Αφύσικη Συνύπαρξη
Η παγκόσμια έρευνα «Αφύσικη Συνύπαρξη» (Fueling Ecocide), που δημοσιεύθηκε από το Reporters United στα αγγλικά στο ecocide.reportersunited.gr/, συντονίστηκε από το Environmental Investigative Forum (EIF) και το European Investigative Collaborations (EIC), με τη συμμετοχή των Mediapart (Γαλλία), Daraj (Μέση Ανατολή και Βόρεια Αφρική), InfoAmazonia (Βραζιλία), El Espectador (Κολομβία), InfoCongo (Λεκάνη του Κονγκό), Domani (Ιταλία), 24.hu (Ουγγαρία), Der Standard (Αυστρία), The Bureau of Investigative Journalism (Βρετανία), Expresso (Πορτογαλία), Le Soir (Βέλγιο) και InfoLibre (Ισπανία). Η έρευνα χρηματοδοτήθηκε από το JournalismFund Europe και το Investigative Journalism for Europe (IJ4EU).
Ανάλυση Δεδομένων: Leopold Salzenstein, Δάφνη Καράβολα
Παραγωγή Ιστοσελίδας: Chris Gioran, Δάφνη Καράβολα
Απόδοση στα ελληνικά: Ευρυδίκη Μπερσή, Χρυσούλα Μαρίνου
Εditing: Χριστόφορος Κάσδαγλης
Στην Αυστραλία, στον Μέγα Κοραλλιογενή Ύφαλο με τα πολύχρωμα ψάρια, στη Γουατεμάλα, στο Καταφύγιο Βιόσφαιρας Μάγια μέσα στο μεγαλύτερο τροπικό δάσος της Κεντρικής Αμερικής, στην Γκαμπόν, στα έλη του Κάτω Ογοουέ με τους ελέφαντες και τους ιπποπόταμους – σε όλες αυτές τις οάσεις βιοποικιλότητας του πλανήτη υπάρχουν διάσπαρτες εγκαταστάσεις υδρογονανθράκων.
Τέτοια παραδείγματα δυστυχώς αφθονούν. Η έρευνα Αφύσικη Συνύπαρξη (Fueling Ecocide), μια σύμπραξη του Reporters United με 12 διεθνή μέσα ενημέρωσης υπό τον συντονισμό του Environmental Investigative Forum (EIF) και του European Investigative Collaborations (EIC) τα αναζήτησε ένα προς ένα.
Στηρίξτε την ανεξάρτητη δημοσιογραφία του Reporters United εδώ.
Επισκεφτείτε την κεντρική ιστοσελίδα της έρευνας εδώ.
Αντιπαραβάλαμε τις 315.000 προστατευόμενες περιοχές που περιλαμβάνει η Παγκόσμια Βάση Δεδομένων Προστατευόμενων Περιοχών (World Database of Protected Areas – WDPA) με τα 15.000 οικόπεδα που έχουν παραχωρηθεί για έρευνα και εκμετάλλευση υδρογονανθράκων από τις κυβερνήσεις 120 χωρών, όπως καταγράφονται από την εταιρεία MapStand. Η συνδυαστική χαρτογράφηση απαίτησε έναν ολόκληρο χρόνο και έδειξε σε ποιο βαθμό πολυεθνικές όπως η βρετανική Shell, η ιταλική Eni και η γαλλική TotalEnergies απειλούν με τις δραστηριότητές τους τις πιο πολύτιμες φυσικές περιοχές του πλανήτη.
Η ανθρωπότητα με το ένα χέρι παρέχει προστασία στον φυσικό πλούτο και με το άλλο χέρι την αφαιρεί.
Η παραγωγή υδρογονανθράκων σε προστατευόμενες περιοχές αποτελεί εξαιρετικά ευαίσθητο πολιτικό και οικονομικό ζήτημα, καθώς οι θησαυροί της βιοποικιλότητας βρίσκονται συγκεντρωμένοι κυρίως στον Παγκόσμιο Νότο, σε τροπικά δάση, κοραλλιογενείς υφάλους και σαβάνες, ενώ οι εξορύξεις πετρελαίου και αερίου καθοδηγούνται σε μεγάλο βαθμό από εταιρείες που εδρεύουν στον Παγκόσμιο Βορρά και στην Κίνα.
Στις ετήσιες εκθέσεις τους οι εταιρείες υποστηρίζουν ότι φροντίζουν την βιοποικιλότητα, αλλά η πραγματικότητα είναι διαφορετική.
- Η Shell υποστηρίζει ότι δεν εξορύσσει σε μνημεία της UNESCO, αλλά εντοπίσαμε δύο περιπτώσεις στις οποίες παραβιάζει τη δέσμευση αυτή.
