίζοντα της περιοχής. 

Ρωτήσαμε τον υφυπουργό Αγροτικής Ανάπτυξης Αθανάσιο Καββαδά και τον Περιφερειάρχη Βορείου Αιγαίου Κώστα Μουτζούρη πώς βεβαιώνονται ότι δεν υπάρχει επιβάρυνση στα ύδατα από τις προηγουμένως ανεξέλεγκτες ταφές. Η απάντηση του Περιφερειάρχη αναγνωρίζει τη μη πρόβλεψη («έχουμε πόλεμο, γίνονται και λάθη», είπε ο κ. Μουτζούρης). Ο υφυπουργός δηλώνει πως, εφόσον παρίστανται κτηνίατρος, γεωπόνος και αντιπρόσωπος της τοπικής κοινότητας, αρκεί.

Η διαδικασία της ταφής είναι συγκεκριμένη και στοχεύει στην αδρανοποίηση του ιού με τη χρήση ασβέστη. Ο ασβέστης χρησιμοποιείται για την αύξηση του pH του εδάφους, περιορίζει προσωρινά οσμές και μπορεί να μειώσει μέρος της μικροβιακής δραστηριότητας, δεν αποτελεί όμως μέθοδο προστασίας του περιβάλλοντος, όπως αφήνουν να εννοηθεί οι αρχές.

Ούτε σχεδιασμός ούτε περιβαλλοντική παρακολούθηση

Επισκεφθήκαμε τον προϊστάμενο της διεύθυνσης Περιβάλλοντος και Χωροταξικού Σχεδιασμού της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου Γιώργο Λεμονό, ο οποίος, αντί να χρυσώσει το χάπι, μας είπε ότι «αυτή τη στιγμή συντελείται ένα περιβαλλοντικό έγκλημα στο νησί». «Εμείς κάναμε ερώτημα πριν από ένα μήνα στο υπουργείο Περιβάλλοντος για το πώς θα διαχειριστούμε όλο αυτό. Δεν μας έχουν απαντήσει». 

Το πώς επιλέχθηκαν τα σημεία των ταφών είναι το ένα σκέλος. Το δεύτερο είναι το πώς εν συνεχεία μετριέται αν αυτές έχουν ή δεν έχουν επιπτώσεις – η λεγόμενη περιβαλλοντική παρακολούθηση. Ούτε κι αυτήν όμως μπορεί να την κάνει η διεύθυνση Περιβάλλοντος της Περιφέρειας. 

«Δεν πήραμε δείγματα νερού και ούτε θα πάρουμε. Δεν έχουμε όργανα, δεν έχουμε ανθρώπους, δεν έχουμε τίποτα», μας είπε ο κ. Λεμονός. Η υπόθεση θα έχει συνέχεια μετά την εισαγγελική παραγγελία για τη διερεύνηση μηνύσεων που υποβλήθηκαν σε σχέση με τρία σημεία ταφής και την άφιξη στο νησί, τη Δευτέρα 25 Μαΐου, κλιμακίου από το Σώμα Επιθεώρησης Περιβάλλοντος Βορείου Ελλάδας. 

Κατά σύμπτωση, στη Λέσβο βρίσκεται το αρχαιότερο πανεπιστημιακό Τμήμα Περιβάλλοντος της χώρας – και οι ειδικοί εκεί προειδοποιούν για τις απειλές. Ο καθηγητής Νάσος Στασινάκης, διευθυντής του Εργαστηρίου Ποιότητας Υδάτων και Αέρα στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, δήλωσε πως η διαχείριση που έγινε δεν έχει ενσωματώσει καμία από τις πρόνοιες της περιβαλλοντικής νομοθεσίας για την ταφή οργανικών αποβλήτων. 

«Όσες ταφές νεκρών ζώων επισκέφτηκα τις τελευταίες ημέρες στην ευρύτερη περιοχή του Μανταμάδου είχαν γίνει με πρόχειρο τρόπο και χωρίς να διασφαλίζεται η προστασία του περιβάλλοντος και της ανθρώπινης υγείας», μας είπε ο κ. Στασινάκης. «Κατά πρώτον, οι χώροι ταφής δεν είχαν μονωθεί, πρακτική που πάγια ακολουθείται όταν θάβονται οργανικά απόβλητα στο έδαφος. Κατά δεύτερον, οι ταφές των ζώων βρίσκονταν σε πολύ μικρές αποστάσεις από πηγές, γεωτρήσεις, χειμάρρους ή και μικρές λίμνες που έχουν διαμορφωθεί στην περιοχή με σκοπό τη συλλογή των νερών της βροχής και το πότισμα των ζώων». 