- Η TotalEnergies υποστηρίζει ότι το αποτύπωμα των εξορύξεων μέσα στην προστατευόμενη περιοχή Μέρτσισον στην Ουγκάντα είναι ελάχιστο, αλλά η έρευνά μας εντόπισε δρόμους και αγωγούς που κόβουν το πάρκο στα δύο και ενοχλήσεις για τα άγρια ζώα σε μεγάλη ακτίνα.
- Η Eni υποστηρίζει ότι καταγράφει τις επικαλύψεις των δραστηριοτήτων της με τις προστατευόμενες περιοχές, αλλά εντοπίσαμε ότι ο αριθμός των επικαλύψεων είναι διπλάσιος από αυτόν που αναφέρει η εταιρεία.
- Οι εταιρείες καταρτίζουν σχέδια για την προστασία της βιοποικιλότητας, αλλά δεν τα δίνουν στη δημοσιότητα.
- Πολλές εταιρείες, όπως οι Perenco, Energy Development Oman και Adnoc δεν έχουν καμία πολιτική αποκλεισμού προστατευόμενων περιοχών.
- Στην Ελλάδα, πέντε οικόπεδα υδρογονανθράκων επικαλύπτουν μερικώς ή εξ ολοκλήρου 65 προστατευόμενες περιοχές, καταλαμβάνοντας συνολικά 2.482 τ.χλμ. προστατευόμενης ξηράς και θάλασσας.
Έκταση επικαλύψεων μεγαλύτερη από τη Γαλλία
Η ανάλυσή μας εντόπισε 3.164 άδειες για έρευνα και εξόρυξη πετρελαίου και φυσικού αερίου εντός 7.021 προστατευόμενων περιοχών σε 99 χώρες. Συνολικά, πάνω από 690.000 τ.χλμ. προστατευόμενων περιοχών έχουν δοθεί βορά στις εταιρείες – μια έκταση μεγαλύτερη από τη Γαλλία. Συχνά η επικάλυψη αφορά το 100% της προστατευόμενης περιοχής: οι μισές περιοχές που θίγονται βρίσκονται ολόκληρες μέσα σε οικόπεδα υδρογονανθράκων.
Φυσικά, οι εγκαταστάσεις υδρογονανθράκων δεν καταλαμβάνουν κάθε σπιθαμή των οικοπέδων- οι εγκαταστάσεις καθεαυτές (τα γεωτρύπανα, οι αγωγοί, οι πλατφόρμες, οι δεξαμενές) καλύπτουν σχετικά μικρές εκτάσεις. Όμως, οι δραστηριότητες έρευνας και εκμετάλλευσης μέσα σε πολύτιμα καταφύγια βιοποικιλότητας δημιουργούν ευρύτερο αποτύπωμα και συνιστούν κίνδυνο, άμεσο ή δυνητικό, για ολόκληρες τις περιοχές.
Τα Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς καλύπτουν λιγότερο από το 1% της επιφάνειας της Γης, αλλά φιλοξενούν το ένα πέμπτο του παγκόσμιου πλούτου ειδών.
UNESCO
Το μεγαλύτερο μέρος των επικαλύψεων (387.000 τ.χλμ. προστατευόμενων περιοχών, περίπου όσο η Γερμανία) αφορά άδειες έρευνας, δηλαδή άδειες για αναζήτηση κοιτασμάτων. Οι άδειες αυτές επιτρέπουν ερευνητικές γεωτρήσεις, ενώ αν πρόκειται για θαλάσσιες περιοχές, η χαρτογράφηση των υποθαλάσσιων κοιτασμάτων απαιτεί μεθοδικό «όργωμα» της θάλασσας με χρήση τεχνολογιών που βλάπτουν τα θαλάσσια θηλαστικά και άλλα είδη θαλάσσιας ζωής.
Ακολουθούν οι άδειες των οποίων το καθεστώς δεν γίνεται σαφές από τα δεδομένα μας (233.000 τ.χλμ.) και τέλος οι πιο «επικίνδυνες» άδειες, οι άδειες παραγωγής υδρογονανθράκων που καλύπτουν 74.000 τ.χλμ. προστατευόμενων περιοχών, έκταση περίπου όσο η Ιρλανδία.
Στην πραγματικότητα οι επικαλύψεις είναι ακόμα μεγαλύτερες, καθώς τα δεδομένα για τα οικόπεδα 16 χωρών -μεταξύ τους σημαντικοί παραγωγοί πετρελαίου όπως ο Καναδάς, το Ιράν και η Βενεζουέλα- ήταν ανεπαρκή και δεν συμπεριλήφθηκαν στην ανάλυση.
Η Μεθοδολογία της συνδυαστικής χαρτογράφησης
Τα δεδομένα για τις 315.000 προστατευόμενες περιοχές προήλθαν από την Παγκόσμια Βάση Δεδομένων για τις Προστατευόμενες Περιοχές (WDPA), που καταρτίστηκε από το Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον και τη Διεθνή Ένωση για τη Διατήρηση της Φύσης (IUCN), με τη συνεισφορά χιλιάδων επιστημόνων από όλον τον κόσμο. Τα δεδομένα για τα οικόπεδα εξορύξεων παραχωρήθηκαν από την εταιρεία MapStand, που χαρτογραφεί τις παγκόσμιες ενεργειακές υποδομές. Οι εγγραφές που φέρουν την ένδειξη «άγνωστο» υποδηλώνουν ελλιπή δεδομένα στη βάση δεδομένων της MapStand (για παράδειγμα, είναι άγνωστο αν πρόκειται για άδεια έρευνας ή παραγωγής).
Αναλύσαμε δεδομένα 120 χωρών και εντοπίσαμε επικαλύψεις μεταξύ αδειών εξόρυξης πετρελαίου και φυσικού αερίου και προστατευόμενων περιοχών σε 99 χώρες. Λόγω ασυνεπειών και αντιφατικών δεδομένων από δημόσια μητρώα πετρελαίου και φυσικού αερίου, οι άδειες σε 16 χώρες (Καναδάς, Ιαπωνία, Ιράν, Καζακστάν, Πακιστάν, Ρουμανία, Τουρκία, Βενεζουέλα, Κίνα, Ισημερινός, Μποτσουάνα, Ζάμπια, Νότιο Σουδάν, Νίγηρας, Μάλι και Τσαντ) εξαιρέθηκαν από την ανάλυσή μας.
Δεν ήταν δυνατό να επαληθεύσουμε κάθε μεμονωμένο στοιχείο για κάθε άδεια (κατάσταση, τύπος) και κάθε προστατευόμενη περιοχή που παρέχονται από το MapStand και το WPDA.
Ωστόσο, επαληθεύσαμε (και συμπληρώσαμε / διορθώσαμε όπου ήταν απαραίτητο) τις πληροφορίες για όλες τις άδειες που εκμεταλλεύονται οι 10 κορυφαίες εταιρείες στην κατάταξή μας. Επίσης, επαληθεύσαμε τις 100 μεγαλύτερες περιοχές επικάλυψης που περιλαμβάνονται στα δεδομένα μας, οι οποίες από μόνες τους αντιπροσωπεύουν πάνω από το 50% της συνολικής επιφάνειας επικάλυψης.
Για να εκτιμήσουμε το μέγεθος της απειλής από τις δραστηριότητες έρευνας και εξόρυξης, εντοπίσαμε τις παγκόσμιες επικαλύψεις ανάμεσα σε όλους τους τύπους αδειών εξόρυξης πετρελαίου και φυσικού αερίου (έρευνα, παραγωγή και άγνωστο καθεστώς) και τις προστατευόμενες περιοχές. Αυτή είναι η τυπική μεθοδολογία που προτείνεται από εμπειρογνώμονες και χρησιμοποιείται σε αρκετές παρόμοιες μελέτες, όπως για παράδειγμα από την UNESCO στις δικές της εκθέσεις για τις εξορύξεις σε μνημεία παγκόσμιας κληρονομιάς.
Για να εντοπίσουμε τις εταιρείες που φέρουν τις μεγαλύτερες ευθύνες, εστιάσαμε μόνο στις άδειες παραγωγής. Οι άδειες παραγωγής αντιπροσωπεύουν το 11% της συνολικής επικάλυψης με προστατευόμενες περιοχές (έναντι 54% για τις άδειες έρευνας και 36% για τις άδειες που αναφέρονται ως «άγνωστες»).
Κάποιες προστατευόμενες περιοχές καλύπτονται από πολλαπλά καθεστώτα προστασίας (για παράδειγμα εθνικά και διεθνή). Για να αποφύγουμε τη διπλή καταμέτρηση, συγχωνεύσαμε τις προστατευόμενες περιοχές που καλύπτουν τις ίδιες επιφάνειες, χρησιμοποιώντας το πρόγραμμα QGIS. Έτσι, κάθε τ.χλμ. επικάλυψης μετριέται μόνο μία φορά.
Μόνο όταν υπολογίζαμε τις συνολικές εκτάσεις ανά καθεστώς προστασίας μετρήθηκαν οι ίδιες εκτάσεις δύο ή τρεις φορές, μία φορά για κάθε ξεχωριστό καθεστώς προστασίας. Δηλαδή, ένα οικόπεδο υδρογονανθράκων που βρίσκεται σε 1 τ.χλμ. γης το οποίο υπόκειται σε δύο διαφορετικά καθεστώτα προστασίας, μετρήθηκε -σε αυτή τη συγκεκριμένη περίπτωση- δύο φορές: 1 τ.χλμ. κατανεμήθηκε στην προστασία Α και 1 τ.χλμ. στην προστασία Β. Αυτό σημειώνεται σαφώς στα αποτελέσματα.