Όπου νερό και ταφή

Κτηνίατροι που μετέχουν στις ταφές μάς είπαν ότι δεν καταγράφουν το στίγμα τους. Ωστόσο, στο περιφερειακό συμβούλιο της 5ης Μαΐου ο προϊστάμενος της Κτηνιατρικής Υπηρεσίας Ευστράτιος Τσομπανέλλης ανέφερε ότι υπάρχει λίστα με γεωεντοπισμένα σημεία ταφών ώστε να μπορούν να εντοπιστούν και να απολυμανθούν ξανά. Δήλωσε διατεθειμένος να δώσει τη λίστα σε όποιον τη ζητήσει. Του τη ζητήσαμε τηλεφωνικά, δεν μας την έδωσε, μας προέτρεψε να του αποστείλουμε επίσημο αίτημα, το αποστείλαμε, αλλά και πάλι λίστα δεν λάβαμε. 

Γι’ αυτό τον λόγο  προσπαθήσαμε να τη φτιάξουμε εμείς, με τις δικές μας μικρές δυνάμεις, αξιοποιώντας όσα σημεία ταφής μας ήταν διαθέσιμα. Στον χάρτη καταχωρήσαμε τις συντεταγμένες από τα σημεία που επισκεφθήκαμε και τα αντιπαραβάλαμε με τα δεδομένα από το Εθνικό Μητρώο Σημείων Υδροληψίας – από τον επίσημο χάρτη των γεωτρήσεων όλης της χώρας. Από τη χαρτογράφηση εντοπίσαμε δύο σημεία ταφής – το ένα απέχει 100 μέτρα και το άλλο 300 μέτρα από τις κοντινότερες γεωτρήσεις. Οι απόστασεις αυτές αποδεικνύουν τον κίνδυνο στον οποίο βρίσκεται ο υδροφόρος ορίζοντας του νησιού. 

Το ρεπορτάζ παρουσιάζει μια εικόνα απογοητευτική: ελλιπή συντονισμό των αρχών του νησιού, αλλά και του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης για την αντιμετώπιση της νόσου, ανύπαρκτο σχέδιο προστασίας του περιβάλλοντος και απόκρυψη της αμέλειας των φορέων. Διαβάστε περισσότερα για το χρονικό της καταστροφικής διαχείρισης στο άρθρο του δημοσιογράφου του stonisi.gr, Νίκου Μανάβη στο Reporters United.

Όπως αναφέρει ο κ. Στασινάκης, για να αποτυπωθεί η υφιστάμενη κατάσταση και να διασφαλιστεί η προστασία του περιβάλλοντος, η Περιφέρεια οφείλει να γνωστοποιήσει τα σημεία των ταφών που έχουν πραγματοποιηθεί εκτός ΧΥΤΑ και να τα χαρτογράφησει σε σχέση με τα επιφανειακά και υπόγεια νερά που ενδέχεται να επηρεάζονται.

«Τα σημεία ταφής θα πρέπει να ελέγχονται τακτικά από εξειδικευμένο προσωπικό, ενώ παράλληλα θα πρέπει να πραγματοποιούνται δειγματοληψίες στα τριγύρω νερά για την ανίχνευση παθογόνων μικροοργανισμών και χημικών ρύπων», μας είπε ο καθηγητής, για να προσθέσει: «Συχνή παρακολούθηση θα πρέπει να γίνεται και στις γεωτρήσεις και στον χείμαρρο που βρίσκονται κοντά στον ΧΥΤΑ της Λέσβου, καθώς αποφασίστηκε να χρησιμοποιηθεί ως ο βασικός χώρος ταφής των νεκρών ζώων από εδώ και πέρα».

Σημαντικό είναι να εκσυγχρονιστεί το Σχέδιο Έκτακτης Ανάγκης και να συμπεριλάβει συγκεκριμένα, και όχι γενικόλογα, τις περιβαλλοντικές παραμέτρους. Στη Βρετανία, το σχέδιο προβλέπεται να εκσυχρονίζεται κάθε χρόνο. Το ελληνικό σχέδιο είναι ίδιο από το 2008. Τόσο το παράδειγμα της Λέσβου όσο και της –όχι τόσο μακρινής– ευλογιάς των αιγοπροβάτων στη Μακεδονία αναδεικνύουν πως αξίζει να αποδοθούν με μεγαλύτερη σαφήνεια οι περιβαλλοντικές και υγειονομικές παράμετροι που συνδέονται με τη διαχείριση ζωονόσων και οι πιθανές επιπτώσεις τους στους φυσικούς πόρους και στη δημόσια υγεία. 

Και φυσικά, όπως επισημαίνει πηγή του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης, πρέπει να σταματήσει το πινγκ-πονγκ των ευθυνών και να υπάρξει πραγματική συνεργασία ανάμεσα στο εθνικό και στο τοπικό συντονιστικό όργανο, γιατί το ζήτημα είναι σοβαρό και δεν αφορά μόνο τη Λέσβο. Όσο τεράστιες θυσίες κι αν έχουν γίνει, όσο κι αν η κτηνοτροφία της Λέσβου έχει γονατίσει, κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι ο αφθώδης πυρετός θα μείνει μόνο στ’ ακριτικό νησί.