Οι χάρτες δείχνουν τη διπλή απειλή
Σε πολλές περιπτώσεις, η ζημιά έχει ήδη γίνει:
1/ Στην Τυνησία, διαρροές πετρελαίου από πλατφόρμες εξόρυξης έχουν ρυπάνει την προστατευόμενη περιοχή των Νήσων Κερκενά, υγροβιότοπο διεθνούς σημασίας που προστατεύεται από τη Σύμβαση Ραμσάρ.
2/ Στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, εξορύξεις πετρελαίου έχουν μετατρέψει μέρος του καταφυγίου χιμπατζήδων Τσιμπούνγκα σε βιομηχανική ζώνη. «Η οικολογική ισορροπία απειλείται: η άγρια ζωή υποχρεώνεται να μετακινηθεί σε όλο και λιγότερο προστατευμένες περιοχές, το έδαφος φτωχαίνει, τα ποτάμια κινδυνεύουν να ρυπανθούν», προειδοποιεί o δασολόγος και ακτιβιστής Πλασίντ Καγιά.
3/ Στο νότιο Ιράκ, οι πετρελαιοπηγές της TotalEnergies, της Eni, της BP και της CNPC διαταράσσουν το υδατικό ισοζύγιο ξεραίνοντας υγροβιότοπους, με δραματικές συνέπειες για το περιβάλλον, την άγρια ζωή καθώς και τους κατοίκους της περιοχής, που δεν μπορούν πλέον να επιβιώσουν από το ψάρεμα και την κτηνοτροφία.
Οι προστατευόμενες περιοχές χωρίζονται στις περιοχές υπό διεθνή προστασία (η πλειοψηφία των περιπτώσεων που θίγονται από άδειες υδρογονανθράκων, σύμφωνα με την έρευνά μας) και στις περιοχές που υπόκεινται σε εθνικά και τοπικά καθεστώτα προστασίας. Υπό διεθνή προστασία έχουν τεθεί τα μνημεία της UNESCO, οι περιοχές του καταλόγου της Διεθνούς Ένωσης Προστασίας της Φύσης (IUCN- International Union for Conservation of Nature), οι υγροβιότοποι της σύμβασης Ραμσάρ, οι περιοχές όπου διαβιούν αυτόχθονες πληθυσμοί και οι περιοχές του δικτύου Natura 2000 της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Περιοχές υπό εθνική προστασία στην Ελλάδα είναι για παράδειγμα οι Εθνικοί Δρυμοί.
Εικονογράφηση Simon Toupet / Mediapart, φωτογραφίες Haydar al-Saadi / Daraj, Al-aalem Al-jadeed
«Τα Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς καλύπτουν λιγότερο από το 1% της επιφάνειας της Γης, αλλά φιλοξενούν το ένα πέμπτο του παγκόσμιου πλούτου ειδών», σημειώνει η UNESCO. Η σημασία τους είναι τεράστια, ιδίως την ώρα που βρίσκεται σε εξέλιξη μαζική εξαφάνιση ειδών.
Και όμως, στο 24% των Μνημείων του καταλόγου Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO έχουν εκδοθεί ή προκηρυχθεί άδειες για έρευνες και εξορύξεις υδρογονανθράκων, όπως αναφέρει έκθεση της ίδιας της UNESCO.
Πολλές από τις περιοχές που κινδυνεύουν είναι κρίσιμες για το κλίμα του πλανήτη, έτσι η επίπτωση είναι διπλή: και καταστρέφονται παρθένα δάση, που βοηθούν στη σταθεροποίηση του κλίματος, και -επιπλέον- αντλούνται υδρογονάνθρακες που στη συνέχεια καίγονται, επιδεινώνοντας την κλιματική κρίση.
Η εξόρυξη πετρελαίου σε προστατευόμενες περιοχές παραβιάζει το Παγκόσμιο Πλαίσιο Βιοποικιλότητας του Κάνμινγκ-Μοντρεάλ, το οποίο θεσπίστηκε στη διάσκεψη COP15 το 2022 και απαιτεί να τεθεί υπό καθεστώς προστασίας το 30% των θαλάσσιων και των χερσαίων εκτάσεων του πλανήτη έως το 2030 (σήμερα χαρακτηρίζεται προστατευόμενο το 17,6% των θαλάσσιων και 8,4% των χερσαίων εκτάσεων).
«Η Συνθήκη για το Παγκόσμιο Πλαίσιο Βιοποικιλότητας αποτελεί κομμάτι του διεθνούς δικαίου αλλά δεν συνοδεύεται από μηχανισμό επιβολής κυρώσεων. Αυτό συνιστά τεράστιο πρόβλημα», εξηγεί ο σύμβουλος της IUCN Στίβεν Γούντλεϊ. «Η τήρηση του διεθνούς περιβαλλοντικού δικαίου παραμένει επισφαλής: η ευθύνη βαραίνει τα κράτη», προσθέτει ο Αντόνιο Τρικάρικο της ΜΚΟ ReCommon.
Πετρελαϊκές εταιρείες: Ανεπαρκείς δεσμεύσεις
Σύμφωνα με την έρευνά μας, 763 διαφορετικές πετρελαϊκές εταιρείες έχουν στην κατοχή τους τουλάχιστον μία άδεια σε κάποια προστατευόμενη περιοχή.
Στην πρώτη δεκάδα συναντάμε τέσσερις ευρωπαϊκές εταιρείες. Η βρετανική Shell καταλαμβάνει την τρίτη θέση, εξαιτίας των δραστηριοτήτων της σε προστατευόμενες περιοχές της Βόρειας Θάλασσας. Ακολουθούν οι γαλλικές Perenco (5η) και TotalEnergies (7η) και η ιταλική Eni (9η).
Πολλές από τις εταιρείες της πρώτης δεκάδας, όπως η Perenco, η Energy Development Oman και η Adnoc (Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα), δεν εφαρμόζουν καμία πολιτική αποκλεισμού προστατευόμενων περιοχών. Οι Shell, TotalEnergies και Eni δηλώνουν ότι δεν εξορύσσουν σε Μνημεία της UNESCO, άρα διατηρούν το δικαίωμα να εξορύξουν σε άλλες προστατευόμενες περιοχές.
Ακόμη κι αυτή η ελάχιστη δέσμευση δεν τηρείται πάντα. Διαπιστώσαμε ότι η Shell δραστηριοποιείται σε δύο Μνημεία Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO: στον Μεγάλο Κοραλλιογενή Ύφαλο στην Αυστραλία και στη Θάλασσα Βάντεν στην Ολλανδία. Ρωτήσαμε γι’ αυτό την εταιρεία. Δεν λάβαμε απάντηση.
Η TotalEnergies μετέχει στο μετοχικό κεφάλαιο εγκατάστασης υγροποιημένου φυσικού αερίου στον Μεγάλο Κοραλλιογενή Ύφαλο, ενώ η Eni κατέχει άδεια έρευνας υδρογονανθράκων στην προστατευόμενη από την UNESCO θαλάσσια περιοχή Μαραβά στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, ένα αρχιπέλαγος που περιλαμβάνει δώδεκα νησιά, κοραλλιογενείς υφάλους, μαγκρόβια δάση και τη δεύτερη μεγαλύτερη αποικία στον κόσμο του απειλούμενου θαλάσσιου θηλαστικού ντιγκόνγκ. Το 2022, η Eni ανακοίνωσε την ανακάλυψη σημαντικού κοιτάσματος στην περιοχή.
Η πετρελαϊκή εταιρεία των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων Adnoc, 4η στη λίστα μας, κατέχει τρεις άδειες πετρελαίου και φυσικού αερίου στην ίδια περιοχή. Το πρότζεκτ Ghasha, ένα από τα μεγαλύτερα υπό κατασκευή έργα υδρογονανθράκων στον κόσμο, καλύπτει το ένα τρίτο του καταφυγίου Μαραβά και περιλαμβάνει έντεκα τεχνητά νησιά, γεωτρήσεις, αγωγούς και λιμενικές εγκαταστάσεις. «Λειτουργούμε υπό αυστηρούς περιβαλλοντικούς ελέγχους και διαθέτουμε αποδεδειγμένο ιστορικό προστασίας της φύσης και της βιοποικιλότητας», μας απάντησε η Adnoc.
Στείλαμε στις 10 εταιρείες της λίστας συγκεκριμένες ερωτήσεις και ένα υπολογιστικό φύλλο με ακριβή στοιχεία και αριθμητικά δεδομένα για όλες τις άδειες εκμετάλλευσης που κατέχουν και οι οποίες επικαλύπτονται με προστατευόμενες περιοχές. Η Shell αρνήθηκε να σχολιάσει. Οι Pertamina, Santos, Energy Development Oman, Yacimientos Petroliferos Fiscales Bolivianos (YPFB) και Horizon Energy Partners δεν απάντησαν. Εδώ οι πλήρεις απαντήσεις των Perenco, TotalEnergies, Eni και Adnoc.
Οι εταιρείες δεν δημοσιεύουν γεωχωρικά δεδομένα που θα επέτρεπαν την παρακολούθηση των δραστηριοτήτων τους εντός των προστατευόμενων περιοχών. Η Shell, η Eni και η TotalEnergies δημοσιεύουν λίστες με επικαλύψεις, αλλά όπως διαπιστώσαμε οι λίστες δεν είναι πλήρεις.
H Eni καταγράφει μόνο 32 επικαλύψεις με προστατευόμενες περιοχές στην ετήσια έκθεσή της για το 2024, ενώ η έρευνά μας εντόπισε 68 τέτοιες επικαλύψεις. Η TotalEnergies αναφέρει 12 έργα υδρογονανθράκων σε προστατευόμενες περιοχές (τα οποία υπολογίσαμε ότι αντιστοιχούν σε 28 άδειες), όμως η δική μας ανάλυση εντόπισε συνολικά 69 άδειες εξόρυξης της TotalEnergies σε προστατευόμενες περιοχές.
Η κύρια εξήγηση για τις ελλιπείς αναφορές είναι ότι οι εταιρείες δεν λαμβάνουν υπόψη τις άδειες έρευνας, παρότι ήδη από τη φάση των ερευνών συχνά προξενούνται σημαντικές βλάβες στα οικοσυστήματα. Επίσης, δεν καταγράφουν τις δραστηριότητές τους σε όλες τις προστατευόμενες περιοχές (για παράδειγμα αγνοούν τις λιγότερο ευαίσθητες κατηγορίες 5 και 6 του καταλόγου της IUCN, παρόλο που και εκεί συνιστάται πλήρης αποφυγή βιομηχανικών δραστηριοτήτων).
Τα λεγόμενα «χάρτινα πάρκα» είναι οι περιοχές που προστατεύονται στα χαρτιά αλλά όχι στην πράξη.
Φραντσέσκο Μαλέττο, δικηγόρος στην οργάνωση ClientEarth
Η Eni μας απάντησε πως η μεθοδολογία της δεν χαρακτηρίζει ως επικάλυψη μια άδεια εξόρυξης αν οι εγκαταστάσεις παραγωγής καθεαυτές δεν βρίσκονται μέσα στην προστατευόμενη περιοχή.
Επίσης, η εταιρεία παραδέχθηκε εμμέσως ότι οι αναφορές της είναι συνοπτικές. «Το πρότυπο ESRS E4 “Βιοποικιλότητα και Οικοσυστήματα” απαιτεί την κοινοποίηση πληροφοριών σε συγκεντρωτικό επίπεδο. Δεν απαιτεί περιγραφή κάθε μεμονωμένου στοιχείου ή παραχώρησης», μας δήλωσε.
Η Shell αρνήθηκε να απαντήσει σε ερωτήσεις για τις μη καταγεγραμμένες επικαλύψεις.
Η TotalEnergies υποστήριξε ότι τα ευρήματά μας «δεν αντικατοπτρίζουν την πραγματικότητα στο πεδίο», καθώς περιλαμβάνουν «θεωρητικές επικαλύψεις οικοπέδων με προστατευόμενες περιοχές, παρά το γεγονός ότι μόνο ένα μικρό μέρος της επιφάνειας αυτών των αδειών περιέχει υποδομές».
Όμως το αποτύπωμα των εξορυκτικών δραστηριοτήτων δεν περιορίζεται στα σημεία όπου βρίσκονται οι υποδομές.
Στο Εθνικό Πάρκο των καταρρακτών Μέρτσισον, στην Ουγκάντα, η TotalEnergies υποστηρίζει πως οι υποδομές της καταπατούν μόνο το 0,03% της προστατευόμενης περιοχής, δηλαδή μόνο ένα τετραγωνικό χιλιόμετρο.
Αναλύοντας δορυφορικές εικόνες, η οργάνωση Earth Insight διαπίστωσε ότι τα στοιχεία της TotalEnergies περιλαμβάνουν μόνο την επιφάνεια των εγκαταστάσεων άντλησης της επένδυσης Tilenga. Όμως, μέσα στο Εθνικό Πάρκο έχουν ανοιχτεί δρόμοι μήκους 38 χλμ. και υποδομές αγωγών μήκους 20 χλμ, κόβοντας το βόρειο μέρος του στα δύο. Το πάρκο των καταρρακτών Μέρτσισον είναι εξαιρετικής σημασίας και προστατεύεται από τη σύμβαση Ραμσάρ και την IUCN, καθώς φιλοξενεί περισσότερα από 140 είδη άγριων θηλαστικών (αντιλόπες, λιοντάρια, ελέφαντες, ιπποπόταμους, καμηλοπαρδάλεις κ.ά.), μερικά από τα οποία απειλούνται με εξαφάνιση.
Η έρευνα των οργανώσεων Afiego και Friends of the Earth το 2024 στην ίδια περιοχή διαπίστωσε ότι οι επιπτώσεις του έργου στην άγρια ζωή ξεπερνούν κατά πολύ το τμήμα της όπου βρίσκονται οι εγκαταστάσεις. Ελέφαντες, ενοχλημένοι από τις δονήσεις και τον θόρυβο, «καταστρέφουν γεωργικές εκτάσεις» και έχουν σκοτώσει πέντε ανθρώπους από τον Ιούνιο του 2023 ώς τον Απρίλιο του 2024. Η φωτορύπανση από την πλατφόρμα άντλησης – ορατή 14 χιλιόμετρα μακριά – φέρεται να έχει αρνητικές επιπτώσεις σε νυκτόβια αρπακτικά, όπως λεοπαρδάλεις, λιοντάρια και ύαινες.
Οι πετρελαϊκές εταιρείες εστιάζουν μόνο στην επιφάνεια που καλύπτουν οι υποδομές «ώστε να αποπροσανατολίζουν και να υποβαθμίζουν τις αρνητικές επιπτώσεις των δραστηριοτήτων τους», σημειώνει η οργάνωση LINGO (Leave It In The Ground – Αφήστε το στο Έδαφος). H ρύπανση υδάτων, του αέρα και των εδαφών που προέρχεται από τις εγκαταστάσεις αγνοείται. Η LINGO ζητάει «να απαγορευθούν άμεσα οι έρευνες και εξορύξεις υδρογονανθράκων σε προστατευόμενες περιοχές παγκοσμίως».
Στις θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές η ζημιά επίσης εκτείνεται πέρα από τη μικρή επιφάνεια που καταλαμβάνουν οι πλατφόρμες εξόρυξης. «Είναι εξωφρενικό να γίνεται εξόρυξη πετρελαίου και φυσικού αερίου σε θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές», λέει η Σάρα Λαμπρούς, θαλάσσια βιολόγος στο γαλλικό Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών CNRS. «Οι συνέπειες είναι πολύ σοβαρές: πετρελαιοκηλίδες, υποθαλάσσιος θόρυβος, αυξημένη κίνηση πλοίων, όλα αυτά προξενούν τεράστια προβλήματα για τα θαλάσσια θηλαστικά».
Τα σχέδια βιοποικιλότητας παραμένουν κρυφά
Οι πετρελαϊκές εταιρείες δεν δίνουν σχεδόν ποτέ λεπτομέρειες σχετικά με τις επιπτώσεις των δραστηριοτήτων τους. Στις ετήσιες εκθέσεις τους, η Shell, η Eni και η TotalEnergies γράφουν ότι εφαρμόζουν σχέδια δράσης για τη βιοποικιλότητα (BAPs) σε προστατευόμενες περιοχές, με στόχο μηδενικές απώλειες ή ακόμα και αύξηση της βιοποικιλότητας. Αλλά οι μελέτες εκπονούνται από γραφεία που πληρώνουν οι ίδιες οι εταιρείες και, το κυριότερο, δεν δημοσιεύονται. Στην περίπτωση της επένδυσης Τilenga στην Ουγκάντα, το Mediapart αποκάλυψε ότι η TotalEnergies παρενέβη στη μελέτη για να γίνει λιγότερο αυστηρή, με αποτέλεσμα να μην προστατεύεται η βιοποικιλότητα.
«Η TotalEnergies εφαρμόζει τους στόχους της για τη βιοποικιλότητα. Οι άξονες 1 και 2 αποσκοπούν στη διατήρηση των προστατευόμενων περιοχών. […] Η TotalEnergies περιγράφει κάθε χρόνο στην ετήσια έκθεσή της τον τρόπο με τον οποίο υλοποιεί αυτή τη φιλοδοξία», μας απάντησε η εταιρεία. «Η προσέγγιση της ΕΝΙ για τη βιοποικιλότητα και τις οικοσυστημικές υπηρεσίες βασίζεται στη συμμόρφωση προς την κείμενη νομοθεσία και τα διεθνώς αναγνωρισμένα πρότυπα, με στόχο την πρόληψη και τον μετριασμό των επιπτώσεων», μας δήλωσε ο ιταλικός ενεργειακός κολοσσός.
«Χάρτινα πάρκα»: H αποτυχία του καθεστώτος προστασίας
Η Eni και η Perenco δήλωσαν ότι είναι νόμιμο να δραστηριοποιούνται σε προστατευόμενες περιοχές, εφόσον υπακούουν στους εθνικούς κανόνες. Αυτό αληθεύει και θέτει ζήτημα ευθύνης των κρατών που δίνουν τις άδειες. «Τα λεγόμενα “χάρτινα πάρκα” είναι οι περιοχές που προστατεύονται στα χαρτιά αλλά όχι στην πράξη», σημειώνει ο Φραντσέσκο Μαλέττο, δικηγόρος στην οργάνωση ClientEarth, με ειδίκευση στις θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές.
Αν ληφθούν υπόψη όλοι οι τύποι αδειών (δηλαδή και οι άδειες έρευνας), οι χώρες με τις περισσότερες επικαλύψεις βρίσκονται στον Παγκόσμιο Νότο. Εξαίρεση αποτελούν η Ρωσία και η Αυστραλία, που είναι η κορυφαία χώρα της κατάταξής μας, με 115.400 τ.χλμ. επικαλύψεων.
Αν εστιάσουμε μόνο στις άδειες παραγωγής, η χώρα με τις περισσότερες επικαλύψεις είναι το Ηνωμένο Βασίλειο με 120 άδειες που καταπατούν 46 προστατευόμενες περιοχές, επικάλυψη άνω των 13.500 τ.χλμ. Οι περισσότερες άδειες του Ηνωμένου Βασιλείου συμπίπτουν με προστατευόμενες περιοχές OSPAR, καθεστώς προστασίας που επιτρέπει την εκμετάλλευση πετρελαίου και φυσικού αερίου.
Αυτή η διευθέτηση έχει κόστος. Επίσημα κυβερνητικά στοιχεία που αναλύθηκαν από την οργάνωση Unearthed και το μέσο ενημέρωσης The Ferret δείχνουν ότι την τελευταία δεκαετία περίπου 300 τόνοι πετρελαίου έχουν διαρρεύσει από πλατφόρμες της Βόρειας Θάλασσας σε βρετανικές προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές. Παρ’ όλα αυτά, η βρετανική κυβέρνηση χορήγησε 64 νέες άδειες στη Βόρεια Θάλασσα τον Οκτώβριο του 2023, 17 από τις οποίες αφορούσαν προστατευόμενες περιοχές.
Στη Βραζιλία, στην τροπική σαβάνα της πολιτείας Μαρανιάο, η εταιρεία Eneva έλαβε άδεια να ερευνήσει το 75% της γης των ιθαγενών Κρενιέ για κοιτάσματα φυσικού αερίου. Η εταιρεία προγραμματίζει την πρώτη ερευνητική γεώτρηση το 2026. Όμως, η βραζιλιάνικη νομοθεσία απαγορεύει τις εξορύξεις υδρογονανθράκων στις περιοχές όπου ζουν ιθαγενείς πληθυσμοί, ενώ επίσης δεν υπήρξε καμία διαβούλευση μαζί τους.
Η άδεια χορηγήθηκε στην εταιρεία το 2017, παρά το γεγονός ότι οι Κρενιέ είχαν εξασφαλίσει συμφωνία για την προστασία της γης τους το 2016, μετά από χρόνια αγώνων, όπως αναφέρει έγγραφο που μας έδειξε ο αρχηγός Κουτετέ. (Ο Κουτετέ πέθανε στις αρχές Ιανουαρίου 2026.)
Aπ ό,τι φαίνεται, το έγγραφο του 2016 δεν ήταν αρκετό, καθώς τα όρια της περιοχής των αυτοχθόνων καθορίστηκαν επισήμως τον Ιανουάριο του 2018, όπως μας δήλωσε η Υπηρεσία Υδρογονανθράκων της Βραζιλίας. Εντωμεταξύ, η άδεια είχε εκδοθεί. «Σεβόμαστε την κείμενη νομοθεσία» λέει η εταιρεία. Το Ινστιτούτο Περιβάλλοντος και Ανανεώσιμων Πόρων της Βραζιλίας λέει τώρα ότι η εταιρεία πρέπει να περιορίσει τις έρευνές της μόνο σε περιοχές εκτός της γης των ιθαγενών.
Διαβάστε την απάντηση της Eneva εδώ.
Το νέο σύνορο της πετρελαϊκής βιομηχανίας
Ανάλυση του μέσου ενημέρωσης και εταίρου της έρευνάς μας InfoAmazonia, δείχνει ότι περίπου το ένα πέμπτο των αποθεμάτων που ανακαλύφθηκαν παγκοσμίως την περίοδο 2022 – 2024 βρίσκονται στην ευρύτερη περιοχή του Αμαζονίου, η οποία έχει εξελιχθεί σε περιοχή αιχμής για τη βιομηχανία ορυκτών καυσίμων.
Συγκεντρωτικά στοιχεία του Global Oil and Gas Extraction Tracker (Παγκόσμιου Μηχανισμού Παρακολούθησης Εξορύξεων Πετρελαίου και Αερίου) από το 2015 αναφέρουν ότι περίπου το 22% των νέων κοιτασμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου εντοπίστηκαν στη Λατινική Αμερική και την Καραϊβική, περίπου το 26% στην Ασία, το 12% στην Αφρική και μόνο το 36% στη Βόρεια Αμερική και την Ευρώπη.
Η γεωγραφική ασυμμετρία θέτει σημαντικά ερωτήματα. Ο στόχος για την προστασία του 30% των ωκεανών και της ξηράς του πλανήτη ναυαγεί, προσκρούοντας σε αποτυχημένες πολιτικές προστασίας και εταιρικές δεσμεύσεις κενές περιεχομένου.
Στο μεταξύ, οι εξορύξεις συνεχίζονται. Τα θαύματα της φύσης και τα απειλούμενα είδη πληρώνουν το τίμημα. Και οι χάρτες αποτελούν αδιάψευστους μάρτυρες.
